II SA/Lu 778/25

II SA/Lu 778/25 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2026-02-19
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-12-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Bartłomiej Pastucha
Brygida Myszyńska-Guziur
Joanna Cylc-Malec /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2004 nr 64 poz 593
art. 64, art. 61
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Brygida Myszyńska – Guziur Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 19 lutego 2026 r. sprawy ze skargi G. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2025r., znak: [...] w przedmiocie zwolnienia z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy D. z 11 sierpnia 2025r., znak: [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej G. P. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] października 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania G. P. reprezentowanej przez radcę prawnego, utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy D. z dnia [...] sierpnia 2025 r. o odmowie zwolnienia skarżącej z odpłatności za pobyt matki B. S. w "B. " Domu Pomocy Społecznej w J. L. (dalej jako DPS).
Decyzja została wydana w następujących okolicznościach:
Decyzją z [...] lutego 2024 r. B. S. została skierowana do DPS, zaś decyzją z 26 lutego 2024 r. orzeczono o jej umieszczeniu w DPS.
Decyzją z [...] marca 2024 r. Wójt Gminy D. ustalił B. S. opłatę w wysokości [...] zł miesięcznie (70% osiąganego dochodu).
W związku z tym, że opłata nie pokryła w całości kosztów pobytu B. S. w DPS (wynoszącego [...] zł), decyzją z [...] kwietnia 2024 r. (k.71) organ ustalił opłatę jej córce G. P. w wysokości [...] zł miesięcznie począwszy od dnia zamieszkania matki w DPS, jednak decyzją z [...] maja 2024 r. (k.98) Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło tę decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
Decyzją z [...] czerwca 2024 r. (k.92) organ zmienił od 1 maja 2024r. wysokość opłaty uiszczanej przez B. S. ustalając jej wysokość w kwocie [...]zł miesięcznie.
W międzyczasie toczyło się postępowanie w sprawie ustalenia spornej opłaty G. P..
Po przeprowadzeniu z nią wywiadu środowiskowego w dniu 10 lipca 2024r. (k.154), organ I instancji decyzją z dnia [...].08.2024 r. (k.176) ustalił jej miesięczną opłatę w wysokości [...] zł począwszy od dnia zamieszkania matki w placówce do 30.04.2024 r. oraz w wysokości [...] zł od 1.05.2024 r. do czasu zakończenia pobytu matki w DPS.
Z akt wynika, że decyzja nie została zaskarżona i stała się ostateczna.
W dniu 23 stycznia 2025r. przeprowadzono ze skarżącą wywiad aktualizacyjny (k.217), w związku z którym w dniu 7 lutego 2025r. wszczęto z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia wobec niej nowej wysokości odpłatności (k.220).
W dniu 14 lutego 2025 r. (k. 287) G. P. reprezentowana przez radcę prawnego, wniosła o zwolnienie w całości lub w części z opłat za pobyt matki w DPS oraz na wypadek nieuwzględnienia tego wniosku o odstąpienie w całości lub w części od żądania zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę D. .
Decyzją z 3 marca 2025 r. organ odmówił zwolnienia zarówno w całości i w części oraz odmówił odstąpienia zarówno w całości i w części od żądania zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę.
Decyzją z 30 kwietnia 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło tę decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Kolegium wzięło pod uwagę, że toczy się postępowanie o ponowne ustalenie odpłatności (art. 106 ust. 5 u.p.s.) i zaleciło przeprowadzić nowy wywiad środowiskowy.
Po przeprowadzeniu 9 czerwca 2025r. aktualizacyjnego wywiadu środowiskowego organ I instancji na podstawie art. 106 ust. 5 u.p.s. wydał decyzję z 11 sierpnia 2025 r., którą zmienił decyzję własną z [...] sierpnia 2024 r. i ustalił dla G. P. odpłatność za pobyt matki B. S. w DPS następująco: w okresie: od 26.02.2024 r. do 30.04. 2024 r. w kwocie [...]zł; od 1.05.2024r. do 31.12.2024 r. w kwocie [...]zł; od 1.01.2025 r. do 31.01.2025 r. w kwocie [...]zł; od 1.02.2025 r. do 28.02.2025 r. w kwocie [...]zł; od 1.03.2025 r. do 31.03.2025 r. w kwocie [...]zł; od 1.04.2025 r. do 30.04.2025 r. w kwocie [...]zł; od 1.05.2025 r. do 31.05.2025 r. w kwocie [...]zł; od 1.06.2025 r. w kwocie [...]zł.
