II SA/LU 917/24

II SA/Lu 917/24 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2025-03-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-12-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Anna Ostrowska /sprawozdawca/
Grzegorz Grymuza /przewodniczący/
Jacek Czaja
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 1952
art. 17 ust.1, 3, 5, art. 30 ust.1, 2 pkt 1, 2b, art. 3 pkt 21 lit. a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par 1 pkt 1 lit.a, c , art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 25 marca 2025 r. sprawy ze skargi V. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 30 września 2024 r., znak: SKO.41/4944/OS/2023 w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z 13 lipca 2023 r., znak: [...]; II. zasądza na rzecz V. J. od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 30 września 2024 r., znak: SKO.41/4944/OS/2023, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 i ust. 3, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 2b oraz ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323 ze zm., dalej: u.ś.r.) po rozpoznaniu odwołania V. J., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia 13 lipca 2023 r., znak: [...]:
1) ustalającą nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad córką E. J. (ur. 11 stycznia 1985 r.) za okres od dnia 25 czerwca 2019 r. do dnia 31 grudnia 2022 r. w łącznej wysokości 80.854,60 zł, przyznane decyzją z dnia 15 maja 2013 r. Nr [...];
2) żądającą zwrotu świadczeń nienależnie pobranych ustalonych w pkt 1 decyzji w wysokości 80.854,60 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w wysokościach wskazanych w sentencji decyzji.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium przytoczyło treść przepisów stanowiących materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji.
W ocenie tego organu, świadczeniem uznanym za nienależnie pobrane jest świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez V. J. w okresie od dnia 25 czerwca 2019 r. do dnia 31 grudnia 2022 r.
Kolegium podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za związany z tą opieką rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną w zakresie, który uniemożliwia mu wykonywanie jakiejkolwiek pracy zarobkowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w zakresie, który w okolicznościach danej sprawy wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.
Kolegium wyjaśniło, że V. J. miała przyznane świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawną córką E. J. na mocy decyzji z dnia 15 maja 2013 r., znak: [...] Decyzja ta podlegała kolejnym zmianom w zakresie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego. Natomiast w dniu 28 grudnia 2022 r. organ pierwszej instancji powziął informację o zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo V. J. do świadczeń rodzinnych, ponieważ, jak wynika z dowodów zgromadzonych w aktach postępowania, niepełnosprawna E. J. od dnia 25 czerwca 2019 r. podjęła zatrudnienie w firmie [...].o. Sp. K. początkowo na pół etatu, a następnie na cały etat jako specjalista do spraw kadr i płac. Ponadto od dnia 30 grudnia 2019 r. E. J. wykonuje pracę na rzecz [...] na podstawie umowy zlecenia, którego przedmiotem jest obsługa umowy ubezpieczenia grupowego zawartej w zakładzie pracy.
Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 9 lutego 2023 r. wynika, że E. J. wraz dziećmi J. P., (ur. 2010 r.) i Z. P. (ur. 2018 r.) oraz z ich ojcem M. P. zamieszkują wspólnie z V. J. i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, zaś M. P. - konkubent E. J. nie pracuje i pobiera świadczenie pielęgnacyjne na niepełnosprawną córkę Z..
E. J. nie była obecna podczas przeprowadzania wywiadu - była wówczas w pracy. V. J. podała, że córka pracuje w godzinach od 8:00 do 15:00. Do pracy wozi ją brat V. J.. Z ustaleń poczynionych podczas wywiadu wynika, że V. J. świadczy pomoc na rzecz niepełnosprawnej córki poprzez prowadzenie gospodarstwa domowego oraz poprzez opiekę nad małoletnimi wnukami. W oświadczeniu z dnia 28 lutego 2023 r. V. J. podała, że do miesiąca czerwca 2019 r. sprawowała bezpośrednią i stałą opiekę nad córką E. J.. Natomiast od momentu podjęcia przez E. J. zatrudnienia (25 czerwiec 2019 r.) świadczy ona pomoc córce E. J. w zakresie zajmowania się domem, przygotowywaniem posiłków, sprzątania i prania.
