II SA/LU 90/22

II SA/Lu 90/22 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2022-07-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-02-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Brygida Myszyńska-Guziur /sprawozdawca/
Jerzy Parchomiuk /przewodniczący/
Joanna Cylc-Malec
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
I OSK 1947/22 - Wyrok NSA z 2023-11-09
I OZ 192/22 - Postanowienie NSA z 2022-05-19
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2020 poz 111
art. 30
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur (sprawozdawca) Protokolant Referent Agnieszka Komajda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lipca 2022 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 27 grudnia 2021 r., nr SKO.II.41/1345/ŚR/2021 w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę.
Uzasadnienie
M. B. (dalej jako "strona", "skarżąca") wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 27 grudnia 2021 r., którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy Hanna z dnia 19 listopada 2021 r. orzekającą o odmowie umorzenia należności przypisanych do zwrotu jako świadczenie nienależnie pobrane z tytułu wypłaconego zasiłku dla opiekuna.
Z akt sprawy i uzasadnienia zaskarżonego rozstrzygnięcia wynika, że decyzją z dnia 10 grudnia 2020 r. znak: GOPS. 4708.5.2020 uznano za nienależnie pobrane świadczenia wypłacone z tytułu zasiłków dla opiekuna w okresie od 1 października 2016 r. do 30 czerwca 2020 r. oraz zobowiązano do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku wraz z ustawowymi odsetkami.
Wnioskiem z dnia 7 października 2021 r. skarżąca zwróciła się do Wójta Gminy Hanna o całkowite umorzenie należności wynikających z ww. decyzji. Wskazała, że ze względu na sytuację rodzinną, śmierć matki oraz kwarantannę rodziny nie była w stanie odwołać się od decyzji. Skarżąca wskazała, że jest przekonana, że nie sprzeniewierzyła pieniędzy.
Wójt Gminy Hanna decyzją z dnia 19 listopada 2021 r. orzekł o odmowie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna. Organ I instancji stwierdził, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które spowodowałyby, że spłata nienależnie pobranych świadczeń w kwocie 25 400 zł wraz z odsetkami, byłaby niemożliwa lub stanowiłaby zagrożenie dla egzystencji rodziny i niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb jej członków.
W wyniku rozpatrzeniu odwołania strony, wskazaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Chełmie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji powołując treść art. 30 ust.9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej: "u.ś.r.") Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które uzasadniałyby umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Wskazało, że w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 26 października 2021 r. ustalono, iż strona jest ustanowiona zawodową rodziną zastępczą dla trojga niepełnoletnich dzieci: W. , C. i L.. W. i C. uczą się w szkole ponadpodstawowej, natomiast L. w szkole podstawowej. Skarżąca z tytułu pełnienia funkcji zawodowej rodziny zastępczej otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 2 025,12 zł miesięcznie. Strona pobiera świadczenia z PCPR, które nie są wliczane do dochodu tj. świadczenie wychowawcze na 3 dzieci (1 500 zł) oraz świadczenie na pokrycie kosztów związanych z utrzymaniem dzieci (3.000 zł). Łączny dochód w rodzinie wynosi 3.836,33 zł, zaś dochód na osobę w rodzinie wynosi 959,08 zł. Natomiast stałe, miesięczne wydatki rodziny wynoszą łącznie 1 329 zł. Skarżąca posiada na własność dom o powierzchni 100 m2, gospodarstwo rolne o powierzchni 8,70 ha fizycznych, co stanowi 6,70 ha przeliczeniowych, w tym około 6 ha zostało wydzierżawione na podstawie umowy ustnej. Posiada samochód marki Peugeot z 1998 r. oraz zasoby pieniężne w kwocie 30 000 zł - środki zgromadzone na kontach oszczędnościowych dzieci oraz 5 000 zł na koncie oszczędnościowym strony.
