II SA/Lu 780/23

II SA/Lu 780/23 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2023-10-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-08-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Brygida Myszyńska-Guziur /sprawozdawca/
Jacek Czaja
Joanna Cylc-Malec /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17b ust. 1 i ust. 2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc – Malec Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 19 października 2023 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 30 czerwca 2023 r., znak: SKO.II.41/1035/ŚR/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
A. G. (dalej jako "strona", "skarżący", "wnioskodawca"), wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 30 czerwca 2023 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Z akt sprawy i uzasadnienia zaskarżonego rozstrzygnięcia wynika, że wnioskiem złożonym w dniu 28 lutego 2023 r. skarżący wystąpił do Burmistrza Siedliszcza o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką – J. G. Wymieniona została zaliczona orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 18 grudnia 2017 r. do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz posiada orzeczenie Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 20 stycznia 2020 r. uznającym niepełnosprawną za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji.
Decyzją z dnia 3 kwietnia 2023 r. Burmistrz Siedliszcza, odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia wskazując na treść art. 17 ust 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm. - dalej: "u.ś.r.") wyjaśnił, że możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego występuje jedynie w przypadku, gdy niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ I instancji przyznał, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności uznany został za niezgodny z Konstytucją RP. Zauważył jednak, że brzmienie powyższego przepisu umożliwiające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad osobą, której niepełnosprawność powstała powyżej 18 roku życia lub po ukończeniu nauki w szkole lub w szkole wyższej po ukończeniu 25 roku życia nie zostało zmienione przez ustawodawcę. Przenosząc powyższe regulacje na grunt przedmiotowej sprawy, Burmistrz wskazał, że niepełnosprawność J. G. nie powstała w okresie wskazanym w treści powyższego przepisu, w związku z czym nie została spełniona ustawowa przesłanka do przyznania stronie wnioskowanego świadczenia.
Ponadto, orzekając w przedmiotowej sprawy, organ I instancji wyjaśnił, że zakres sprawowanej przez stronę opieki dotyczy zasadniczo funkcjonowania gospodarstwa domowego i nie ma bezpośredniego związku ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W ocenie organu, codzienne obowiązki nie są przeszkodą w podjęciu pracy zarobkowej.
Z powołanym rozstrzygnięciem nie zgodził się skarżący wnosząc odwołanie, w wyniku rozpatrzenia którego, decyzją z dnia 30 czerwca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Chełmie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie, organ odwoławczy przytoczył treść przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych mających zastosowanie w sprawie oraz stwierdził, że organ I instancji, stosując w niniejszej sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. w jego literalnym brzmieniu, po ogłoszeniu powołanego wyżej wyroku Trybunału, naruszył dyspozycję art. 7 i art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, a także art. 6 k.p.a. Obowiązkiem organu było rozpatrzenie wniosku strony o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o treść normy zawartej w art. 17 u.ś.r., z pominięciem zastrzeżenia z art. 17 ust. 1b tej ustawy, dotyczącego wieku, w którym osoba stała się niepełnosprawna. W konsekwencji, zdaniem Kolegium, organ I instancji nie mógł odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z uwagi na to, że niepełnosprawność powstała w wieku późniejszym niż wskazany w tym przepisie. Ze względu na omówiony wyżej wyrok Trybunału, organ I instancji nie powinien był w ogóle stosować kryterium wiekowego osoby niepełnosprawnej.
Kolegium wskazało, że wraz z wnioskiem o przyznanie strona złożyła m.in. oświadczenie, że sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, opisując jej zły stan zdrowia oraz wskazując czynności, które wykonuje celem zapewnienia prawidłowej opieki nad matką, oświadczenie wnioskodawcy, w którym stwierdził, że oprócz niego, do alimentacji względem niepełnosprawnej obowiązana jest również jej córka, R. G., która mieszka za granicą. Ponadto skarżący złożył oświadczenie, że w dniu 1 lipca 2022 r. wydzierżawił ustnie gospodarstwo rolne R. Ł., któremu będzie przekazywał wszystkie dopłaty rolne, a także oświadczenie odwołującego, w którym w myśl art. 17b u.ś.r. oświadczył - będąc świadomym odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia - że jest rolnikiem i zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od dnia 1 lipca 2022 r. Wskazano także, że w aktach sprawy znajduje się decyzja Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w C. z dnia 9 marca 2023 r. przyznająca A. G.: 1) jednolitą płatność obszarową w wysokości 2.443,71 zł; 2) płatność za zazielenienie w wysokości 1.700,06 zł; 3) płatność redystrybucyjną w wysokości 336,87 zł; 4) uzupełniającą płatność podstawową w wysokości 104,39 zł.