W związku z powyższym decyzją z dnia 21 marca 2023 r., znak: [...] organ pierwszej instancji uchylił decyzję z dnia 15 maja 2013 r. zmienioną kolejnymi decyzjami przyznającą V. J. świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad córką E. J. na okres od dnia 1 lipca 2013 r. na czas nieokreślony. V. J. nie odwołała się od tej decyzji.
Zdaniem Kolegium, w przypadku V. J. niewątpliwie zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z podjęciem pracy przez E. J., ponieważ odwołująca się zaprzestała sprawowania nad nią opieki w wymiarze uniemożliwiającym jej wykonywanie pracy zawodowej. Podjęcie przez niepełnosprawną zatrudnienia w pełnym wymiarze wpłynęło na zakres opieki, którą sprawowała odwołująca się nad pracującą córką. W oświadczeniu z dnia 28 lutego 2023 r. V. J. podała, że do miesiąca czerwca 2019 r. sprawowała bezpośrednią i stałą opiekę nad córką E. J., zaś od momentu podjęcia przez nią zatrudnienia (25 czerwiec 2019 r.) świadczyła pomoc córce w zakresie zajmowania się domem, przygotowywania posiłków, sprzątania i prania. Ze względu na rodzaj i wymiar zatrudnienia podjętego przez E. J. pomoc, którą V. J. świadczyła córce, nie uzasadniała z jej strony konieczności rezygnacji czy niepodejmowania zatrudnienia, zaś bezsporną okolicznością jest to, że świadczenie pielęgnacyjne za okres od dnia 26 czerwca 2019 r. do dnia 31 grudnia 2022 r. zostało wypłacone odwołującej się.
Kolegium powołało się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09, z którego wynika, że świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. jest wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża więc tylko tego, kto przyjął świadczenie, wiedząc, że mu się ono nie należy. W odniesieniu do tej przesłanki zakwalifikowania świadczenia jako nienależnie pobranego zwraca się uwagę w szczególności na konieczność zbadania, czy świadczeniobiorca był właściwie pouczony o okolicznościach mających wpływ na jego prawo do świadczenia oraz o obowiązku poinformowania organu o wystąpieniu takich okoliczności.
Rozważając okoliczność, czy strona była właściwie pouczona o okolicznościach mających wpływ na jej prawo do świadczenia oraz o obowiązku poinformowania organu o wystąpieniu takich okoliczności, Kolegium wskazało, że we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, który złożyła V. J. w dniu 29 kwietnia 2013 r., zawarte były pouczenia, w tym pouczenie o treści: "Osoba ubiegająca się jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić podmiot wypłacający świadczenie pielęgnacyjne o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w tym również o przypadku wyjazdu członka rodziny poza granicę Rzeczypospolitej Polskiej. Niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych o zmianach, o których mowa powyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji koniecznością ich zwrotu". V. J. złożyła podpis pod tymi pouczeniami.
Zważywszy na powyższe, jak i na to, że odwołującej się przyznano świadczenie pielęgnacyjne m. in. z racji braku możliwości podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia, to w zaistniałych realiach istnieją podstawy do uznania, że odwołująca się winna mieć świadomość że zaprzestanie sprawowania opieki nad córką w dotychczasowym zakresie z uwagi na podjęcie przez córkę pracy na pełen etat stanowi zmianę mającą wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, o której odwołująca się winna poinformować organ. Odwołująca się winna mieć również świadomość konsekwencji związanych z brakiem poinformowania organu o zaistniałej zmianie, o których była informowana w kierowanych do niej decyzjach.