Zdaniem Kolegium w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które uzasadniałyby umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Rodzina skarżącej nie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej ani w trudnej sytuacji zdrowotnej. Skarżąca posiada oszczędności swoje oraz na kontach dzieci. Jest właścicielką gospodarstwa rolnego o pow. 6.70 ha przeliczeniowych. W ocenie Kolegium rozstrzygając sprawę organ I instancji dokonał pełnej oceny wszystkich okoliczności podnoszonych przez skarżącą oraz należycie uzasadnił podjęte rozstrzygnięcie. Biorąc pod uwagę całokształt sytuacji życiowej skarżącej nie można uznać, że jej sytuacja jest "szczególna" w rozumieniu art. 30 ust. 9 u.ś.r., zaś spłata należności spowoduje zagrożenie dla egzystencji członków rodziny lub uniemożliwi zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych. Jednocześnie Kolegium poinformowało, że skarżąca może złożyć do Wójta Gminy Hanna wniosek o odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
W skardze do tut. Sądu, strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
Skarżąca zarzuciła naruszenie:
I. przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności:
- art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. — Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., zwanej dalej: "k.p.a.") poprzez niewywiązanie sią przez organ z obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w szczególności poprzez brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego zebranego w sprawie oraz brak dokonania jego wszechstronnej, całościowej oceny, w tym nieuprawnionego pominięcia sytuacji finansowej skarżącej;
- naruszenie art. 8 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób, który nie pogłębia zaufania do organów państwowych;
II. przepisów prawa materialnego:
- poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust 9 u.ś.r., polegające na błędnym ustaleniu, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny skarżącej, które uzasadniałyby umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, podczas gdy z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że sytuacja materialna rodziny skarżącej z pozoru stabilna, nie jest najlepsza i bez wątpienia należy ja uznać za trudną;
- art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji z dnia 19 listopada 2021 r.
W uzasadnieniu skargi skarżąca powołała orzecznictwo sądów administracyjnych dotyczące uznaniowego charakteru decyzji wydajnej na podstawie art. 30 ust.9 u.ś.r. oraz naruszenia przepisów postępowania art. 7 i art. 8 k.p.a.
Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.); dalej jako: "p.p.s.a.", sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1).
Oceniając, w świetle powołanych wyżej kryteriów, zaskarżoną decyzję, Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2020 r. poz. 1297), zgodnie z którym w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych dotyczące świadczeń pielęgnacyjnych.
Zgodnie z art. 39 ust.9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że organ działa w granicach uznania administracyjnego: organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Wyjaśnić należy, że sądowa kontrola decyzji uznaniowych organów administracji publicznej podlega pewnym ograniczeniom, wynikającym z konieczności respektowania przez sąd administracyjny tzw. "luzu decyzyjnego", jaki powierzył organowi ustawodawca, zaś rolą sądu jest zbadanie, czy organ nie przekroczył jego granic. Luz decyzyjny organu ogranicza wynikający z zasady prawdy materialnej obowiązek prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, w szczególności w kontekście okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, ponadto obowiązek wyważenia interesu publicznego i słusznego interesu zobowiązanego do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych (art. 7 k.p.a.), konieczność przestrzegania innych reguł proceduralnych, jak również zakaz wydawania rozstrzygnięć arbitralnych, sprzecznych z podstawowymi zasadami porządku prawnego, stanowiącymi wyraz nadużycia uznania administracyjnego.
W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie nie ma podstaw do stwierdzenia, że organy przekroczyły granice wskazanego luzu decyzyjnego odmawiając uwzględnienia wniosku skarżącej o umorzenie należności.
W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" to całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, i życiowej wnioskodawcy. Przesłanka ta winna być badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności zastosowania wnioskowanej ulgi. W orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, że chodzi tu przede wszystkim o przypadki, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2020 r., I OSK 941/19). Wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych musi być poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony, nie tylko sytuacji materialnej – dochodów i kosztów utrzymania, ale całej sytuacji życiowej wnioskodawcy, a więc także stanu zdrowia, stanu rodzinnego, wieku, możliwości zarobkowania, itp., a uzasadnienie decyzji musi zawierać ocenę tej sytuacji.