Organ odwoławczy podał również, że z przeprowadzonego w dniu 27 marca 2023 r. wynika, że wnioskodawca mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z matką J. G. (84 I.). Matka strony jest osobą schorowaną, ma problemy z poruszaniem się (porusza się przy pomocy dwóch lasek w domu i poza nim) oraz cierpi na chorobę zwyrodnieniową stawów biodrowych, miażdżycę, nadciśnienie tętnicze, choroby kardiologiczne oraz schorzenia układu pokarmowego (tj. przewlekłe zapalenie błony żołądka, wrzody, zmiany polipowate w przełyku oraz gastropatię rumieniową). Ze względu na posiadane schorzenia jest pod stałą kontrolą lekarza oraz przyjmuje lekarstwa. Wymieniona wymaga również pomocy przy toalecie, ubieraniu, przygotowywaniu posiłków zgodnie z zaleconą dietą, asysty przy wizytach u lekarza, paleniu w piecu, praniu, sprzątaniu, załatwianiu spraw urzędowych, dokonywaniem opłat i należności, robieniem zakupów, realizacją recept oraz podawaniem lekarstw, które to czynności wykonuje odwołujący. W trakcie wywiadu, wnioskodawca oświadczył, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 4,70 ha (tj. 4,765 ha przeliczeniowych), które w dniu 1 lipca 2022 r. wydzierżawił ustnie w całości R. Ł., i któremu w całości przekazuje dopłaty obszarowe. W toku postępowania ustalono, że skarżący w dalszym ciągu jest podatnikiem podatku rolnego i płatnikiem składek KRUS. W okresie od dnia 16 maja 2022 r. do dnia 20 czerwca 2022 r. zatrudniony był dodatkowo w jednej ze spółek przy kopalni węgla kamiennego "B.". Kolegium wskazało także, że do alimentacji względem niepełnosprawnej obowiązana jest również jej córka R. G., która wraz z rodziną mieszka we Włoszech. Z matką kontaktuje się głównie telefonicznie oraz odwiedza ją kilka razy do roku.
Organu odwoławczy nie kwestionując stanu zdrowia niepełnosprawnej stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie występują ustawowe przesłanki, uzasadniające przyznanie stronie wnioskowanego świadczenia. Podkreślono, że wnioskodawcą ubiegającym się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest rolnik prowadzący gospodarstwo rolne.
Kolegium oceniając złożone przez wnioskodawcę oświadczenie stwierdziło, że trudno dać wiarę, iż z dniem 1 lipca 2022 r. zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego. Z akt sprawy wynika, że wymieniony jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 4,70 ha (tj. 4,76 ha przeliczeniowych). W ocenie organu odwoławczego oświadczenie, że z dniem 1 lipca 2022 r. na podstawie ustnej umowy wnioskodawca wydzierżawił gospodarstwo rolne R. Ł., nie zasługiwało na uwzględnienie ze względu na to, że wymieniony w dalszym ciągu jest podatnikiem podatku rolnego z tytułu posiadanego gospodarstwa oraz płatnikiem składek KRUS. Ponadto decyzją Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w C. z dnia 9 marca 2023 r. otrzymał płatności z ARiMR. Kolegium zwróciło uwagę, że wprawdzie skarżący stroi na stanowisku, iż dopłaty te w całości przekazuje dzierżawcy, jednakże z uwagi na brak jakichkolwiek dowodów (chociażby potwierdzeń przelewów) trudno uznać te wyjaśnienia za wiarygodne.
