I SA/Wa 1544/23

I SA/Wa 1544/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-01-31
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-08-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Jolanta Dargas /przewodniczący/
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska
Monika Sawa /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
art. 60 w zw z 64 pkt 2
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jolanta Dargas sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska sędzia WSA Monika Sawa (spr.) Protokolant referent Magdalena Murawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 23 maja 2023 r. nr KOC/2452/Op/23 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z 23 maja 2023 r. nr KOC/2452/Op/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (SKO/organ) po rozpatrzeniu odwołania M. P. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m. st. Warszawy z dnia 22 marca 2023 r., znak DPS.6121.1704.2023.AK.6251 mocą której zwolniono M. P. częściowo z ponoszenia opłaty za pobyt w Domu Pomocy Społecznej przy ul. [...] w [...] w ten sposób, że w okresie od 1 stycznia 2023 r. do 30 czerwca 2023 r. ustalono odpłatność w wysokości 300 zł miesięcznie i odmówiono całkowitego zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.
Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym
Wnioskiem z dnia 10 stycznia 2023 r. M. P. wystąpił do Prezydenta m. st. Warszawy ([...] Centrum Pomocy Rodzinie) o całkowite zwolnienie z ponoszenia odpłatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej przy ul. [...] w [...] wskazując, że od stycznia 2023 r. będzie wnosił opłatę za pobyt w wysokości 490,70 zł i na pozostałe wydatki zostaną mu 285 zł. Wnioskodawca załączył do wniosku szereg dokumentów potwierdzających ponoszone koszty z tytułu zakupu leków.
W rozpoznaniu tego wniosku po dokonaniu aktualizacji wywiadu środowiskowego w dniu 1 lutego 2023 decyzją z dnia 22 marca 2023 r., znak DPS.6121.1704.2023.AK.6251, Prezydent m. st. Warszawy zwolnił M. P. częściowo z ponoszenia opłaty za pobyt w Domu Pomocy Społecznej przy ul. [...] w [...] w ten sposób, że w okresie od 1 stycznia 2023 r. do 30 czerwca 2023 r. ustalił odpłatność w wysokości 300 zł miesięcznie i odmówił całkowitego zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji wskazał, że wziął pod uwagę potrzebę zakupu leków, jednak w zakresie mniejszym, niż wynika to z wniosku strony. Organ wskazał, że strona nie dokonywała zakupu leków w aptece, która jest rekomendowana przez dom pomocy społecznej w związku z umową, która gwarantuje stałe ceny leków wskazanych przez placówkę na dany rok. W związku z powyższym niektóre leki zakupione samodzielnie strona mogłaby kupić taniej. Prezydent m. st. Warszawy wskazał ponadto na uznaniowy charakter decyzji.
Z tą decyzją nie zgodził się skarżący, złożył odwołanie w którym zarzucił organowi brak możliwości wypowiedzenia się do zgromadzonych dowodów, nierozpatrzenie całego materiału dowodowego, brak wskazania, na których dowodach organ oparł decyzję, a którym odmówił wiarygodności.
Po rozpatrzeniu odwołania oraz przeanalizowaniu całości akt sprawy SKO wskazało na wstępie, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901). Zgodnie z art. 2 ust. 1 tej ustawy pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Art. 3 stanowi zaś, że pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1, przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem.
Następnie organ wskazał, że zgodnie z treścią art. 61 ust. 1 powołanej ustawy do ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej obowiązani są w kolejności:
1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej
- przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
Jak stanowi art. 61 ust. 2 opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż.300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
Organ wskazał następnie, że materialnoprawną podstawą zwolnienia osoby wnoszącej opłatę z tego obowiązku jest art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z jego treścią osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;
7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
SKO podniosło, że decyzja o zwolnieniu od opłat ma charakter uznaniowy, wskazując, że zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie podkreśla się, że organ nie jest ustawowo zobowiązany do przyznania zwolnienia, co jednak nie oznacza dowolności w posługiwaniu się kryteriami decydującymi o rozstrzyganiu danej kategorii spraw. "Zwolnienie nie powinno jednak nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych w komentowanym przepisie okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt osoby bliskiej w placówce społecznej. Niezasadne zwolnienie jest sprzeczne z zasadą pomocniczości określoną w art. 3 ustawy o pomocy społecznej, przerzuca bowiem na gminę i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich bliskich (por. Rafał Kopania, Procedura kierowania i umieszczenia w domu pomocy społecznej, C.H. Beck 2016 -).