W tym samym dniu odrębną decyzją organ - na podstawie art. 60 ust.1, art. 61 ust. 1 pkt 2 i art. 64 u.p.s. - odmówił zwolnienia w całości i w części z opłat ustalonych w powyższej decyzji.
W uzasadnieniu tej decyzji przytoczył i omówił treść regulacji prawnych, powołując wybrane orzeczenia sądów administracyjnych.
Podniósł, że na podstawie aktualizacyjnego wywiadu środowiskowego z 9 czerwca 2025r. ustalił, że skarżąca od 27 lutego 2024 r. jest na emeryturze, jej mąż E. P. zatrudniony jest w ramach umowy o pracę na czas nieokreślony w C. w J. L., małżonkowie łącznie posiadają gospodarstwo rolne o pow. 11.9428 ha fiz., tj. 7,2358 ha przeliczeniowych; nie podejmują prac dorywczych. Mają szereg kredytów zaciągniętych w związku z finansowymi obciążeniami rodziny, edukacją córek, organizacją wesel, wydatkami na leczenie męża, koniecznymi nakładami na gospodarstwo rolne; zadłużenia spłacają regularnie i nie posiadają zaległości, choć każdego miesiąca zaciągają zobowiązanie na kartę kredytową w wysokości [...] zł (w styczniu 2025 r. - [...] zł). Z karty kredytowej mąż robi bieżące zakupy oraz tankuje auto. Do wydatków stałych rodzina zaliczyła opłaty za energię, telefon, internet, odpłatność za usługi kosmetyczne, zakup leków, środków czystości, wody pitnej, paliwa do auta w kwocie ok. [...] zł oraz zakup żywności - [...] zł miesięcznie. Jako wydatki okresowe skarżąca wskazała: zakup oleju napędowego do urządzeń rolniczych - [...] zł, sezonowy zakup odzieży i obuwia - ok. [...] zł, stomatolog - [...] zł, porady prawne - ok. [...] zł, odpady komunalne - [...] zł. Natomiast jako jednorazowe obciążenia finansowe wskazała: zakup węgla - [...] zł, ubezpieczenie budynków i pojazdów - [...] zł, podatek ok. [...] zł, zakup kur niosek ok. [...] zł, remont i eksploatacja maszyn rolniczych, środki ochrony roślin ok. [...] zł, msza gregorianka [...] zł, zakup żelazka - [...] zł, zakup złotego łańcuszka dla wnuka [...] zł, koszty adwokackie ok. [...] zł, zakup lodówki - [...] zł, kwiaty ozdobne przed dom [...] zł, żmijka do gospodarstwa - [...] zł. Ponadto skarżąca zgłaszała straty majątkowe związane z suszą i utratą plantacji owoców miękkich, jednak organ zauważył, że rodzina uzyskuje dochody z gospodarstwa rolnego np. ze sprzedaży mleka, czy zboża, otrzymuje zwrot z akcyzy za zakupiony olej napędowy i dopłaty bezpośrednie, które zawierają się w uśrednionym dochodzie ryczałtowym z gospodarstwa rolnego tj. [...] zł/ ha przeliczeniowy miesięcznie. Majątkiem rodziny jest dom i budynki gospodarcze, które otrzymali darowizną od rodziców G. P., gospodarstwa rolne i grunty leśne o pow. 3,75 ha, dwa auta osobowe oraz sprzęt rolniczy, w tym dwa traktory i kombajn.
Organ podniósł, że "po wnikliwej analizie sytuacji materialno-bytowej i zdrowotnej rodziny należy zauważyć, że rodzina znaczną część osiąganego dochodu wydatkuje na spłatę zaciągniętych wcześniej kredytów. Ponadto każdego miesiąca zaciąga zadłużenie na kartę kredytową. Pod tym względem zauważa się niezaradność w gospodarowaniu funduszami rodziny. Pomimo słabej jakości wody pitnej z kranu małżonkowie comiesięcznie wydatkują [...] zł na zakup wody butelkowanej, a twierdzą przy tym, że nie stać ich na podłączenie do wodociągu. G. P. w rozmowie z pracownikami zaznaczyła, że chętnie zaciągnęliby kolejny kredyt, ale w obecnej sytuacji jest to niemożliwe. Zauważa się ponadto, że rodzina nie akceptuje formy przeliczania dochodu z gospodarstwa rolnego", pomimo tego, "że w dochodzie zryczałtowanym ujęte są zarówno zyski, jak i straty w gospodarstwie rolnym. (...) G. P. stoi na stanowisku, że gospodarstwo przynosi same straty (...), ale dochodów jakimi są np. dopłaty bezpośrednie, zwrot akcyzy, dochód ze sprzedaży mleka czy płodów rolnych, nie wykazuje".