W skardze na decyzję Kolegium V. J. zarzuciła:
1) naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 7 i 77 § 1 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i niezebranie oraz nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co skutkowało brakiem dokonania należytej oceny aktywności zawodowej podjętej przez E. J., jako pracy adekwatnej do jej stopnia niepełnosprawności, co z kolei doprowadziło do błędnego uznania, że z powodu podjęcia zatrudnienia E. J. nie wymaga już opieki, a tym samym jej opiekun V. J. utraciła prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy E. J. wykonuje pracę w skróconym wymiarze czasu, w większości zdalnie, a stacjonarnie na stanowisku dostosowanym do jej stopnia niepełnosprawności i cały czas wymaga opieki w zakresie niezmienionym do tego sprzed podjęcia zatrudnienia,
b) art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie przez organ dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, z pominięciem zasad doświadczenia życiowego, w tym oceny okoliczności sprawowania bezpośredniej opieki nad E. J. wyłącznie na podstawie opinii wyrażonej przez pracownika środowiskowego w treści wywiadu środowiskowego z dnia 09.02.2023 r. (k. 49-50), bez dokonania jakiejkolwiek krytycznej analizy tej opinii i pozostałej treści wywiadu, bezpodstawne przyjęcie, że skarżąca oświadczyła w dniu 28.02.2023 r. (k. 52). że od czerwca 2019 r. nie sprawuje nad córką E. J. bezpośredniej opieki, pomimo, że w tym samym oświadczeniu wyraźnie oświadczyła, że w jej ocenie wykonywane przez nią czynności stanowią opiekę bezpośrednią,
c) art. 9, 11 i 15 k.p.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie przesłanek utrzymania w mocy decyzji o ustaleniu nienależnie pobranego świadczenia i zażądaniu jego zwrotu poprzez brak odniesienia się w uzasadnieniu do wskazanych w odwołaniu skarżącej okoliczności dotyczących charakteru pracy zarobkowej E. J., które nie wykluczają konieczności bezpośredniej opieki nad nią przez skarżącą,
d) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji w sytuacji, gdy na podstawie zarzutów podniesionych w odwołaniu prawidłowe było uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania przed organem pierwszej instancji;
2) naruszenie przepisów prawa materialnego mających wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez zastosowanie przez organ wskazanych przepisów i uznanie, że skarżąca jest osobą, która od dnia 25.06.2019 r. do dnia 31.12.2022 r. pobrała nienależnie świadczenia rodzinne i jest obowiązana do ich zwrotu, podczas gdy w tym okresie nie zaistniała żadna przesłanka skutkująca ustaniem uprawnienia do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, a tym samym świadczenie pobierane przez skarżącą było przez cały ten okres należne i nie podlega zwrotowi, a także poprzez błędne uznanie, że skarżąca została skutecznie pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy w aktach sprawy nie znajduje się żadne pouczenie opisujące sytuację podjęcia pracy zarobkowej przez podopieczną osoby pobierającej świadczenie pielęgnacyjne, a w szczególności wskazujące negatywne konsekwencje wynikające z tej sytuacji,
b) art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną w rozumieniu tego przepisu musi odbywać się w sposób całodobowy, bez najmniejszej przerwy, a osoba wymagająca opieki musi być w pełni zależna od opiekuna w każdym przejawie swojej egzystencji, podczas gdy nie wynika to z przytaczanego przepisu, a opieka w jego rozumieniu powinna polegać na stałym, codziennym wsparciu osoby niepełnosprawnej, na pozostawaniu w stałej dyspozycji i gotowości do niesienia pomocy, a także na codziennym wielogodzinnym świadczeniu pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego w zakresie uniemożliwiającym podjęcie pracy zarobkowej przez opiekuna, a sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym,
c) art. 17 ust. 5 u.ś.r. poprzez brak jego zastosowania przez organ i w konsekwencji błędne ustalenie, że świadczenie jest nienależne pomimo, że w zamkniętym katalogu przesłanek uchylających uprawnienie opiekuna osoby niepełnosprawnej do pobierania świadczenia rodzinnego ustawodawca nie umieścił okoliczności podjęcia zatrudnienia przez osobę wymagającą opieki, a zatem nie stanowi ona przesłanki uchylenia uprawnienia do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekuna osoby niepełnosprawnej podejmującej zatrudnienie.
W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta L. z dnia 13 lipca 2023 r. oraz o umorzenie postępowania, ewentualnie przekazanie sprawy Kolegium do ponownego rozpoznania, zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, a także dopuszczenie i przeprowadzenie wymienionych w punkcie 4 i 5 skargi dowodów.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
W piśmie procesowym z 28 lutego 2025 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał stanowisko zawarte w skardze oraz rozwinął uzasadnienie zawartych w niej zarzutów.