W ocenie Sądu organy orzekające w rozpoznawanej sprawie dopełniły obowiązku prawidłowego ustalenia sytuacji skarżącej, w aspekcie wszystkich istotnych okoliczności mogących mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób prawidłowy, organy uwzględniły wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy fakty, wynikające z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy, w szczególności z wywiadu środowiskowego. Fakt, że organ dokonał oceny stanu faktycznego sprawy w kontekście przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczącej sytuacji rodziny, w sposób odmienny od twierdzeń skarżącej, nie oznacza naruszenia zasady prawdy obiektywnej.
Oceniając sytuację materialną i rodzinną skarżącej wzięto pod uwagę stabilną sytuację finansową strony, ustalono bowiem, że strona otrzymuje wynagrodzenie z tytułu pełnienia funkcji zawodowej rodziny zastępczej w wysokości 2 025,12 zł. Dodatkowo jest właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni 8,70 ha fizycznych, co stanowi 6,70 ha przeliczeniowych, z którego organ wyliczył dochód w wysokości 1 811,21 zł miesięcznie. Ponadto strona otrzymuje świadczenie wychowawcze w wysokości 1 500 zł oraz świadczenie z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie na koszty związane z utrzymaniem dzieci w wysokości 3 000 zł. Strona oświadczyła także, że posiada oszczędności w wysokości 5 000 zł. Sąd zwrócił uwagę, że dochód z gospodarstwa został wyliczony w sposób ryczałtowy, w związku z tym strona ma prawo i możliwość rozważyć jego sprzedaż, jeżeli gospodarstwo nie przynosi jej faktycznego dochodu. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się , że instytucja umorzenia należności jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji życiowej osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Stan taki powinien być bowiem efektem czynników obiektywnych, na które strona nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń rodzinnych (wyrok WSA w Lublinie z 17 maja 2018 r., II SA/Lu 139/18). Jak ustaliły organy w rodzinie strony nie wystąpiła żadna trudna sytuacja losowa ani żadne zdarzenie losowe, które by miało znaczący wpływ na pogorszenie sytuacji finansowej rodziny.
Konkludując Sąd nie podziela ani zarzutów naruszenia przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.), ani zarzutu wadliwej wykładni i nieprawidłowego zastosowania art. 30 ust. 9 u.ś.r. Sąd nie znalazł podstaw ani do zakwestionowania ustaleń faktycznych organu, ani prawidłowości ich oceny. W ocenie Sądu w prawidłowo ustalonych okolicznościach sprawy, wniosek organów o tym, że w rodzinie skarżącej nie wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności w rozumieniu art. 30 ust. 9 u.ś.r. jest prawidłowy w tym sensie, że nie można organom zarzucić przekroczenia granic luzu decyzyjnego i wydania decyzji stanowiącej przejaw nadużycia uznania administracyjnego. Sąd nie podzielił także zarzutu naruszenia zasady ochrony zaufania jednostki do organów administracji publicznej (art. 8 k.p.a.). Organy wydały rozstrzygnięcie niekorzystne dla skarżącej, ale mieszczące się w granicach przyznanego im uznania.
Jednocześnie należy przy tym skarżącej wskazać, że art. 30 ust. 9 u.ś.r. przewiduje też innego rodzaju ulgi. Nie tylko można umorzyć należności z tytułu nienależnie wypłaconego świadczenia, ale również odroczyć termin ich płatności albo rozłożyć je na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Oczywiście ulgi tego rodzaju są bardziej dotkliwe dla strony niż całkowite uwolnienie się od długu poprzez jego umorzenie, jednakże również są rodzajem ulgi możliwym do zastosowania jedynie przy uwzględnieniu trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika.
Końcowo Sąd wskazuje, iż świadomość (lub jej brak) okoliczności, że wnioskowane świadczenie jest nienależne lub wystąpienie okoliczności niezależnych od organu przy przyznaniu świadczenia uznanego za nienależne, są brane pod uwagę przy wydawaniu decyzji o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Nie mogą natomiast stanowić podstawy do rozstrzygania w oparciu o art. 30 ust. 9 u.ś.r. tj. rozstrzygania o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 stycznia 2020 r., sygn.. akt I OSK 3672/18).
Nie znajdując podstaw do zakwestionowania legalności zaskarżonej decyzji, Sąd zobowiązany był oddalić skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.