SKO zwróciło uwagę, że organ I instancji zlecił przeprowadzenie wywiadu środowiskowego celem ustalenia okoliczności, które mogą mieć wpływ na istotę sprawy. W szczególności, przeprowadzona została aktualizacja wywiadu środowiskowego w dniu 1 lutego 2023 r. podczas której ustalono, że łączny dochód strony składa się z zasiłków okresowych, stałych i celowych i wynosi 776 zł. Strona korzysta także ze świadczeń niepieniężnych w ramach pomocy świadczonej w związku z pobytem w domu pomocy społecznej - z usług bytowych, opiekuńczych i wspomagających zapewnianych przez dps. Organ wskazał, że pracownik socjalny odnotował, że w związku ze zwolnieniem z odpłatności w okresie od 1 sierpnia 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. M. P. przedstawił 21 faktur na wykupione leki, w tym leki doraźne i suplementy diety na łączną kwotę 2453,58 zł. Odnotował także, że mieszkaniec nie udostępnia pracownikom dokumentacji medycznej oraz ewentualnych zaleceń specjalistów, dlatego też placówka nie posiada wiedzy kto wypisuje leki, na które opiewają faktury i czy jest to lekarz specjalista. Wskazano także, że skarżący wykupuje leki w rożnych aptekach na terenie [...], chociaż mógłby je realizować w dps, co byłoby korzystniejsze finansowo. Organ podał także, że w aktach sprawy znajduje się ponadto zaświadczenie lekarskie z dnia 15 lutego 2023 r. wystawione przez lekarza specjalistę medycyny rodzinnej Poradni POZ [...], z którego wynika, że według załączonych faktur za leki, na które dostaje zasiłek celowy M.
P. przyjmuje preparaty z niejasnych wskazań medycznych. Zdaniem pracownika socjalnego z dokumentów nie wynika aby strona miała rozpoznany [...], nie ma rozpoznanej [...] a zgłasza potrzebę przyjmowania takich preparatów. Pracownik wskazał także na niejasne wskazania do bardzo licznych suplementów. Podał, że strona przyjmuje bez wskazania [...] ([...]), czy [...] jako terapie [...].
SKO podzieliło ustalenia organu I instancji wskazujące na to, że brak jest podstaw do
uwzględnienia wszystkich wykazywanych przez stronę kosztów jako koszty niezbędne, bowiem część z nich mogłaby być niższa, gdyby strona korzystała z apteki wskazanej przez dps. SKO zwróciło także uwagę, że Ośrodek Pomocy Społecznej Dzielnicy [...] [...] w okresie sierpień - grudzień 2022 r. oraz styczeń 2023 r. wypłacił stronie zasiłki celowe na łączną kwotę 2860 zł, w tym na dofinansowanie do zakupu leków na kwotę 2260 zł oraz na zakup środków higienicznych na kwotę 600 zł.
Odnosząc się do zarzutów odwołania SKO wskazało, że mają one charakter ogólny, dotyczący naruszenia zasad postępowania, nie konkretyzując jakich czynności organ I instancji zaniedbał. Odnosząc się z kolei do załączonego przez stronę zaświadczenia lekarskiego z dnia 12 października 2022 r. potwierdzającym rozpoznanie [...] z nieokreślonymi powikłaniami, w którym wskazano, że stosowane leczenie jest nowoczesne, że spełnia wszelkie kryteria leczenia zgodnego z zaleceniami medycznymi leczenia [...], a także, że zmiana leczenia jest zawsze możliwa, ale będzie to kosztem zdrowia pacjenta organ SKO podniosło, że dokument ten został wystawiony przez tego samego lekarza, co zaświadczenie z 5 lutego 2023 r. Zdaniem SKO dokumenty te są wiarygodne i nie są ze sobą sprzeczne. Zaświadczenie wcześniejsze ocenia bowiem stosowane przez placówkę medyczną leczenie i zalecenia, natomiast zaświadczenie z dnia 15 lutego 2023 r. ocenia przyjmowane przez pacjenta leki, które mógł on nabyć na podstawie wskazań innych lekarzy lub samodzielnie.