Sprawa – na zgodny wniosek stron – została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Postanowienie w przedmiocie wniosków dowodowych zostało wydane w dniu 25 marca 2025 r. na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
Przedmiotem sporu jest kwestia ustalenia, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez skarżącą w związku z opieką nad córką E. J. w okresie od dnia 25 czerwca 2019 r. do dnia 31 grudnia 2022 r. w łącznej wysokości 80.854,60 zł stanowi świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Materialnoprawną podstawą kwestionowanej decyzji jest art. 30 ust. 1 u.ś.r. zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się m.in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy (art. 30 ust. 2b u.ś.r.). Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty (art. 30 ust. 8 u.ś.r.).
Dla uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane, a w konsekwencji – żądania jego zwrotu, muszą zostać spełnione łącznie trzy przesłanki:
1) wystąpienie okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części;
2) wypłacenie świadczenia rodzinnego mimo wystąpienia tych okoliczności;
3) uprzednie pouczenie osoby pobierającej świadczenie rodzinne o braku prawa do jego pobierania.
Kolegium, w ślad za organem pierwszej instancji, przyjęło, że okolicznością powodującą ustanie prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką jest podjęcie przez córkę pracy, co skutkowało brakiem konieczności sprawowania nad nią bezpośredniej opieki przez skarżącą. Sąd tej oceny nie podziela.
Jedyną w zasadzie zmianą stanu faktycznego, jaka została ustalona przez organy w porównaniu do stanu faktycznego, w jakim wydawana była decyzja z dnia 15 maja 2013 r., znak: [...] przyznająca skarżącej świadczenie pielęgnacyjne, jest fakt zatrudnienia E. J. od dnia 25 czerwca 2019 r. w [...] Sp. K. początkowo na pół etatu, a następnie na cały etat jako specjalista do spraw kadr i płac oraz wykonywanie pracy od dnia 30 grudnia 2019 r. na rzecz [...].A. na podstawie umowy zlecenia, którego przedmiotem jest obsługa umowy ubezpieczenia grupowego zawartej w zakładzie pracy.
W ocenie Sądu podjęcie pracy przez osobę niepełnosprawną nie jest okolicznością powodującą automatycznie w każdym wypadku ustanie prawa opiekuna do świadczenia pielęgnacyjnego. Po pierwsze, ustawodawca nie przewidział tego rodzaju przesłanki negatywnej przyznania tego świadczenia. Co więcej, zgodnie z art. 3 pkt 21 lit. a/ ustawy, ilekroć w ustawie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności - oznacza to niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 100), do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Z przywołanej wyżej definicji znacznego stopnia niepełnosprawności wynika, że obejmuje on nie tylko osoby niezdolne do pracy, ale również osoby zdolne do pracy w warunkach chronionych. Potwierdza to, że ustawodawca nie wyklucza sytuacji, w której dana osoba mimo naruszenia sprawności organizmu jest zdolna do wykonywania pracy w warunkach chronionych, a jednocześnie będzie wymagać stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (por. wyrok WSA w Gdańsku z 12 czerwca 2024 r., II SA/Gd 1069/23).
Po drugie, organy nie wykazały, że zakres czynności opiekuńczych, jakie były przez skarżącą wykonywane wobec córki w dacie wydawania decyzji przyznającej jej świadczenie pielęgnacyjne (czerwiec 2013 r.) aż do momentu podjęcia przez córkę pracy w 2019 r., uległ znaczącej zmianie po podjęciu przez córkę zatrudnienia. Organy nie zbadały, jaki był zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą przed podjęciem pracy przez jej córkę.
