II SA/Lu 5/25

II SA/Lu 5/25 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2025-03-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-08
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Bartłomiej Pastucha /sprawozdawca/
Jerzy Parchomiuk
Joanna Cylc-Malec /przewodniczący/
Symbol z opisem
6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne
Zabytki
Skarżony organ
Burmistrz Miasta
Treść wyniku
Stwierdzono bezskuteczność czynności
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 146 par. 1, art. 3 par. 2 pkt 4
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 64 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 3
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Dz.U. 2024 poz 1292
art. 22 ust. 5 pkt 3
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk, Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha (sprawozdawca) Protokolant Referent Natalia Kondraciuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 marca 2025 r. sprawy ze skargi M. K. i B. K. na czynność (zarządzenie) Burmistrza Miasta Międzyrzec Podlaski z dnia 18 grudnia 2018 r. nr 17/18 w przedmiocie ujęcia nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków I. stwierdza bezskuteczność zaskarżonej czynności polegającej na ujęciu w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta M. P. budynku położonego przy ulicy [...], na działce o numerze ewidencyjnym [...], obręb [...] M. P.; II. zasądza od Gminy Międzyrzec Podlaski solidarnie na rzecz M. K. i B. K. kwotę 714 (siedemset czternaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
M. K. i B. K. (dalej także jako "skarżący"), reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika, pismem z dnia 6 grudnia 2024 r. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, w której jako przedmiot zaskarżenia wskazali zarządzenie nr 17/18 Burmistrza Miasta Międzyrzec Podlaski z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Międzyrzec Podlaski, w zakresie dotyczącym domu mieszkalnego położonego w Międzyrzecu Podlaskim przy ul. [...], usytuowanego na działce o numerze ewidencyjnym [...], obr. [...] Międzyrzec Podlaski, dla której Sąd Rejonowy w Radzyniu Podlaskim prowadzi księgę wieczystą o numerze [...] Skarżący zarzucili, że Burmistrz Miasta Międzyrzec Podlaski (dalej także jako "organ" lub "Burmistrz") zupełnie arbitralnie i dowolnie przyjął, iż przedmiotowa nieruchomość (posadowiony na niej budynek) posiada jakiekolwiek walory zabytkowe, w szczególności wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Wskazując na powyższe, wnieśli o stwierdzenie bezskuteczności czynności w postaci zarządzenia nr 17/18 Burmistrza Miasta Międzyrzec Podlaski z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Międzyrzec Podlaski w zakresie dotyczącym ww. domu mieszkalnego położonego w Międzyrzecu Podlaskim przy ul. [...]. Ponadto skarżący zwrócili się o zasądzenie solidarnie na ich rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi podano, że skarżący M. K. zwrócił się do Burmistrza z wnioskiem o wykreślenie z Gminnej Ewidencji Zabytków stanowiącego jego własność, w ramach wspólności majątkowej małżeńskiej ze skarżącą B. K., budynku mieszkalnego położonego w Międzyrzecu Podlaskim przy ul. [...]. Decyzją z dnia 15 listopada 2024 r., doręczoną skarżącemu w dniu 19 listopada 2024 r., odmówiono takowego wykreślenia. W ocenie skarżących, w uzasadnieniu ww. decyzji próżno szukać jakichkolwiek rozważań odnoszących się do wartości historycznej, artystycznej lub naukowej przedmiotowej nieruchomości ani jakiegokolwiek sprecyzowania, na czym w ogóle polega wartość danego obiektu, jako przemawiająca za przypisaniem mu walorów zabytkowych. Przeciwnie, organ niejako "obchodzi" przedmiotowe zagadnienie, na zasadzie argumentum ad auctoritatem, zasłaniając się rzekomą kompetencją Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. Organ uważa przy tym opinię konserwatora zabytków za formę dowodu, zaś zupełnym milczeniem zbywa przedłożone przez wnioskodawcę zdjęcia. Skarżący podkreślili, że również Konserwator Zabytków w istocie uchylił się od wskazania, jakie to wartości historyczne, artystyczne lub naukowe przedmiotowego obiektu przemawiają za jego objęciem Gminną Ewidencją Zabytków. W piśmie z dnia 7 listopada 2024 r. stwierdził bowiem jedynie, że przyczyną negatywnej opinii jest "stan zachowania ww. budynku" oraz "cechy zabytkowe", jednak bez choćby jednego słowa wyjaśnienia, jaki stan zachowania budynku Konserwator ma na myśli oraz jakie cechy zabytkowe.