SKO podkreśliło przy tym, że przedmiotem niniejszego postępowania nie jest precyzyjne ustalenie wszystkich zasadnych kosztów leczenia, a jedynie uwzględnienie okoliczności ponoszenia przez stronę dodatkowych kosztów w postaci zakupu leków, która musi posiadać walor ekstraordynaryjności w zestawieniu z innymi osobami w podobnym wieku. Z tego też względu nie ma, zdaniem SKO, istotnego znaczenia błąd pracownika socjalnego, który kwestionował zasadność zakupu pieluchomajtek przez stronę, pomimo zaleceń lekarskich co do okresowego ich stosowania. W ocenie SKO nie ulega bowiem wątpliwości, że w wieku [...] lat każda osoba powinna przewidywać w domowym budżecie koszty zakupu leków i suplementów i nie jest obowiązkiem gminy, aby wszelkie tego typu koszty refundować. SKO uznało końcowo, że organ I instancji uwzględnił okoliczność ponoszenia przez stronę dodatkowych kosztów zakupu leków obniżając odpłatność strony za pobyt w domu pomocy społecznej do kwoty 300 zł miesięcznie. Wskazało jednocześnie, że obecnie, zgodnie z treścią zarządzenia nr [...] Prezydenta Miasta [...] z [...] marca 2023 r. (Dz. Urz. Woj. Maz. z 2023 r. poz. 4146) średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej przy ul. [...] w [...] wynosi 7015,52 zł. Koszty te w przeważającej mierze pokrywa [...].
Odnosząc się z kolei do zarzutu naruszenia art. 10 § 1 Kpa SKO stwierdziło, że może być on przyczyną uchylenia decyzji tylko w sytuacji, gdy strona wykaże, że brak zawiadomienia uniemożliwił jej przedstawienie nowych okoliczności i dowodów lub też skuteczne zakwestionowanie zebranego materiału dowodowego. Zdaniem SKO w niniejszej sprawie okoliczności te nie miały miejsca. SKO podkreśliło, że organy administracji działają w ramach uznania administracyjnego, co oznacza, że w zależności od oceny stanu faktycznego sprawy organ może, lecz nie musi udzielić wnioskodawcy zwolnienia, oraz może określić zakres tego zwolnienia. W ocenie SKO w przedmiotowej sprawie nie występują okoliczności uzasadniające całkowite zwolnienie M. P. z obowiązku ponoszenia odpłatności za jego pobyt w domu pomocy społecznej.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył M. P. (skarżący), zaskarżając ją w całości.
Zaskarżonej decyzji zarzucił:
1. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1.1 art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. oraz art. 79a §1 i 2 k.p.a poprzez
utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji mimo, że organ I instancji:
• nie zapewnił mu czynnego udziału w postępowaniu;
• nie wskazał mu przesłanek zależnych od niego, które jego zdaniem nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane mimo, że postępowanie wszczęte zostało na jego wniosek;
• uniemożliwił mu złożenie dodatkowych dowodów;
• nie wyznaczył mu terminu na wypowiedzenie się co do zebranych dowodów oraz materiałów oraz zgłoszonych żądań przed wydaniem przedmiotowych decyzji;
- a w konsekwencji nie mógł odnieść się do materiału dowodowego zebranego w sprawie co doprowadziło do wydania decyzji w oparciu o materiały i dokumenty zawierające informacje nieprawdziwe oraz bez uwzględnienia materiałów i dokumentów, które mógł dostarczyć aby uzasadnić swój wniosek;
1.2 art. 77 § 1 k.p.a. poprzez wydanie decyzji bez uwzględnienia materiałów i dokumentów, które znajdowały się w aktach sprawy, bądź też do których organy miały dostęp, w szczególności:
• maile: z dnia 30 czerwca 2022 roku i 12 października 2022 roku dotyczące dawkowania leków, przesłane pracownikowi socjalnemu;
• poprzednie 3 decyzje zwalniające z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej;
1.3 art. 80 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji mimo, że organ I instancji dokonał dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów polegającej na uznaniu:
• jakoby mógł zawsze zakapować leki w aptece, która jest rekomendowana, podczas gdy niejednokrotnie liczył się szybki czas zakupu leków, niekiedy dane leki były tańsze poza apteką DPS, choć w większości przypadków korzysta właśnie z apteki DPS;
• jakoby nie udostępnia pracownikom DPS dokumentacji medycznej oraz ewentualnych zaleceń specjalistów, podczas gdy DPS posiada kopie wypisów pobytów ze szpitali, a nadto przekazuję recepty oraz informacje od [...] dla lekarza POZ drogą mailową;
• jakoby kupował lek na [...], podczas gdy drugim, niezależnym wskazaniem tego leku jest leczenie [...], które akurat posiada;
• jakoby nie miał rozpoznanej [...], podczas gdy [...] stwierdziło dwóch lekarzy [...];
• jakoby DPS zaspokaja wszystkie podstawowe, niezbędne potrzeby, podczas gdy jest osobą chorą na [...] (z powikłaniami i [...]), co skutkuje bezwzględną koniecznością stosowania przez niego odpowiedniej diety, której nie zapewnia wyżywienie DPS i w związku z tym musi dokupować odpowiednią żywność z własnych środków;
• jako osoba chora na [...] ma problemy z poruszaniem się i z tego powodu większe niż przeciętne są w jego przypadku koszty dojazdu na terapię czy na spotkania wspólnoty [...]