Wskazując na regulacje prawne dotyczące przyznawania dopłat rolniczych Kolegium stwierdziło, że dopłaty bezpośrednie przyznawane są, jeżeli rolnik został zakwalifikowany jako aktywny zawodowo, który prowadzi działalność rolniczą. Celem systemu wsparcia bezpośredniego jest bowiem finansowe wspieranie rolników, czyli osób, które faktycznie uprawiają grunty rolne. Powyższe okoliczności przemawiają zatem, zdaniem organu odwoławczego za stanowiskiem, że strona nie spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia, pomimo złożonego oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Kolegium podkreśliło, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego ma miejsce wtedy, gdy następuje zaprzestanie działalności w gospodarstwie rolnym nakierowanej na osiągnięcie dochodu z tego gospodarstwa. Przy tym tylko całkowita rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego, pozbawiająca możliwości zarobkowania, z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny uprawnia rolnika, jego współmałżonka lub domownika, do świadczenia pielęgnacyjnego zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego jest stanem faktycznym, w którym to rolnik faktycznie nie wykonuje pracy w swoim gospodarstwie, jak również nie zarządza nim.
Kolegium nie kwestionując sprawowanej przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną matką wskazało, że A. G. nie przedstawił zaświadczenia z ARiMR, potwierdzającego wykreślenie go z rejestru beneficjentów dopłat z ARiMR, co jednoznacznie dowodzi, że w dalszym ciągu prowadzi gospodarstwo rolne. Zwrócono uwagę, że z treści orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia 20 stycznia 2020 r. wynika, że J. G. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Co prawda w dokumencie tym nie wskazano, kiedy niezdolność dokładnie powstała, niemniej jednak oczywistym jest, że istnieje przynajmniej od daty wydania orzeczenia, tj. od dnia 20 stycznia 2020 r. Tymczasem, pomimo wydania stosownego orzeczenia, wnioskodawca w 2023 r. w dalszym ciągu pobierał dopłaty z ARiMR, a także w okresie od wydania orzeczenia o niepełnosprawności, podejmował również dodatkowe zatrudnienie (tj. od dnia 16 maja 2022 r. do dnia 20 czerwca 2022 r.). Natomiast w toku postępowania skarżący nie przedstawił dowodu, że od czasu wydania stosownego orzeczenia nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia jego matki. Powyższe w ocenie Kolegium jednoznacznie dowodzi, że dotychczas, przez 3,5 roku strona była w stanie łączyć opiekę, nad matką z pracą w gospodarstwie rolnym oraz dodatkowym zatrudnieniem w kopalni. Okoliczność ta, zdaniem organu odwoławczego podważa stanowisko wnioskodawcy, jakoby konieczność sprawowania opieki nad matką zmusiła go do rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego i jednocześnie pozbawiła dochodu.
Kolegium stwierdziło, że strona jest w stanie skutecznie łączyć opiekę z pracą w gospodarstwie rolnym, a świadczy o tym analiza stanu zdrowia niepełnosprawnej oraz zakresu sprawowanej nad nią opieki. W toku postępowania ustalono, że niepełnosprawna nie wymaga sprawowania nad nią całodobowej opieki i nadzoru drugiej osoby, nie jest bowiem osobą leżącą, pampersowaną, ani nie wymaga pomocy drugiej osoby przy wykonywaniu większości czynności samoobsługowych i higienicznych. Wręcz przeciwnie, jest osobą samodzielną, która sama: porusza się (zarówno po domu, jak i oraz na zewnątrz), korzysta z toalety oraz spożywa posiłki i napoje. Ww. co prawda wymaga pomocy w niektórych czynnościach życia codziennego, jednakże nie są to czynności na tyle absorbujące, aby uniemożliwić skarżącemu podjęcie zatrudnienia. Kolegium wskazało, iż z poczynionych ustaleń wynika, że w ramach wykonywanych czynności opiekuńczych skarżący pomaga matce przy toalecie i ubieraniu, przygotowuje jej posiłki zgodnie z zaleconą dietą, asystuje przy wizytach u lekarza, pali w piecu, pierze, sprząta, załatwia sprawy urzędowe, dokonuje opłat, robi zakupy, realizuje recepty oraz podaje matce lekarstwa. W ocenie Kolegium, zakres sprawowanej opieki nie wymaga od skarżącego rezygnacji z zatrudniania. Organ odwoławczy stwierdził, że czynności takie jak: palenie w piecu, robienie zakupów, czy realizacja recept nie zajmują całej doby. Są to bowiem standardowe czynności związane z codziennym funkcjonowaniem, wykonywane przez większość ludzi, także tych, którzy są aktywni zawodowo. Zdaniem Kolegium skarżący wykonując czynności związane z codziennym swoim funkcjonowaniem, przy okazji jest w stanie wykonać analogiczne czynności względem swojej matki, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Zwrócono uwagę, że czynności porządkowe w tym sprzątanie, pranie, opłacanie rachunków skarżący może wykonać w czasie wolnym od pracy.