W ocenie skarżących, powyższe oznacza, że tak naprawdę wpisanie przedmiotowej nieruchomości do Gminnej Ewidencji Zabytków nastąpiło zupełnie bezrefleksyjnie i zupełnie arbitralnie. Umieszczenie nieruchomości w ewidencji zabytków musi natomiast być skutkiem oceny, że posiada ona walory zabytku w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1292, dalej jako "u.o.z."). Tylko obiekt, który posiada walory zabytkowe, może zostać wpisany do ewidencji zabytków. Skarżący podkreślili, że zarówno w piśmiennictwie, jak i w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, iż wpis powodujący ograniczenie praw właściciela obiektu powinien zostać poprzedzony oceną osoby posiadającej odpowiednie kwalifikacje, która zapewni bezstronność i obiektywizm w orzekaniu o wartościach zabytkowych obiektu.
Celem wykazania zachowania terminu do wniesienia skargi, skarżący wyjaśnili, że o objęciu przedmiotowej nieruchomości Gminną Ewidencją Zabytków dowiedzieli się dopiero po podjęciu czynności ukierunkowanych na uzyskanie pozwolenia na budowę związanego z przedmiotową nieruchomością. W związku z powyższym w dniu 30 lipca 2024 r. skarżący M. K. złożył wniosek o jej wykreślenie z przedmiotowej ewidencji. Jednakże dopiero w decyzji z dnia 15 listopada 2024 r., doręczonej skarżącemu w dniu 19 listopada 2024 r., wprost wskazano, że wpis przedmiotowej nieruchomości do gminnej ewidencji nastąpił na podstawie [...] Burmistrza Miasta Międzyrzec Podlaski z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Międzyrzec Podlaski. Wówczas dopiero skarżący powziął wiedzę o czynności organu administracji publicznej stanowiącej rzeczywistą podstawę umieszczenia jego nieruchomości ewidencji gminnej. Wszystkie wcześniejsze dokumenty, które wskazywano skarżącym, odwoływały się do uchwały nr XLI/370/2002 Rady Miejskiej M. P. z dnia 30 stycznia 2002 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta M. P..
Odpowiadając na skargę organ stwierdził, że skarga powinna zostać oddalona w całości, a zaskarżone zarządzenie powinno być utrzymane w mocy. Jednocześnie Burmistrz podniósł, że ewentualnymi kosztami postępowania winien zostać obciążony wyłącznie skarżący.
Odnosząc się do przebiegu postępowania z wniosku skarżącego o wykreślenie przedmiotowej nieruchomości z Gminnej Ewidencji Zabytków, organ wskazał, że nie został wyposażony w żadne narzędzia prawne, które pozwoliłyby mu samodzielnie dokonywać oceny, czy dany obiekt jest zabytkiem, ani tym bardziej, czy przestał już nim być. W takim przypadku konieczne jest oparcie się na ocenie fachowców. I taka właśnie ocena zawarta jest w opinii Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 7 października 2024 r.