W konsekwencji organ nie stwierdził wystąpienia takiej sytuacji materialnej rodziny, która uniemożliwiałaby uiszczenie przez skarżącą wskazanej w decyzji kwoty za pobyt jej matki w DPS. W sytuacji, gdy obowiązki członków rodziny w zakresie pokrywania kosztów pobytu w domu pomocy społecznej jej członka byłyby w sposób nieznajdujący uzasadnienia w wyjątkowych okolicznościach przerzucane na jednostki samorządu terytorialnego, to powodowałoby nadmierne obciążenie sektora finansów publicznych, a w konsekwencji całego społeczeństwa.
W odwołaniu G. P., reprezentowana przez radcę prawnego, zarzucała naruszenie przepisów postepowania tj. art. 7, art. 77 § 1 i 80 k.p.a. oraz art. 64 ust. 2d u.p.s.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło odwołania i zaskarżoną decyzją z 16 października 2025r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Kolegium przedstawiło przebieg postępowania i wskazało regulacje prawne; przytoczyło fragmenty uzasadnienia decyzji organu I instancji.
Wskazało, że skarżąca nie wyraża zgody na zawarcie umowy w przedmiocie odpłatności za pobyt matki w DPS. Źródłem dochodu rodziny jest emerytura skarżącej i wynagrodzenie jej męża oraz gospodarstwo rolne. Kolegium ustaliło, że dochód rodziny za styczeń 2025 r. wyniósł [...] zł, za luty 2025 r. - [...] zł, za marzec 2025 r. - [...] zł, za kwiecień 2025 r. - [...] zł, za maj 2025 r. - [...] zł.
Odnosząc się do zarzutów odwołania, Kolegium wskazało, że wydanie decyzji przez organ I instancji zostało poprzedzone przeprowadzonym postępowaniem dowodowym. Organ przeprowadził ze stroną wywiad środowiskowy i na jego podstawie ustalił stan faktyczny sprawy. Z akt sprawy wynika, że rodzina skarżącej posiada stały dochód w postaci emerytury, wynagrodzenia za pracę oraz z gospodarstwa rolnego o powierzchni 7,2358 ha przeliczeniowych (11,9428 ha fiz.); posiada nieruchomość (dom murowany z poddaszem), którą otrzymała od obojga rodziców; w skład jej majątku wchodzą dwa auta osobowe oraz sprzęt rolniczy, w tym dwa traktory i kombajn; skarżąca regularnie spłaca zaciągnięte kredyty.
Odnosząc się do zarzutu dotyczącego wystąpienia okoliczności wymienionej w art. 64 ust. 2 u.p.s. tj. klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych, Kolegium wskazało, że skarżąca nie przedłożyła do organu żadnego dokumentu potwierdzającego straty w wyniku suszy, a więc jej twierdzenia związane ze stratą majątkową nie znajdują poparcia w materiale dowodowym.
Ponadto w ocenie Kolegium, organ I instancji dokonał oceny "możliwości", o których mówi art. 103 ust. 2 u.p.s. - organ wziął bowiem pod uwagę podnoszone przez skarżącą okoliczności.