Organ odwoławczy wskazał, że z ustaleń wynika, iż matka skarżącego co prawda wymaga pomocy w dawkowaniu lekarstw, niemniej jednak, strona jako rolnik będący organizatorem własnej pracy ma możliwość zaplanowania oraz dostosowania rozkładu zajęć w gospodarstwie rolnym, do konieczności sprawowania opieki nad matką, w związku z czym okoliczność ta sama w sobie nie może przesądzać o przyznaniu jej wnioskowanego świadczenia.
Podkreślono, że jak wynika z art. 17 ust. 1 u.ś.r., ustawodawca, posługując się zwrotem: "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki", wymaga aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby uprawnione do omawianego świadczenia (m.in. dziecko opiekujące się swoim rodzicem) pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Wskazywany związek przyczynowo-skutkowy winien polegać na tym, że potencjalny świadczeniobiorca nie podejmuje zatrudnienia wyłącznie z uwagi na wymóg (przymus, konieczność) opieki nad niepełnosprawnym.
Zwrócono uwagę, że skarżący nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji. Zamieszkująca we Włoszech córka niepełnosprawnej jest również zobowiązana do opieki nad matką, a obowiązek alimentacyjny nie polega wyłącznie na sprawowaniu osobistej opieki lecz może również występować w formie świadczenia określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia.
Brak dowodu zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, zakres sprawowanej przez stronę opieki, fakt że jako rolnik wnioskodawca może elastycznie zarządzać swoim czasem, a także w zakresie opieki nad osobą niepełnosprawną, w ocenie Kolegium dowodzą, że skarżący przy właściwej organizacji pracy jest w stanie prowadzić gospodarstwo rolne i sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką. Ponadto, nie jest on jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji względem niepełnosprawnej matki. W przedmiotowej sprawie nie zachodzi zatem konieczność rezygnacji przez skarżącego z prowadzenia gospodarstwa rolnego, celem realizacji obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnej matki.
W powołanej na wstępie skardze do tut. Sądu skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie:
I. prawa materialnego, przez błędną wykładnię, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.
- art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17 b u.ś.r. i niezasadne uznanie, że nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego,
- art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez błędne uznanie, że brak jest związku między rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką;
- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez błędne uznanie, że niepełnosprawną J. G. mogą zająć się jeszcze jej pozostałe jej córka podczas gdy organ administracji nie jest uprawniony, aby decydować za zobowiązanych alimentacyjnie w równym stopniu, o podziale obowiązku alimentacyjnego w stosunku do niej.
II. przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.
- art. 6 k.pa., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a. art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 20 stycznia 2020 r., że niepełnosprawna J. G. pomimo stwierdzonej niezdolności do samodzielnej egzystencji nie wymaga stałej opieki syna, który nie musi rezygnować z zatrudnienia.
Strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Jednocześnie złożono wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że organ dokonał błędnej, ale przed wszystkim dowolnej oceny oświadczenia skarżącego, złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej, iż zaprzestał on prowadzania działalności rolniczej. Nie mając żadnych dowodów na okoliczność, że skarżący prowadzi działalność rolniczą organ uznał, iż skoro pobierane są dopłaty bezpośrednie to nadal prowadzi on działalność rolniczą, co sprzeczne jest z zasadami dobrej administracji.