• jako osoba chora na [...] ma zwiększoną podatność na zakażenia i nie
może korzystać z niektórych używanych rzeczy, co wymaga dodatkowych
zakupów (np. wspomniane w odwołaniu kapcie);
1.4 art. 107 § 3 k.p.a. poprzez całkowite pominięcie w uzasadnieniu decyzji, tj. niewyjaśnienie: w jakim zakresie - co do leków - organ uznał jego potrzeby za uzasadnione, a w jakim nieuzasadnione oraz które wskazania do bardzo licznych suplementów uznał za niejasne i na jakich dowodach ostatecznie się oparł, co w konsekwencji uniemożliwia mu obronę swojego stanowiska i kontrolę decyzji.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o wstrzymanie wykonania w całości zaskarżonej decyzji organu, a w przypadku nieuwzględnienia tego wniosku o wstrzymanie wykonania w całości zaskarżonej decyzji przez sąd, jako że wykonywanie zaskarżonej decyzji stwarza niebezpieczeństwo wyrządzenia mu znacznej szkody, w tym zdrowotnej;
Skarżący wniósł także o przeprowadzenie dowodów uzupełniających z dokumentów w postaci:
a. decyzji Prezydenta m.st. Warszawy nr 3490/2021 z dnia 25 października 2021 r. wraz z uzasadnieniem;
b. decyzji Prezydenta m.st. Warszawy nr 930/2022 z dnia 18 marca 2022 r. wraz z uzasadnieniem;
c. decyzji Prezydenta m.st. Warszawy nr 5009/2022 z dnia 10 listopada 2022 r. wraz z uzasadnieniem;
celem wykazania faktu: trzykrotnego zwalniania skarżącego w przypadku poprzednich decyzji w całości z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej mając na względzie dochód z jednej strony oraz wydatki, przede wszystkim na leki, z drugiej strony;
d. zaświadczenie o chorowaniu na [...] - celem wykazania faktu: chorowania na [...] wbrew twierdzeniom organu;
e. faktury z apteki z dnia 12 października 2022 r.;
f. faktura z apteki z dnia 15 grudnia 2022 r.
celem wykazania faktu: tańszej ceny leku [...] w aptece innej niż współpracującej z DPS;
g. zrzut ekranu ze wskazaniami produktu (lekarstwa) [...]
celem wykazania faktu: lek wskazany w leczeniu [...] (które skarżącemu dolega), jak i - niezależnie - w przypadku objawów klinicznych [...] (co skarżącemu nie dolega, a co jego zdaniem sugeruje organ);
h. zaświadczenie lekarskie z dnia 5 kwietnia 2023 roku;
celem wykazania faktu: chorowania na [...] i posiadania [...]; konieczności leczenia m.in. lekiem [...]; konieczności stosowania specjalnej diety;
W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji w pkt 1 w zakresie ustalenia odpłatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej przy ul. [...] w [...], w okresie od 1 stycznia 2023 r. do 30 czerwca 2023 r. w wysokości 300 zł miesięcznie oraz w pkt 2 w całości;
- i rozstrzygnięcie istoty sprawy poprzez zwolnienie w całości z opłaty za
pobyt w domu pomocy społecznej oraz zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości.
Postanowieniem z 2 października 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
skarga nie ma uzasadnionych podstaw.
Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o odmowie skarżącemu całkowitego zwolnienia i nałożenie obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS w wysokości 300 zł miesięcznie. Organy obu instancji zgodnie orzekły, że wniosek skarżącego o całkowite zwolnienie nie zasługuje na uwzględnienie i zobowiązały skarżącego do ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS w wysokości 300 zł miesięcznie. Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się skarżący.
W pierwszej kolejności wyjaśnienia wymaga, że obowiązek ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej wprowadzony został art. 60 u.p.s. Natomiast jedną z zasad wyrażonych w ww. ustawie jest zasada finansowania pomocy społecznej ze środków publicznych. Państwo i samorządy terytorialne nie tylko mają obowiązek wykonywania zadań pomocy społecznej, ale muszą również ponosić związane z tym obciążenia finansowe. Jest to jedna z podstawowych cech odróżniających pomoc społeczną od ubezpieczeń społecznych, które w znacznej części finansowane są ze składek. Uzupełnieniem powyższej zasady jest zasada odpłatności, określająca udział beneficjentów w pokrywaniu kosztów świadczeń pomocy społecznej. Wysokość opłat nie jest określona ustawowo. W tej kwestii pozostawiono dużą swobodę organom administracji publicznej. Ustawodawca zakreśla jedynie górną granicę opłaty, która nie może przekraczać średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca domu (Sierpowska I., Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el 2021).
Osoby zobowiązane do wnoszenia opłat z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej określa art. 61 u.p.s. w następującej kolejności:
1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Wysokość opłat nie jest jednak jednolita, zależy w pierwszej kolejności od dochodu mieszkańca. Z kolei jak stanowi art. 64 u.p.s., osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić, na ich wniosek, częściowo lub całkowicie z tej opłaty, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko.
Powyższy przepis stanowił podstawę prawną rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku skarżącego o częściowe zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej. W doktrynie podkreśla się, że z uwagi na to, że uiszczanie opłat na dom pomocy społecznej stanowi dla osoby zobowiązanej obciążenie finansowe, głównym powodem zastosowania zwolnienia powinna być sytuacja materialna zobowiązanego. Zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia okoliczności wskazanych w art. 64 u.p.s. osoba jest w stanie płacić za pobyt w placówce (np. utrzymuje się z jednego, ale wysokiego wynagrodzenia). Stosowanie odmiennych zasad godzi w idee i cele pomocy społecznej. Niezasadne zwolnienie jest sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzuca bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych. Wobec tego organ rozpatrując wniosek o zwolnienie z opłat powinien mieć na względzie nie tylko słuszny interes wnioskodawcy, lecz także interes społeczny. Podejmowanie zatem decyzji w granicach wyznaczonych art. 64 u.p.s. wymaga dogłębnej analizy stanu faktycznego, a także odwołania się do zasad współżycia społecznego i wartości chronionych przez porządek prawny. Zwolnienie z opłaty powinno zawsze znaleźć uzasadnienie w wyjątkowych okolicznościach, w przeciwnym razie może dojść do nieuzasadnionego przerzucania na jednostki samorządu terytorialnego obowiązku partycypowania w kosztach pobytu w placówce i nadmiernego obciążania sektora finansów publicznych, a w konsekwencji – całego społeczeństwa.
Ponadto w świetle orzecznictwa sądowego swoboda decyzyjna organów w sprawie, o której mowa w art. 64 u.p.s., jest związana nie tylko z orzekaniem w warunkach uznania administracyjnego, lecz także z upoważnieniem do swobodnej oceny stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji (osobistej, majątkowej, dochodowej, rodzinnej) osoby wnoszącej opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej i ubiegającej się o całkowite lub częściowe zwolnienie od obowiązku ponoszenia tej opłaty. W sprawie o częściowe lub całkowite zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej właściwe organy dysponują więc podwójną swobodą decyzyjną, której zakresem są objęte ocena prawna stanu faktycznego sprawy oraz wybór rodzaju rozstrzygnięcia sprawy – decyzja pozytywna albo decyzja negatywna (por. wyrok NSA z 19 grudnia 2019 r., sygn. I OSK 2335/19, LEX nr 2825841). Konsekwencją tej swobody jest więc możliwość odmowy zwolnienia z opłaty mimo spełnienia przesłanek określonych w art. 64 u.p.s. Zatem mimo długotrwałej choroby wnioskodawcy organ może odmówić mu zwolnienia albo zastosować jedynie częściowe zwolnienie z opłaty. Swoboda organu dotyczy zarówno zastosowania zwolnienia, jak i określenia jego zakresu (może zwolnić z części lub całości opłaty). Ponadto należy mieć na uwadze, że okoliczności wymienione w powyższym artykule podane zostały jedynie przykładowo i nie stanowią one katalogu zamkniętego. Skorzystanie z uprawnień wymaga jednak zbadania sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej wnioskodawcy w ramach rodzinnego wywiadu środowiskowego, którego przeprowadzenie przed wydaniem rozstrzygnięcia w sprawie zwolnienia jest obligatoryjne.