Kolegium przytoczyło fragment wyroku NSA, w którym podkreślono, że zwolnienie wstępnego z opłaty za pobyt jego zstępnego w domu pomocy społecznej skutkuje obowiązkiem poniesienia tej opłaty przez gminę, co z kolei przekłada się na zakres pomocy udzielanej najbardziej potrzebującym. Zatem z uwagi na otwarty katalog przesłanek, mogących stanowić podstawę zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty, organy winny dokonywać oceny ich spełnienia w kontekście sytuacji materialnej wnioskującego o zwolnienie z opłat, aby wykluczyć możliwość uzyskania takiego zwolnienia przez osobę, która w rzeczywistości byłaby w stanie opłaty te ponosić. Organ rozpatrując wniosek o zwolnienie z opłat powinien mieć na względzie nie tylko słuszny interes wnioskodawcy, lecz także interes społeczny. Nie można doprowadzać do sytuacji, w której obowiązki członków rodziny w zakresie pokrywania kosztów pobytu w domu pomocy społecznej jej członka byłyby w sposób zbyt swobodny i nieznajdujący uzasadnienia w wyjątkowych okolicznościach przerzucane na jednostki samorządu terytorialnego, powodując nadmierne obciążenie sektora finansów publicznych, a w konsekwencji całego społeczeństwa
Mając na uwadze obowiązujące przepisy i orzecznictwo, w ocenie Kolegium organ I instancji prawidłowo przyjął, że nie zachodzą w niniejszej sprawie przesłanki, uzasadniające zwolnienie skarżącej z obowiązku uiszczania opłat za pobyt matki w domu pomocy społecznej.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie G. P. reprezentowana przez radcę prawnego domagała się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając ich wydanie z naruszeniem:
1) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i do załatwienia sprawy oraz brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, a konsekwencji wadliwe zastosowanie art. 64 u.p.s.;
2) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez wadliwe utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, podczas gdy spełnione były wszystkie przesłanki dla pozytywnego rozpatrzenia odwołania;
3) art. 79 a § 1 k.p.a. polegające na tym, że organy nie zapewniły skarżącej możliwości wykazania strat materialnych związanych z suszą (art. 64 pkt 2 u.p.s.).
Na poparcie swojej argumentacji pełnomocnik skarżącej przytoczył obszerne fragmenty wybranych orzeczeń sądów administracyjnych.
Podkreślił, że w treści uzasadnienia organów obu instancji próżno jest szukać przytoczeń faktycznych odnoszących się do drugiej z przesłanek wymienionych w art. 61 ust. 2d w związku z art. 103 ust. 2 u.p.s., to jest możliwości skarżącej. W piśmiennictwie wskazuje się, że w odniesieniu do możliwości zobowiązanego należy mieć na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty. Tym samym, mimo rygorów rządzących finansami publicznymi, należy dopuścić sytuacje, w których obciążenia podmiotów zobowiązanych będą niższe, niż wynika to z przytoczonych regulacji. W orzecznictwie przyjmuje się, że przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty, o których mowa w art. 64 u.p.s. mieszczą się w pojęciu "możliwości", o których mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. (zob. ww. wyrok NSA sygn. akt I OSK 318/22, a także wyrok NSA z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1588/22; wyrok WSA w Lublinie z 22 lutego 2024 r., II SA/Lu 1041/23).
Organ powinien uwzględnić wydatki związane z gospodarstwem rolnym, a nie opierać się wyłącznie na dochodzie zryczałtowanym. Nie bez znaczenia dla oceny możliwości skarżącej jest również fakt, że spłaca ona kredyty, które wskazano we wniosku o zwolnienie z opłat oraz wywiadach środowiskowych. Organy nie uwzględniły w sposób rzetelny i całkowity stałych wydatków skarżącej, nie przeprowadziły postępowania dowodowego ukierunkowanego na ocenę, czy stałe wydatki, jakie ponosi, umożliwiają jej ponoszenie przedmiotowych opłat, a jeżeli tak to w jakiej wysokości. Niewiadomą jest, które ze stałych wydatków skarżącej organy uznały za zasadne oraz w jakiej wysokości, a których uwzględnienia odmówiono oraz z jakich przyczyn. Poza tym, nawet jeśli możliwości skarżącej zostałyby uwzględnione, to twierdzenie to powinno znajdować odzwierciedlenie w obliczeniach organu, czego w realiach niniejszej sprawy organy wyraźnie zaniechały. Co oczywiste, w poszczególnych stanach faktycznych wysokość usprawiedliwionych wydatków może różnić się od siebie. Pełnomocnik skarżącej podniósł też, że skarżąca nie posiada oszczędności, aby zapłacić jednorazowo kwotę kilkudziesięciu tysięcy złotych ani by ponosić niebagatelne odpłatności na przyszłość. Ocena organu jest dowolna, aprioryczna i niemająca potwierdzenia w jakimkolwiek materiale dowodowym, co uchybia treści art. 80 k.p.a. Wyznaczając skarżącej wysokość opłaty organ nie wziął pod uwagę, że podane przez nią koszty własnego utrzymania praktycznie całkowicie pokrywają się z wielkością uzyskiwanego przez nią dochodu. Również galopująca inflacja i drożyzna nie powinny być okolicznościami irrelewantnymi dla organów stosujących art. 61 ust. 2d u.p.s. w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ decyzje organów obu instancji zostały wydane z istotnym naruszeniem przepisów postępowania tj. art.7, 77, i art. 107 § 3 k.p.a. oraz prawa materialnego tj. art. 64 u.p.s. i art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b i ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s., przy czym Sąd brał pod uwagę także inne okoliczności, niewskazane w skardze, do czego był uprawniony na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143, dalej jako p.p.s.a.)