Skarżący wskazał, że skoro złożył oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej, iż zaprzestał on prowadzenia działalności rolniczej, a brak jest jakichkolwiek dowodów, aby takową prowadził, trudno zaakceptować nielogiczne stanowisko organu. Sam fakt, że otrzymuje on dopłaty bezpośrednie, nie oznacza automatycznie iż skarżący taką działalność prowadzi lub zarządza gospodarstwem jeżeli zajmuje się na stałe swoją niepełnosprawną matką. Skarżący podniósł również, że skoro ustawodawca przewidział oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej w zakresie wykazania zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej to takie oświadczenie powinno zostać uznane za wiarygodny dowód, chyba że pojawią się inne istotne nie budzące wątpliwości dowody obalające to oświadczenie. Zdaniem skarżącego w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły tego typu dowody. Oświadczył na piśmie z dnia 19 lipca 2022 r., że oddał gospodarstwo rolne w dzierżawę na podstawie ustnej umowy zawartej dniu 1 lipca 2022 r., z R. Ł. a otrzymane dopłaty za grunty rolne będą oddawane dzierżawcy.
W ocenie strony organ dokonał błędnej, ale przed wszystkim dowolnej oceny zebranego materiału w kwestii czasookresu opieki, której wymaga niepełnosprawny podopieczny oraz możliwości podjęcia pracy zawodowej przez skarżącego. Organ II instancji w przedmiotowej sprawie wyszedł poza zakres swoich kompetencji i wbrew orzeczeniu specjalistów, uznał, że niepełnosprawna, nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki swojego syna. Takie ustalenia bez wątpienia, zdaniem strony, wykraczają poza kompetencje tych organów i sprzeczne są z zasadami dobrej administracji i swobodnej oceny dowodów.
W ocenie skarżącego zapoznając się z chorobami niepełnosprawnej oraz z zakresem obowiązków ustalonych podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez organ, trudno się zgodzić z organem, aby można było pogodzić opiekę nad niepełnosprawną, wymagającą nadzoru, pomocy przy czynnościach higienicznych, dawkowania leków, przygotowywania posiłków, robienia zakupów, mierzenia ciśnienia i pomocy przy załatwianiu spraw urzędowych z pracą zawodową. Konsekwencją błędnej oceny zakresu opieki nad niepełnosprawną było niezasadne uznanie, że skarżący wcale nie musi rezygnować z pracy, aby zajmować się matką. Biorąc pod uwagę zakres opieki trudno się zgodzić w tym zakresie z organem II instancji.
Strona nie zgodziła się również ze stanowiskiem Kolegium odnośnie do uczestniczenia jej rodzeństwa w opiece nad niepełnosprawną matką. Powołując się na stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 17 listopada 202 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Rz 800/22 i z dnia 28 lutego 2022 r. sygn. II SA/Rz 118/22 oraz wyrok NSA z dnia 24 lutego 2022 r. sygn. I OSK 1059/21 podniosła, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Zwróciła uwagę, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 129 k.r.io. nie zakazuje podziału umownego obowiązku alimentacyjnego, co oznacza, że jeżeli jedno ze zstępnych przejmuje w całości ten obowiązek na siebie, pozostali zobowiązani do alimentacji są zwolnieni z tego obowiązku. Taka sytuacja ma miejsce w jej sprawie i organ nie ma prawa ingerować w ten podział lub go podważać.
W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Na wstępie wskazać należy, że sąd rozpoznał przedmiotową sprawę na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej "p.p.s.a.").
Zgodnie z art. 145 § 1 p.p.s.a., sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1).
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd stwierdza, że skarga podlega oddaleniu.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Kwestie związane z przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej reguluje art. 17 u.ś.r. , który w ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W pierwszej kolejności należy podzielić stanowisko organu odwoławczego, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP – wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.
W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane, że orzeczeniem Lekarza Orzecznika KRUS z dnia 20 stycznia 2020 r. J. G. uznana została za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Taki stan odpowiada definicji normatywnej znacznego stopnia niepełnosprawności dla potrzeb ustawy o świadczeniach rodzinnych - art.3 pkt 21. Skarżący również niewątpliwe znajduje się w kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem ciąży na nim, w myśl przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny wobec matki. Kwestia ta nie była zresztą podważana przez organy orzekające w sprawie.
Sporna między organem a skarżącym jest natomiast kwestia rezygnacji skarżącego z pracy w gospodarstwie rolnym z uwagi na konieczność opieki nad matką.
Jak wynika z art. 17b ust. 1 u.ś.r., w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:
1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.
Ust. 2 art. 17b natomiast stanowi, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Wyjaśnić należy, że taka forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Prawo nie przewiduje innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej.