Ponadto Burmistrz wyjaśnił, że celem ewidencji zabytków jest rozpoznanie obiektów zabytkowych w terenie i ich udokumentowanie, zebranie i opracowanie podstawowych informacji merytorycznych o nich, zebranie informacji administracyjno-adresowych, tworzenie opracowań dla obiektów zagrożonych rozbiórką, destrukcją lub gruntowną przebudową, monitoring zasobu zabytkowego. Zgodnie z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego miasta Międzyrzeca Podlaskiego, zatwierdzonym uchwałą nr [...] Rady Miejskiej Międzyrzeca Podlaskiego z dnia 30 stycznia 2002 r., przedmiotowy budynek widniał w wykazie obiektów zabytkowych (Część C - Ustalenia szczegółowe dotyczące stref, pkt. 2 - Ustalenia dotyczące stref ochrony środowiska kulturowego; ppkt 2.4 - Wykaz obiektów zabytkowych - pozostałe obiekty - ul. [...]). Zarządzenie nr 17/18 z dnia 11 grudnia 2018 r. zostało wydane na podstawie danych zawartych w powyższym miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego.
Organ zwrócił także uwagę, ze w dniu 20 lipca 2021 r. skarżącemu został wydany wypis i wyrys z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta Międzyrzeca Podlaskiego, w którym zawarta była informacja o tym, iż przedmiotowy budynek jest umieszczony w wykazie zabytków. Zdaniem Burmistrza, nieprawdziwe jest wobec tego stwierdzenie skarżącego dotyczące momentu, w którym dowiedział się o wpisaniu przedmiotowej nieruchomości do Gminnej Ewidencji Zabytków.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że obowiązkiem sądu administracyjnego jest dokonanie kompleksowej oceny legalności zaskarżonego aktu lub czynności, niezależnie od podniesionych w skardze zarzutów i ich podstawy prawnej powołanej przez skarżącego.
Jakkolwiek to w gestii skarżącego pozostaje wskazanie w treści skargi zaskarżonej decyzji, postanowienia bądź innego aktu lub czynności skarżący (art. 57 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), to jednak w świetle zasady określonej w art. 134 § 1 p.p.s.a., sądowi pozostawiona jest prawidłowa kwalifikacja przedmiotu zaskarżenia, niezależnie od tego, jak ów przedmiot został oznaczony w treści skargi.
W niniejszej sprawie skarżący przedmiot skargi określili jako [...] Burmistrza Miasta Międzyrzec Podlaski z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Międzyrzec Podlaski, w zakresie dotyczącym stanowiącego własność skarżących domu mieszkalnego położonego w Międzyrzecu Podlaskim przy ul. [...], usytuowanego na działce o numerze ewidencyjnym [...], obr. [...] Międzyrzec Podlaski. Takie oznaczenie przedmiotu zaskarżenia mogłoby wskazywać, że w sprawie kwestionowany jest akt organu jednostki samorządu terytorialnego, a więc podstawę kognicji sądowej stanowi art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a. Z drugiej jednak strony skarżący wnieśli w skardze o "stwierdzenie bezskuteczności zaskarżonej czynności", a więc o zastosowanie środka przewidzianego w art. 146 § 1 p.p.s.a. w odniesieniu do czynności z zakresu administracji publicznej podlegających kontroli sądów administracyjnych z mocy art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a.
W tym kontekście należy zwrócić uwagę, że na brak jednolitości w orzecznictwie sądowoadministracyjnym w kwestii zaskarżalności gminnych ewidencji zabytków, w których ujmowano określone obiekty podlegające ochronie. Niektóre Składy orzekające za dopuszczalne uznawały skarżenie aktów organów jednostek samorządu terytorialnego polegające na przyjęciu gminnej ewidencji zabytków, najczęściej przyjmujące postać zarządzeń (art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a.) (zob. wyroki NSA: z dnia 19 grudnia 2022 r., sygn. akt II OSK 2101/21; z dnia 26 maja 2020 r., sygn. akt II OSK 2745/16; postanowienie NSA z dnia 14 września 2012 r., sygn. akt II OSK 1950/12), inne natomiast uznawały, że, co do zasady, skarga powinna być wnoszona na czynność w przedmiocie ujęcia obiektu w gminnej ewidencji zabytków (art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a.), a nie na zarządzenie, bowiem w przypadku włączenia (ujęcia) karty adresowej zabytku do gminnej ewidencji zabytków nie zawsze dochodzi do wydania przez organ jakiegokolwiek zarządzenia, następuje to wyłącznie w oparciu o czynność materialno-techniczną organu, a wydanie zarządzenia potwierdza jedynie dokonanie takiej czynności (zob. wyroki NSA: z dnia 14 lutego 2024 r., sygn. akt II OSK 1166/21; z dnia 27 listopada 2023 r. sygn. akt II OSK 1573/22; z dnia 19 grudnia 2023 r., sygn. akt II OSK 1771/22; postanowienia NSA: z dnia 8 czerwca 2022 r., sygn. akt II OZ 335/22; z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt II OZ 218/21).
Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela tę linię orzecznictwa, która opowiada się za przyjęciem, że w tego rodzaju sprawach przedmiotem skargi powinna być czynność w przedmiocie ujęcia określonego obiektu w gminnej ewidencji zabytków. Wobec tego, zdaniem Sąd, w niniejszej sprawie należy przyjąć, że przedmiotem zaskarżenia nie jest akt jednostki samorządu terytorialnego z zakresu administracji publicznej (zarządzenie - art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a.), lecz czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą obowiązków wynikających z przepisów prawa, w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., polegająca na ujęciu w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Międzyrzec Podlaski stanowiącego własność skarżących budynku położonego przy ul. [...], na działce o numerze ewidencyjnym [...], obr. [...] Międzyrzec Podlaski, która to czynność została potwierdzona [...] Burmistrza Miasta Międzyrzec Podlaski z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Międzyrzec Podlaski w części, w jakiej odnosiło się ono do ww. budynku (por. także postanowienia NSA: z dnia 20 maja 2020 r., sygn. akt II OSK 753/20; z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt II OZ 218/21; z dnia 5 marca 2024 r. sygn. akt II OSK 2134/23).
Konsekwencją przyjęcia, że przedmiotem skargi jest czynność z zakresu administracji publicznej, w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., jest konieczność zbadania zachowania przez skarżących terminu do wniesienia skargi, określonego w art. 53 § 2 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4, wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności. Sąd, po wniesieniu skargi, może uznać, że uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznać skargę.
Oceniając powyższą kwestię Sąd podzielił argumentację skargi, wedle której w okolicznościach niniejszej sprawy początek biegu terminu do wniesienia skargi należy wiązać z datą doręczenia skarżącemu decyzji Burmistrza Miasta Międzyrzec Podlaski z dnia 15 listopada 2024 r. o odmowie wykreślenia zabytku nieruchomego położonego przy ul [...] w Międzyrzecu Podlaskim z Gminnej Ewidencji Zabytków. W ocenie Sądu, wbrew stanowisku organu brak jest podstaw by przyjąć, że o zaskarżonej czynności skarżący dowiedział się już w dacie wydania mu wypisu i wyrysu z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta M. P., tj. w dniu 21 lipca 2021 r. (k. 5 akt adm.). Należy bowiem zauważyć, że przedmiotowy dokument zawierał jedynie informację wynikającą z treści planu miejscowego, iż dom drewniany nr [...] przy ul. [...] ujęty jest w Wykazie Obiektów Zabytkowych, natomiast nie zawarto w nim informacji na temat daty późniejszego ujęcia tego obiektu w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Międzyrzec Podlaski, ani też aktu, którym czynność ta została zatwierdzona (tj. zarządzenia nr 17/18 Burmistrza Miasta Międzyrzec Podlaski z dnia 11 grudnia 2018 r.). Brak jest nadto podstaw by przyjąć, że skarżący informacje o ww. zarządzeniu posiadał już w dacie złożenia wniosku o wykreślenie przedmiotowego budynku z Gminnej Ewidencji Zabytków. Jakkolwiek złożenie takiego wniosku potwierdza, iż skarżący był świadomy figurowania spornego obiektu we wskazanej ewidencji, to jednak nie można na tej podstawie wywieść, że posiadał wówczas również wiedzę na temat trybu i podstawy ujęcia obiektu w ewidencji, a także daty dokonania tej czynności, tym bardziej, że