Sprawa dotyczy odmowy zwolnienia skarżącej z odpłatności za pobyt jej matki w DPS.
Stosownie do art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: 1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce; 2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; 3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko; 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu; 7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Decyzja wydawana na podstawie tego przepisu ma charakter uznaniowy, co nie może jednak oznaczać dowolności. Organ ma bowiem obowiązek szczegółowo rozważyć kwestię istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności, uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniających zakres jej ewentualnego zastosowania, a co następnie powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Istotne jest przy tym, że z uwagi na fakt, że uiszczanie opłaty przez zstępnego za pobyt jego wstępnego w domu pomocy społecznej stanowi - dla osoby zobowiązanej - obciążenie finansowe, zasadniczo główną przesłanką zastosowania przedmiotowego zwolnienia powinna być sytuacja materialna zstępnego (i jego rodziny). Zwolnienie to nie powinno więc nastąpić, jeżeli - pomimo zaistnienia wskazanych w art. 64 ustawy okoliczności - osoba obowiązana byłaby w stanie ponosić opłatę za pobyt podopiecznego w domu pomocy społecznej. Takie rozumienie omawianego przepisu pozostaje w zgodzie z głównymi założeniami instytucji pomocy społecznej. Słusznie zauważyły organy obu instancji w niniejszej sprawie, że środki publiczne, przeznaczane na udzielanie świadczeń z pomocy społecznej, są ograniczone, a zwolnienie zstępnego z opłaty za pobyt jego wstępnego w domu pomocy społecznej skutkuje obowiązkiem poniesienia tej opłaty przez gminę, co z kolei przekłada się na zakres pomocy udzielanej najbardziej potrzebującym. Zatem z uwagi na otwarty katalog przesłanek, mogących stanowić podstawę zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty, organy winny dokonywać oceny ich spełnienia w kontekście sytuacji materialnej wnioskującego o zwolnienie z opłat, aby wykluczyć możliwość uzyskania takiego zwolnienia przez osobę, która w rzeczywistości byłaby w stanie opłaty te ponosić (zob. wyrok NSA z 13 lutego 2025 r., I OSK 698/23). Wydanie decyzji na korzyść osoby ubiegającej się o zwolnienie z opłaty za pobyt w DPS powinno mieć zatem charakter wyjątkowy. Dotyczy to takich życiowych okoliczności, w których sytuacja zdrowotna, rodzinna, osobista i losowa wnioskującego zawiera ogromny ładunek aksjologiczny, przełamujący fiskalizm państwa. Zwolnienie z opłaty powinno zawsze znaleźć uzasadnienie w wyjątkowych okolicznościach, w przeciwnym razie może dojść do nieuzasadnionego przerzucania na jednostki samorządu terytorialnego obowiązku partycypowania w kosztach pobytu w placówce i nadmiernego obciążania sektora finansów publicznych, a w konsekwencji – całego społeczeństwa (zob. Sierpowska Iwona, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VII, opublikowano: WKP 2025 i wskazane tam wyroki: WSA w Szczecinie z 23.06.2022r., II SA/Sz 101/22; WSA w Rzeszowie z 25.02.2020 r., II SA/Rz 23/20; NSA z 2.06.2022 r., I OSK 1575/20; WSA w Gliwicach z 22.04.2022 r., II SA/Gl 121/22 i z 16.12.2019 r., II SA/Gl 1312/19).