Stopień niepełnosprawności E. J. nie wykluczał możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia. Od urodzenia cierpi ona na achondroplazję, której towarzyszą inne schorzenia. Przeszła dwie operacje kręgosłupa. Jednocześnie jest w pełni sprawna umysłowo. Na szczególną uwagę zasługuje przy tym rodzaj i charakter wykonywanej przez nią pracy, tj. pracy biurowej, wymagającej wysiłku głównie intelektualnego, nie zaś sprawności fizycznej; pracy wykonywanej w wymiarze godzin dla osoby niepełnosprawnej (nie więcej niż 7 godzin na dobę i 35 godzin w tygodniu) - w większości w sposób zdalny ze swojego miejsca zamieszkania ([...] pracuje w siedzibie pracodawcy w poniedziałek i wtorek, a od środy do piątku pracę wykonuje zdalnie). W poniedziałki i wtorki do pracy odwozi ją brat matki, ponieważ nie jest ona w stanie samodzielnie tam dotrzeć.
Organy obu instancji, przyjmując niejako założenie, że samo podjęcie pracy przez E. J. stanowi przesłankę utarty prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez jej matkę, nie zbadały w sposób wszechstronny i dostateczny kwestii zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą nad córką przed podjęciem przez córkę pracy i po podjęciu tej pracy. Sąd przychyla się do stanowiska pełnomocnika skarżącej, według którego organy pominęły ustalenie, w jaki sposób fakt podjęcia pracy zarobkowej przez córkę miałby przesądzać o tym, że V. J. przestała sprawować bezpośrednią opiekę nad córką, zwłaszcza że córka wykonuje większość swoich obowiązków z domu, pracując zdalnie, a z żadnego dokumentu załączonego do akt sprawy nie wynika, aby stan zdrowia E. J. uległ jakiejkolwiek poprawie. Rodzaj pracy wykonywanej przez córkę skarżącej, w dodatku w przeważającej mierze w formule zdalnej, nie wyklucza konieczności bezpośredniej opieki nad nią przez skarżącą.
W aktach sprawy znajduje się notatka z czynności służbowych pracowników MOPR z dnia 16 grudnia 2020 r., w której stwierdzono, że opieka jest sprawowana nieprzerwanie i prawidłowo oraz że nie zaszły żadne okoliczności powodujące brak uprawnień do pobierania świadczenia (k. 19). Z kolei w oświadczeniu skarżącej z dnia 28 lutego 2023 r. padło wprawdzie stwierdzenie, że skarżąca "pełniła stałą i bezpośrednią opiekę nad córką do czerwca 2019 r.", jednak organ pomija dalsze twierdzenia skarżącej zawarte w tym samym oświadczeniu, że córka nie jest w stanie wykonywać czynności podstawowych i że sprawowana przez nią opieka nad córką w dalszym ciągu (od czerwca 2019 r.) była również opieką bezpośrednią (k. 52). Organy nie wyjaśniły tej kwestii w sposób dostateczny, koncentrując się na pierwszym z zacytowanych zdań. Tymczasem należało zbadać, jak zmienił się zakres opieki skarżącej nad córką przed i po podjęciu pracy przez E. J. i ewentualnie wykazać, że w porównaniu z okresem od czerwca 2013 r. do czerwca 2019 r. zakres tej opieki zmniejszył się na tyle, że nie można uznać tej opieki za bezpośrednią.
Nie można zgodzić się z Kolegium, że pobieranie przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której jej córka pracuje, powodowałaby zniweczenie celu, dla którego świadczenie to jest przyznawane. Aby podzielić to stanowisko, należałoby wykazać, że wykonywanie przez E. J. pracy przekłada się na taką jej samodzielność, która nie wymaga sprawowania przez skarżącą opieki nad nią. Tego natomiast materiał dowodowy nie potwierdza. W szczególności nie wynika z niego, aby skarżąca przestała sprawować opiekę nad córką ani żeby stan zdrowia córki uległ poprawie w porównaniu do maja 2013 r. Przyjęcie, że sam fakt podjęcia pracy podopiecznego powoduje utratę prawa opiekuna do świadczenia pielęgnacyjnego, wymuszałoby niejako bierność zawodową osób niepełnosprawnych, które nie mają przeciwwskazań do podejmowania pracy w warunkach chronionych. Również fakt, że E. J. do pracy odwozi brat skarżącej w żaden sposób nie podważa tego, że to skarżąca sprawuje bezpośrednią opiekę nad córką. Sporadyczne korzystanie z pomocy innych osób w sprawowaniu opieki nie pozbawiają jej cech opieki stałej i długoterminowej.