W rozpoznawanej sprawie Kolegium zasadnie dokonało weryfikacji oświadczenia skarżącej o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym. Jak wynika z prawidłowych ustaleń organów skarżący z tytułu prowadzenia działalności rolniczej korzysta z płatności bezpośrednich.
Podkreślić należy, że przesłanką uzyskania dopłat bezpośrednich z funduszy unijnych nie jest sama własność gospodarstwa, lecz jego rzeczywiste prowadzenie przez rolnika.
Stosownie do art. 2 pkt 14 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (Dz. U. z 2022 r., poz. 1775 ze zm.) użyte w ustawie określenia "rolnik" oznaczają rolnika w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a/ rozporządzenia nr 1307/2013, którego gospodarstwo rolne jest położone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, czyli rolnik jest osobą fizyczną lub prawną bądź grupą osób fizycznych lub prawnych, bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego, której gospodarstwo rolne jest położone na obszarze objętym zakresem terytorialnym Traktatów, określonym w art. 52 TUE w związku z art. 349 i 355 TFUE, oraz która prowadzi działalność rolniczą. Działalność rolnicza (art. 4 ust. 1 lit. c/ rozporządzenia nr 1307/2013) oznacza: produkcję, hodowlę lub uprawę produktów rolnych, w tym zbiory, dojenie, hodowlę zwierząt oraz utrzymywanie zwierząt do celów gospodarskich; utrzymywanie użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy bez konieczności podejmowania działań przygotowawczych wykraczających poza zwykłe metody rolnicze i zwykły sprzęt rolniczy, w oparciu o kryteria określone przez państwa członkowskie na podstawie ram ustanowionych przez Komisję, lub - prowadzenie działań minimalnych, określanych przez państwa członkowskie, na użytkach rolnych utrzymujących się naturalnie w stanie nadającym się do wypasu lub uprawy.
Sąd podziela argumentację organów co do kwestii oddania gospodarstwa w dzierżawę. Strona oświadczyła na piśmie z dnia 19 lipca 2022r., że od 1 lipca 2022 r. oddała gospodarstwo rolne w dzierżawę na podstawie ustnej umowy i będzie dzierżawcy przekazywać otrzymywane dopłaty. Należy zwrócić uwagę, że to skarżący a nie dzierżawca jest beneficjentem dopłat do gruntów rolnych. Ponadto strona nie przedstawiła żadnego dowodu potwierdzającego wskazane oświadczenie, w tym oświadczenia dzierżawcy, że faktycznie taka umowa ustana została zawarta, bądź jakiegokolwiek dowodu o przekazywaniu dopłat dzierżawcy. W tym kontekście zupełnie chybiony jest zarzut pełnomocnika skarżącego, że organ dokonał błędnej i dowolnej oceny oświadczenia skarżącego o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego.
W świetle powyższych ustaleń należy uznać, że skarżący nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z opieką nad matką, co uzasadniało wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niezależnie od powyższego trzeba podkreślić, że jak zasadnie zwrócił uwagę NSA w uchwale 7 sędziów z 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12 (ONSAiWSA 2013/3/40, Lex nr 1230181), na która powołał się także organ, rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo rolne - zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną.
Należy podkreślić, że zarówno Kolegium, jak Sąd nie kwestionuje sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką, niemniej jednak jak wyżej wskazano, nie można uznać, że strona spełnia przesłanki z art. 17b ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r., ponieważ nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w tym gospodarstwie.
Sąd podzielił również stanowisko Kolegium, że ustalony i deklarowany przez skarżącego zakres opieki sprawowanej nad matką nie uzasadnia rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania, w szczególności rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym.
W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także - stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu natomiast kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (w tym w gospodarstwie rolnym), a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna (w tym przypadku pracy w gospodarstwie rolnym) musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) - wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki. Jak przy tym wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20). Przyznanie prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi pewną formę rekompensaty, udzielanej przez Państwo osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy wykazać, że osoba ubiegająca się o nie, stale i osobiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną. W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Jak zasadnie wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 7 października 2011 r. (sygn. I SA/Wa 1265/11), wymóg opieki nad osobą niepełnosprawną związany jest z całkowitą zależnością tej osoby od otoczenia. Uznać więc należy, że pojęcie "opieki", o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21, por. też wyrok WSA w Krakowie z 19 stycznia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1389/22).
Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że matka skarżącego jest osobą schorowaną i również ze względu na wiek nie w pełni samodzielną w czynnościach dnia codziennego. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego oraz twierdzeń skarżącego wynika, że opieka nad matką polega na następujących czynnościach: przygotowaniu posiłków, podawaniu leków, pomocy przy toalecie, ubieraniu się, praniu, sprzątaniu, paleniu w piecu, robieniu zakupów, załatwianiu spraw urzędowych oraz w wizytach lekarskich. Dokonując analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, należy uznać, że ocena dokonana przez organ była prawidłowa. W ocenie Sądu skarżący nie wykazał, aby zakres sprawowanej przez niego opieki wykluczał podjęcie zatrudnienia. Wskazane powyższej czynności, które wykonuje skarżący w dużej mierze obejmują czynności dnia codziennego, które są wykonywane w związku z prowadzonym wspólnie z matką gospodarstwem domowym. Czynności opiekuńcze skarżącego, które wykonuje ściśle w związku ze sprawowaną opieką nad matką nie są na tyle absorbującymi, aby musiały być czynione przez osobę, która w tym celu całkowicie zrezygnować musi z zatrudnienia, w tym z pracy w gospodarstwie rolnym. Podkreślić również należy, że wskazana wyżej aktywność polegająca na przygotowaniu posiłków, praniu, sprzątaniu, napaleniu w piecu nie jest związana tylko z konieczną opieką nad niepełnosprawną, tym bardziej, że czynności związane z prowadzeniem domu odnoszą się do miejsca zamieszkania skarżącego, a więc potrzeba ich wykonywania jest celowa aby zapewnić także samemu skarżącemu odpowiednie warunki bytowe, a także związane są z troską o samego siebie. Podkreślić należy, że skarżący nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życia codziennego (niepełnosprawna nie jest osoba leżącą, "pampersowaną", nie wymaga szczególnej pielęgnacji i obsługi). Pomoc skarżącego zasadniczo sprowadza się do wykonywania czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują. Zdaniem Sądu, sprawowana opieka stanowi naturalną formę pomocy w rodzinie i nie stoi na przeszkodzie jednoczesnemu wykonywaniu pracy zarobkowej, w tym pracy w gospodarstwie rolnym.
Zasadnie również zwróciło uwagę Kolegium, że niepełnosprawna, poza skarżącym, posiada jeszcze córkę, na których w równym stopniu ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny (art. 129 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Uczynienie zadość obowiązkowi alimentacyjnemu przez zobowiązane do tego osoby, poprzez zapewnienie niepełnosprawnej stosownej opieki i pomocy, niewątpliwie przybrać może także postać finansową, tj. przeznaczania części swoich dochodów na pokrycie koniecznych w tym względzie wydatków. Może to polegać np. na opłaceniu opiekunki osoby niepełnosprawnej lub pieniężnego dotowania rodzeństwa zobowiązanego do opieki, które przejmuje na siebie znaczną część obowiązków opiekuńczych. Dostrzec należy, że wskazywana wyżej okoliczność – jako element badania istnienia związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją opiekuna z zatrudnienia, a opieką sprawowaną nad osobą niepełnosprawną, nie stanowiła przesądzającej przesłanki za odmową przyznania skarżącemu żądanego świadczenia, skoro – jak wynika z zaprezentowanych przez organ odwoławczy rozważań – to ustalony zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matka był tego rodzaju, że nie uniemożliwia mu pracy w gospodarstwie rolnym.
Podzielić należy zatem stanowisko organu odwoławczego, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.
Podsumowując powyższe rozważania stwierdzić należy, że postępowanie wyjaśniające poprzedzające wydanie kontrolowanych w sprawie decyzji zostało przeprowadzone przez organy obu instancji zgodnie z wymogami art. 6, art. 8, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. Ustalony w sprawie stan faktyczny, na podstawie kompletnego materiału aktowego sprawy należy ocenić jako prawidłowy. W uzasadnieniu decyzji, sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. organ wyjaśnił wszystkie przesłanki natury faktycznej i prawnej, które zadecydowały o jej wydaniu.
Z tych wszystkich względów Sąd, nie stwierdziwszy podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji, zobowiązany był oddalić skargę.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.