Stan faktyczny zaistniały w rozpoznawanej sprawie wymagał rozważenia przesłanki wymienionej w art. 64 pkt 2 u.p.s., tj. zaistnienia "uzasadnionych okoliczności". Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1861/19 (CBOSA) pojęcie uzasadnionych okoliczności nie zostało sprecyzowane. Jednak wymienione ww. przepisie przykładowe okoliczności (długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych) uzasadniające zwolnienie z opłat wskazują, że zamiarem ustawodawcy było objęcie jego zakresem zastosowania zdarzeń związanych ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członków jego rodziny, jak również sytuacji nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli zobowiązanego. Sąd podziela stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku z 10 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 2049/1, w którym wskazano, że przy ocenie wystąpienia przesłanki zwolnienia z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej związanej z niepełnosprawnością czy długotrwałą chorobą, konieczna jest analiza tej okoliczności w kontekście potrzeb i wyższych nakładów finansowych związanych ze stanem zdrowia wnioskodawcy. W niniejszej sprawie to właśnie stanem zdrowia oraz związanymi z nim kosztami leczenia oraz koniecznością stosowania diety związanej ze schorzeniem na które cierpi skarżący uzasadniał wniosek o zwolnienie z opłaty za pobyt w DPS w całości.
Skarżący podnosił w skardze, że organ niewłaściwie i w sposób całkowicie dowolny ocenił jego aktualną sytuację zdrowotną oraz związane z tym koszty, w tym konieczność stosowania właściwej diety, i bezpodstawnie zarzucił mu, że przyjmuje leki nie związane z jego stanem zdrowia oraz dokonuje ich zakupu w innych aptekach niż ta rekomendowana przez DPS. Sąd podziela stanowisko skarżącego, że zostało potwierdzone, że skarżący cierpi na [...] oraz stwierdzono u niego [...] i ocena pracownika socjalnego w tym zakresie była nieprawidłowa. Zwrócić jednak należy uwagę, że pracownik socjalny zarzucił przede wszystkim skarżącemu, że ten odmawia przedstawienia dokumentacji medycznej pracownikom DPS, nie współpracuje w tym zakresie, sam dokonuje dawkowania leków, wykupuje leki w aptekach, które są droższe od apteki DPS i wykupuje leki "na zapas" . Biorąc pod uwagę zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w tym przedłożone przez skarżącego zaświadczenia lekarskie oraz wyniki wywiadu środowiskowego z 1 lutego 2023 Sąd uznał, że organy administracji dokonały trafnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Wbrew stanowisku skarżącego organy w sposób nie budzący wątpliwości ustaliły istotne okoliczności związane ze stanem zdrowia skarżącego i jego sytuacją finansową dla potrzeb rozważenia możliwości zwolnienia go z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. Organy ustaliły, że skarżący jest beneficjentem pomocy społecznej. Jego dochód stanowi zasiłek stały w wysokości 776,00 zł miesięcznie. Skarżący był całkowicie zwolniony z konieczności ponoszenia opłaty za pobyt w DPS w okresie od 1 sierpnia 2022 do 31 grudnia 2022 r. Za ten okres skarżący przedstawił 21 faktur na leki na kwotę 2453,58 zł. Z okres ten skarżący otrzymał łączną pomoc w wysokości 3202 zł w tym na leki 2260, środki higieniczne 600 zł i zasiłek okresowy 342 zł. Organ ustalił także, że funkcjonowanie skarżącego nie wskazuje aby jego sytuacja była zła. Z treści wywiadu z 1 lutego 2023 r. wynika, że skarżący porusza się taksówkami, dokonuje zamówień przez internet (paczki odbierają pracownicy portierni) i zakupuje żywność. Skarżący nie poinformował w trakcie wywiadu, że wymaga szczególnej diety oraz nie ustalił z personelem DPS jaka dieta w jego przypadku powinna być stosowana. Dodatkowo za grudzień 2022 i styczeń 2023 skarżący otrzymał dofinansowanie do zakupu leków w kwocie 780 zł. Organy zasadnie