Co istotne, opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy wyłącznie osoby leżącej, niezdolnej do samodzielnej egzystencji. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., III SA/Gd 996/21, wyrok WSA w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., II SA/Lu 795/20). Opieka ta nie musi być też opieką całodobową. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym. Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki też może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia (por. wyrok NSA z 7 sierpnia 2019 r., I OSK 4023/18). Pod pojęciem "sprawowania opieki" użytym w art. 17 u.ś.r. nie sposób zatem rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z pielęgnacją w sensie medycznym i higienicznym. Także wyręczenie córki od normalnych, codziennych czynności życiowych, którym nie może sprostać z uwagi na swą niepełnosprawność, stanowi przejaw opieki nad nią.
Należy ponadto podkreślić, że świadczenie uznaje się za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., gdy strona je pobiera, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża więc tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy (wyrok WSA w Lublinie z dnia 17 października 2024 r., II SA/Lu 513/24).
Skoro podjęcie zatrudnienia przez osobę, nad którą sprawowana jest opieka, nie może być samo przez się przyczyną utraty przez opiekuna prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, to w świetle poczynionych przez organy, niepełnych ustaleń - skarżącej nie można przypisać złej woli, czyli pobierania świadczenia w sytuacji świadomości, że się jej ono nie należy.
Wszystko to prowadzi do wniosku, że organy przedwcześnie uznały, że w okolicznościach niniejszej sprawy wyczerpana została hipoteza normy prawnej zawartej w art. 30 ust. 1 w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Żaden z dowodów zgromadzonych w sprawie nie wskazuje, aby stan zdrowia E. J. w okresie od podjęcia pracy poprawił się w stosunku do stanu, jaki istniał w dacie wydawania ostatecznej decyzji przyznającej jej matce świadczenie pielęgnacyjne, ani żeby zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą znacząco zmniejszył się w stosunku do stanu, jaki istniał przed podjęciem pracy przez jej córkę.
Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił decyzje organów obu instancji jako naruszające przepisy postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1, a także art. 80 k.p.a., a w konsekwencji powyższego również przepisy prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 1 oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od organu na rzecz skarżącej kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, stanowiącą wynagrodzenie radcy prawnego w wysokości ustalonej w oparciu o § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).
Uchylenie decyzji wydanych przez organy obydwu instancji, po uprawomocnieniu się wyroku sądu, skutkować będzie koniecznością ponownego rozpatrzenia sprawy przez organ pierwszej instancji. Rozpoznając sprawę ponownie, organ pierwszej instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną dokonaną przez Sąd (art. 153 p.p.s.a.), z której przede wszystkim wynika, że sam fakt podjęcia zatrudnienia przez osobę niepełnosprawną nie powoduje w każdym wypadku utraty prawa opiekuna do świadczenia pielęgnacyjnego. Należy w każdej sprawie indywidualnie, wszechstronnie zbadać i ocenić, jak zmienił się zakres opieki nad osobą niepełnosprawną przed i po podjęciu przez nią zatrudnienia. W sytuacji, gdy organ ustali, że zakres tej opieki po podjęciu przez córkę skarżącej zatrudnienia nie uległ znaczącej zmianie ani nie wystąpiły inne przesłanki utraty świadczenia oraz nie zostały spełnione pozostałe przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane, rozważy umorzenie podstępowania administracyjnego jako bezprzedmiotowego. Organ weźmie przy tym pod uwagę, że nawet ustalenie, iż skarżąca nie miała prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od czerwca 2019 r. do końca 2022 r. nie jest wystarczającą przesłanką żądania od niej zwrotu tego świadczenia jako nienależnie pobranego. Do tego konieczne jest jeszcze ustalenie, że skarżąca pobierała świadczenie, mając świadomość, że jej się ono nie należy.
Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji.