II SA/RZ 1535/23

II SA/Rz 1535/23 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2024-02-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-09-15
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Jerzy Solarski /przewodniczący sprawozdawca/
Magdalena Józefczyk
Stanisław Śliwa
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Rady Ministrów
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 775
art. 138 § 1 pkt 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski /spr./ Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk NSA Stanisław Śliwa Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 lutego 2024 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 12 lipca 2023 r. nr SKO.4111/538/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę; II. zarządza zwrot od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na rzecz skarżącego B. K. kwoty 200 zł /słownie: dwieście złotych/ tytułem nienależnie uiszczonego wpisu sądowego.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie (dalej: "Kolegium") decyzją z 12 lipca 2023 r. nr SKO.4111/538/2023, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postepowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: "K.p.a."), po rozpatrzeniu odwołania B.K. (dalej: "Wnioskodawca"/"Skarżący"), od decyzji Prezydenta Miasta [...] (dalej: "Prezydent"/"organ I instancji") z 18 maja 2023 r. znak: ŚS- 0.5131.2.003975.2023.16591.RW odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, utrzymało w mocy decyzję Prezydenta.
W uzasadnieniu stwierdzone zostało, że powodem odmowy był brak spełnienia przez Wnioskodawcę przesłanki rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia, lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W przypadku Wnioskodawcy i pełnienia przez niego funkcji prezesa zarządu spółki (zarząd jednoosobowy) nie jest istotne to, czy czynności wykonywane są odpłatnie, lecz to, że na osobach pełniących taką funkcję ciążą określone zadania, które co do zasady muszą być wykonywane osobiście. Drugim udziałowcem spółki jest matka Wnioskodawcy. Pomimo formalnego zawieszenia działalności, spółka jest nadal aktywna na stronach internetowych i wykazywana jest współpraca z innymi podmiotami. Wnioskodawca nie posiada statusu bezrobotnego i trwa postępowanie wyjaśniające w sprawie. Poza tym o odmowie przyznania świadczenia zadecydował fakt, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej (nie później niż do ukończenia 25. roku życia). Pomimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, ustawodawca nie zmienił dotychczas art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej: "u.ś.r."), a zatem przepis ten nadal wiąże organy orzekające w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
W odwołaniu Wnioskodawca zaznaczył, że opiekuje się zarówno chorą matką jak też ojcem od 19 maja 2021 r.
Kolegium odwołania nie uwzględniło i wskazało na skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 w zakresie kierunku interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. Powołując się na poglądy orzecznictwa naprowadziło, że brak możliwości wskazania w orzeczeniu o niepełnosprawności daty powstania niepełnosprawności nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia. Wobec tego stanowisko Prezydenta w tym zakresie nie zasługuje na aprobatę i jest wadliwe. Jednocześnie Kolegium zgodziło się z argumentacją, że Wnioskodawca z powodu pełnionej funkcji prezesa zarządu spółki kapitałowej nie spełnia przesłanki przyznania świadczenia, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą. Wnioskodawca zaś pełni funkcję prezesa zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Spółka jest zarejestrowana w Rejestrze Przedsiębiorców KRS, a jej prezes (zarząd jednoosobowy), czyli Wnioskodawca, nie został zawieszony w czynnościach. Wprawdzie Wnioskodawca wskazał, że nie jest zatrudniony ani nie wykonuje pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r., a więc na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz nie wykonuje pracy lub nie świadczy usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także nie prowadzi pozarolniczej działalności gospodarczej, ale jest jedynym udziałowcem spółki a drugim jest jego matka wymagająca opieki. Z wyjaśnień wynika, że spółka faktycznie zawiesiła działalność, nie funkcjonuje na rynku i nie przynosi dochodów. Z uwagi na brak zgody drugiego udziałowca nie można przeprowadzić jej likwidacji. Jednak pełnienie funkcji prezesa jednoosobowego zarządu spółki nie pozwala uznać takiej osoby za rezygnującą lub niepodejmującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką, w stopniu znacznym, gdyż jest on osobą aktywną zawodowo. Kolegium podkreśliło, że okolicznością bezsporną jest, że zarząd spółki składa się tylko z jednej osoby i jest nią Wnioskodawca, a więc to na nim spoczywa prawo i obowiązek prowadzenia spraw Spółki i jej reprezentowanie zgodnie z przepisami Kodeksu spółek handlowych. Zarząd jako jedyny organ prowadzi sprawy spółki i reprezentuje spółkę. Oznacza to, że w zakresie działalności gospodarczej jest on jedynym upoważnionym do prowadzenia tej działalności. Kolegium podkreśliło, że w orzecznictwie sądowym na gruncie ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2023 r. poz. 735) utrwalony jest pogląd, że pełnienie funkcji prezesa w zarządzie spółki prawa handlowego, nawet w przypadku niepobierania wynagrodzenia z tego tytułu, powoduje brak pełnej gotowości do podjęcia zatrudnienia, a zatem osoba ta nie spełnia podstawowych przesłanek uzyskania statusu osoby bezrobotnej. Realizacja obowiązków wynikających z pełnienia funkcji prezesa zarządu spółki, przypisanych członkowi zarządu przez Kodeks spółek handlowych powoduje, że osoba ta ma ograniczoną gotowość do podjęcia pracy, a zatem nie spełnia przesłanek pozwalających na uzyskanie statusu bezrobotnego. W konsekwencji Wnioskodawca nie mógłby być uznany za osobę bezrobotną na gruncie ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, gdyż nie jest osobą wolną od jakichkolwiek zobowiązań zawodowych, a to oznacza, że nie może być uznany z osobę rezygnującą lub nie podejmującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. W tej kwestii, wbrew twierdzeniom Wnioskodawcy, nie może mieć istotnego wpływu to, że pełni funkcję prezesa spółki bez wynagrodzenia. Zatem Wnioskodawca jest osobą aktywną zawodową, zaś pełnienie przez niego funkcji prezesa zarządu spółki bez wynagrodzenia jest kwestią wewnętrznych rozwiązań przyjętych w tej spółce i nie może mieć decydującego znaczenia dla oceny spełnienia omawianej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze Skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika radcę prawnego, zaskarżył w całości decyzję Kolegium oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, zarzucając naruszenie:
1. przepisów prawa materialnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r., a w konsekwencji także niezastosowanie art. 6 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,
2. przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a., polegające na braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy.
Na tych podstawach Skarżący wniósł o uchylenie w całości decyzji organów obu instancji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowo według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi Skarżący zaznaczył, że w związku z piastowaniem funkcji prezesa zarządu nie pozostaje w stosunku pracy, zlecenia czy innej umowy, nie otrzymuje również jakiegokolwiek wynagrodzenia, a dodatkowo nie jest objęty ubezpieczeniem zdrowotnym opłacanym przez spółkę. Wskazał, że prezesa zarządu może łączyć ze spółką stosunek organizacyjny, bez jakiegokolwiek stosunku prawnego (cywilnego bądź stosunku pracy), gdyż powyższą funkcję można pełnić nieodpłatnie, natomiast posiadanie udziałów w spółce nie jest formą wynagrodzenia za pracę, ale prawem własności. Zaznaczył, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zawierają definicji pojęcia działalności gospodarczej, do jakiego odwołuje się art. 3 pkt 22 u.ś.r. Zdaniem Skarżącego nie sposób zgodzić się z organami administracji, że posiadanie udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, a także pełnienie w niej funkcji prezesa zarządu spółki jest równoznaczne z zatrudnieniem, co przemawia za odmową przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W definicji "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", zawartej w art. 3 pkt 22 u.ś.r. nie wymieniono takich stosunków prawnych, które odzwierciedlałyby sytuację prawną skarżącego, tj. posiadanie udziałów oraz pełnienie funkcji prezesa spółki z o.o. Wyrażenie "zatrudnienie lub inna praca zarobkowa", zdaniem Skarżącego, wyklucza rozszerzającą interpretację tego pojęcia, ponieważ wymieniony w nim katalog należy uznać za zamknięty. Posiadanie udziałów w spółce z o.o. jest formą prawa własności, a ewentualna dywidenda uzyskana z udziału jest skutkiem posiadania tego prawa własności i nie jest wynagrodzeniem uzyskanym w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Przepisy Kodeksu spółek handlowych odnośnie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie zawierają żadnych rozwiązań w zakresie zasad wynagradzania członków zarządu. Z tego względu pełnienie funkcji członka zarządu na podstawie stosunku organizacyjnego może mieć zarówno charakter odpłatny, jak i nieodpłatny. Zatem w przypadku sprawowania wspomnianej funkcji nieodpłatnie i bezumownie, nie można jej zaliczyć do "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" zdefiniowanej w art. 3 pkt 22 u.ś.r.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
skarga jest nieuzasadniona.
I. Stan sprawy jest następujący. Wnioskiem z 24 marca 2023 r. Skarżący zwrócił się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Do wniosku załączył m.in. orzeczenie o niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z 16 marca 2023 r. zaliczające matkę do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby oraz oświadczenie, że sprawuje opiekę nad matką i niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem. Po uzyskaniu dodatkowych wyjaśnień od Wnioskodawcy (protokół z przesłuchania i oświadczenie z dnia 12 kwietnia 2023 r.) oraz przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego (11 kwietnia 2023 r.) i uzyskaniu informacji z Krajowego Rejestru Sądowego wg stanu na 24 kwietnia 2023 r., Prezydent zawiadomił Wnioskodawcę w dniu 24 kwietnia 2023 r. o zakończeniu postępowania i pouczył w trybie art. 10 § 1 oraz art. 79a K.p.a. Wnioskodawca 2 maja 2023 r. złożył dodatkowe oświadczenie dotyczące Spółki, natomiast organ dołączył do akt aktualną na 18 maja 2023 r. informację z KRS, po czym decyzją z tej samej daty, odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Prezydent wskazał, że Wnioskodawca nie spełnia przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (bak zaprzestanie zatrudnienia) oraz przesłanki z art. 17 ust. 1b tej ustawy – ustalony stopnień niepełnosprawności matki datuje się od 20 sierpnia 2021 r., tj. od 71 roku życia. Po rozpoznaniu odwołania Skarżącego Kolegium, decyzją z dnia 12 lipca 2023 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Rozstrzygniecie to stanowi przedmiot skargi.