więc stwierdziły, że wskazywane przez skarżącego wydatki (w tym głównie opłaty za leki, które są regularnie refundowane) nie uzasadniają pozostawania przez niego w szczególnej sytuacji, zaś sytuacja finansowa skarżącego uzasadnia obciążenie go częściowo opłatą do wysokości 300 zł. Tym samym argumentacja skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Organy dokonały wnikliwej analizy sytuacji majątkowej i zdrowotnej skarżącego. Skarżący winien współpracować z pracownikami DPS we współdziałaniu z dietetykiem w zakresie ustalenia diety (skoro DPS zapewnia wyżywienie całodobowe z którego skarżący nie korzysta) adekwatnej do jego stanu zdrowia a także wspólnie z lekarzem prowadzącym oraz zespołem pielęgniarskim ustalić zasady przyjmowania leków i suplementów w sposób adekwatny do stanu zdrowia co niewątpliwie wpłynie zarówno na poprawę stanu zdrowia skarżącego jak i jego sytuacji finansowej. Wydatki związane z wyjazdami na [...] (bliżej nie ustaloną) oraz spotkania [...] nie należą do okoliczności uzasadniających zwolnienie z opłaty.
Sąd zwraca uwagę, że beneficjenci świadczeń z ustawy o pomocy społecznej to z reguły osoby niepełnosprawne, chore, ubogie, znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej. Z tych właśnie przyczyn osoby te objęte są pomocą społeczną (art. 7 pkt 1, 5 i 6 ustawy). Skarżący opłacając w nieznacznej części (300 zł gdzie dzienny koszt pobytu wynosi 125 zł a miesięczny 7015,25) pobyt w domu pomocy społecznej ma z tego tytułu zabezpieczone najpilniejsze i niezbędne do życia potrzeby na właściwym poziomie, a także opiekę pielęgniarską, rehabilitacyjną, możliwość uczestniczenia w organizowanych przez dom pomocy społecznej zajęciach i terapii. Natomiast okoliczności uzasadniające zwolnienie z opłat muszą cechować się wyjątkowością i winny mieć charakter losowy. Sąd zwraca także uwagę podzielając stanowisko organów, że stan zdrowia skarżącego podlegał rozważaniu wyłącznie w zakresie ponoszenia wydatków na zakup lekarstw. Jak bowiem wskazano już wyżej, oceniając wystąpienie przesłanki zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej związanej z niepełnosprawnością czy długotrwałą chorobą, konieczna jest analiza tej okoliczności w kontekście potrzeb i wyższych nakładów finansowych związanych ze stanem zdrowia wnioskodawcy. Nie można przy tym jednak pominąć, że koszty leków na podstawie faktur przedstawianych przez skarżącego są w zdecydowanej większości, znacznie przekraczającej ustalona odpłatność za pobyt w DPS, refundowane również ze środków pomocy społecznej. W ocenie Sądu wbrew stanowisku skarżącego organy rozważyły wszystkie istotne okoliczności związane z jego sytuacją majątkową i zdrowotną, i zasadnie uznały na tle ustalonego stanu faktycznego nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności, które przemawiałyby za zwolnieniem skarżącego z obowiązku ponoszenia kosztów pobytu w domu pomocy społecznej w całości. Ustalona opłata w wysokości 300 zł nie stanowi w ocenie Sądu, biorąc pod uwagę warunki jakie zapewnia skarżącemu DPS oraz zakres przyznawanej pomocy, nadmiernego obciążenia dla skarżącego. Sąd nie uwzględnił wniosków dowodowych zawartych w skardze gdyż dokumenty o dopuszczenie dowodu, z których skarżący wnosił znajdowały się w aktach administracyjnych i były przedmiotem oceny zarówno organu jak i Sądu.
Reasumując Sąd uznał działanie organów administracji w przedmiotowej sprawie za zgodne z regulacją prawa materialnego i nie dopatrzył się również naruszenia przepisów procedury w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy dokonały oceny w ramach swobodnej oceny dowodów i nie można im, zdaniem Sądu, zarzucić dowolności. Stąd zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów postepowania uznać należało za nieuzasadnione.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 ppsa.