W rozpatrywanej sprawie kluczowe było to, że skarżąca złożyła - na podstawie art. 64 u.p.s. - wniosek o zwolnienie z odpłatności za pobyt matki w DPS już w toku postępowania administracyjnego w przedmiocie ustalenia wobec skarżącej takiej odpłatności. W licznych orzeczeniach sądowych wyrażane jest stanowisko, że w takim przypadku rozpatrzenie wniosku o zwolnienie powinno nastąpić w jednej decyzji (zob. wyrok NSA z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 318/22; wyrok NSA z dnia 23 października 2025 r., I OSK 1992/24; wyrok WSA w Olsztynie z 12 grudnia 2023r., II SA/Ol 743/23; wyrok WSA w Poznaniu z 5 kwietnia 2024r., II SA/Po 739/23; wyrok WSA w Gliwicach z 19 lutego 2025r., II SA/Gl 1106/24; wyrok WSA w Łodzi z 21 listopada 2023r., II SA/Łd 750/23; wyrok WSA we Wrocławiu z 22 stycznia 2025r., IV SA/Wr 391/24; wyrok WSA w Szczecinie z 18 września 2025r., II SA/Sz 391/25). Wynika to z tego, że organ ustalając m.in. wobec zstępnego [jak w niniejszej sprawie] odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej ma obowiązek uwzględniać jego "możliwości": Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: (...) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2 (art. 64 ust. 2 u.p.s.), zaś w przypadku odmowy (...) zawarcia umowy (...) wysokość ich opłaty (...) ustala w drodze decyzji organ (...) z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.). Zgodnie natomiast z art. 103 ust. 2 u.p.s. – kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych (...) ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. W piśmiennictwie wskazuje się przy tym, że interpretację pojęcia "możliwości", o którym mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., ustawodawca pozostawia organowi, a należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty. Podkreślono przy tym, że mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty wymienione w art. 64 u.p.s. (zob. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, Lex el.). Skoro ocena "możliwości" ponoszenia przez osobę zobowiązaną opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej jest dokonywana na etapie zawierania umowy, to tym bardziej ocena taka powinna być dokonywana w toku postępowania administracyjnego kończącego się wydaniem decyzji w przedmiocie ustalenia opłaty w sytuacji, gdy strona złoży wniosek o zwolnienie z opłaty w całości lub w części na podstawie art. 64 u.p.s. Taki pogląd wynika ze zmiany omawianego art. 64 u.p.s., która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r. na mocy art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690). Dodano wówczas, że z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. W wyniku zmiany brzmienia art. 64 u.p.s. prezentowany w orzecznictwie pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się nieaktualny. W obecnym stanie prawnym nie ma więc podstaw do kontynuowania dotychczasowej praktyki i wydawania decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty po wydaniu decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, jeżeli wniosek o zwolnienie z opłat został złożony w toku postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty. Brak rozstrzygnięcia w decyzji ustalającej odpłatność, jak również w decyzji zmieniającej taką decyzję, w zakresie wniosku o zwolnienie z odpłatności, stanowi uchybienie skutkujące koniecznością uchylenia decyzji ustalającej odpłatność. (zob. ww. wyrok NSA sygn. akt I OSK 318/22).
W rozpatrywanej sprawie organ wydał tego samego dnia tj. 11 sierpnia 2025r. dwie odrębne decyzje – zmieniającą (w trybie art. 106 ust. 5 u.p.s) decyzję z 29 sierpnia 2024r. ustalającą wobec skarżącej odpłatność oraz odmawiającą zwolnienia z odpłatności, co w świetle przedstawionych poglądów było wadliwe. Decyzja w przedmiocie ustalenia odpłatności została uchylona wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 19 lutego 2026r., sygn. akt II SA/Lu 777/25, a więc organ ponownie ustalając odpłatność wobec skarżącej, powinien rozpatrzyć jednocześnie wniosek skarżącej o zwolnienie, którego dotyczy decyzja zaskarżona w niniejszej sprawie (zob. ww. wyrok II SA/Lu 1041/23). Nie jest bowiem możliwe prawidłowe rozpatrzenie wniosku o zwolnienie z odpłatności, która nie została należycie ustalona i która - w związku z tym - będzie podlegać ponownemu ustaleniu. (zob. wyrok NSA z dnia 17 lipca 2025 r., I OSK 2374/23). Z tego samego powodu Sąd odstąpił od kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie oceny przesłanek z art 64 u.p.s. dokonanej przez organy.
Ze względów procesowych Sąd uchylił decyzje organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c i art. 135 p.p.s.a.; o kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a.
Wyrok został wydany w trybie uproszczonym stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Rozpatrując sprawę ponownie konieczne będzie prawidłowe ustalenie wobec skarżącej odpłatności (stosownie do zaleceń Sądu zawartych w wyroku w sprawie sygn. akt II SA/Lu 777/25) i następnie odpowiednia do tych ustaleń ponowna ocena przesłanek z art. 64 u.p.s. z uwzględnianiem przedstawionej wyżej wykładni tego przepisu.