II. Materialnoprawną podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu: świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Jedną z przesłanek, którą musi spełniać osoba sprawująca opiekę, jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. W rozpoznawanej sprawie przesłanka ta sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na pytanie czy pełnienie funkcji prezesa jednoosobowego zarządu spółki z o.o. i nie pobieranie z tego tytułu wynagrodzenia może być uznane za "rezygnację z zatrudnienia" ( art. 3 pkt 22 u.ś.r.).
W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że "wykonywanie czynności prezesa jednoosobowego zarządu spółki, jakkolwiek w odczuciu strony nie byłoby to zajęcie absorbujące, nie jest tożsame z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bez znaczenia jest przy tym, na co zgodził się skarżący w kwestii zakresu pełnienia funkcji prezesa jednoosobowego zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i czy pobiera wynagrodzenie, a także czy jest to jedynie funkcja tytularna. Zasadniczą kwestią jest bowiem istnienie norm prawa w ustawach (zwłaszcza: Kodeks spółek handlowych, Ordynacja podatkowa, Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, Kodeks pracy, Kodeks karny, Kodeks karny skarbowy,) regulujących prawa, obowiązki i odpowiedzialność członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. A zatem, w pewnych okolicznościach skarżący będzie zobowiązany do podejmowania określonych działań wynikających z przepisów, tym samym nie będzie w pełni dyspozycyjny - tym samym nie można go uznać za osobę bezrobotną zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych czy ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy - a tylko taka osoba, w świetle ustawy o świadczeniach rodzinnych, dysponuje pełną gotowością do zajmowania się niepełnosprawnym członkiem rodziny i w określonych ustawą warunkach może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego" (tak NSA w wyroku z 6 grudnia 2022 r. sygn. I OSK 2034/21). Analogiczne stanowisko wyrażone zostało także w wyrokach NSA z dnia 1 marca 2017 r. sygn. I OSK 3283/15 oraz z dnia 25 maja 2016 r. sygn. I OSK 1982/14).
Również w orzecznictwie sądów wojewódzkich odkreśla się, że pełnienie funkcji w zarządzie spółki prawa handlowego, nawet w przypadku niepobierania wynagrodzenia z tego tytułu, świadczy o niespełnieniu przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r. Pełniąc zatem funkcję prezesa w zarządzie spółki kapitałowej nie spełnia się zatem przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a tym samym nie jest się uprawnionym do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad podopiecznym (zob. wyroki: WSA w Łodzi z 12 stycznia 2022 r., sygn. II SA/Łd 258/21, z 23 września 2021 r. sygn. II SA/Łd 274/21, WSA w Bydgoszczy z 13 marca 2018 r. sygn. II SA/Bd 1137/17, z 26 listopada 2019 r. sygn. II SA/Bd 910/19 i inne). Sąd w składzie rozpoznającym sprawę poglądy te podziela.
III. W realiach sprawy jest poza sporem, że Skarżący jest prezesem jednoosobowego zarządu spółki z o.o. i posiada 94 udziały w Spółce. Wg stanu na 18 maja 2023 r. Spółka nie była w likwidacji, brak jest także w KRS wpisu o "zawieszeniu działalności". W związku z pełnieniem funkcji prezesa, na Skarżącym ciążą konkretne prawa i obowiązki wynikające z przepisów Kodeksu spółek handlowych. Skarżący ponosi także odpowiedzialność majątkową za Spółkę (art. 291, art. 299 k.s.h.), podatkową (art. 116 ustawy – Ordynacja podatkowa), a nawet karną co sumarycznie oznacza, że nie może być uznany za osobę bezrobotną zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych czy ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, a tylko taka osoba dysponuje pełną gotowością do zajmowania się niepełnosprawnym członkiem rodziny i może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zatem organy trafnie przyjęły, że nie została spełniona przesłanka do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Odnosząc się do zarzutów skargi, które poparte zostały poglądami orzecznictwa Sąd zauważa, że przywołane zapatrywania sformułowane zostały na tle odmiennych stanów faktycznych (dotyczyły osób mających udziały w spółce z o.o.) co ma ten skutek, że nie mogą być przyjmowane w rozpatrywanej sprawie. Tym samym, nie mogą odnieść zamierzonego skutku.
Końcowo Sąd stwierdza, że Kolegium zasadnie wskazało na wadliwe stanowisko Prezydenta, o ile odmowę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiera także na przepisie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wskazać należy na skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 w zakresie kierunku interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. a mianowicie, że brak możliwości wskazania w orzeczeniu o niepełnosprawności daty powstania niepełnosprawności nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia. Zatem powołana przez Prezydenta okoliczność (data powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki), nie jest przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Z tych przyczyn skarga podlega oddaleniu, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, ze zm.).