skarżący przy złożeniu ww. wniosku nie korzystał z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Te informacje skarżący uzyskał dopiero z treści decyzji dnia 15 listopada 2024 r. w której wprost powołano się na [...] Burmistrza Miasta z dnia 11 grudnia 2018 r. Zatem uznać należy, że dopiero z treści tej decyzji skarżący, a w konsekwencji również i jego żona, dowiedzieli się o podjęciu zaskarżonej czynności. Wprawdzie w aktach sprawy brak jest potwierdzenia odbioru ww. decyzji, co uniemożliwia weryfikację prawdziwości twierdzenia skarżącego, iż decyzje tę doręczono mu w dniu 19 listopada 2024 r., jednak już wobec samej daty wydania tego rozstrzygnięcia, przy zestawieniu jej z datą wpływu skargi do organu (9 grudnia 2024 r. – prezentata organu, k. 2 akt sadowych) nie budzi wątpliwości, że skarżący wnieśli skargą z zachowaniem trzydziestodniowego terminu określonego w art. 53 § 2 p.p.s.a.
Ubocznie wypada zauważyć, że nawet gdyby początek biegu terminu do wniesienia skargi wiązać – zgodnie ze stanowiskiem organu – z datą wydania skarżącemu wspomnianego wypisu i wyrysu z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta Międzyrzeca Podlaskiego, to brak w tym dokumencie informacji co do daty podjęcia zaskarżonej czynności (daty jej zatwierdzenia poprzez wydanie przez Burmistrza zarządzenia nr 17/18), należałoby uznać za okoliczność świadcząca o braku winy skarżących w uchybieniu terminu do wniesienia skargi, a w takiej sytuacji Sąd i tak byłby uprawniony do rozpoznania skargi bez konieczności przywrócenia terminu do jej wniesienia (art. 53 § 2 in fine p.p.s.a.).
Stwierdzenie, że skarga została wniesiona z zachowaniem ustawowego terminu, otwierało drogę do jej merytorycznego rozpoznania, w wyniku którego Sąd doszedł do wniosku, że zaskarżona czynność została dokonana z naruszeniem prawa skutkującym koniecznością stwierdzenia jej bezskuteczności na podstawie art. 146 § 1 p.p.s.a.
Z treści art. 22 ust. 4 i ust. 5 u.o.z. wynika, że wójt (burmistrz, prezydent miasta) prowadzi gminną ewidencję zabytków w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy, która obejmuje 1) zabytki nieruchome wpisane do rejestru, 2) inne zabytki nieruchome znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków oraz 3) inne zabytki nieruchome wyznaczone przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Wskazać jednak należy, że zgodnie z definicją zawartą w art. 3 pkt 1 u.o.z., zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Z przytoczonej definicji wynika zatem, że o zabytku możemy mówić jedynie wówczas, gdy wartości historyczne, naukowe lub artystyczne danej rzeczy ruchomej lub nieruchomej są wyższe niż przeciętne. Przy czym stwierdzenie, że dany obiekt ma charakter zabytku wymaga dokonania ustaleń w tym zakresie. Umieszczając zabytek w gminnej ewidencji zabytków, organ gminy stwierdza bowiem, że obiekt ten charakteryzuje się ww. cechami, które uzasadniają objęcie go szczególną formą ochrony. Tego rodzaju akt kwalifikujący stwarza wymóg określenia przez organ podstaw sformułowania oceny o wartości zabytkowej obiektu, której poprawność stanowi przedmiot kontroli sądu administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 2350/13). W przeciwnym bowiem razie działanie organu miałoby charakter dowolny i nie wyjaśniało, co stanowiło podstawę ujęcia budynku w gminnej ewidencji zabytków (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 10 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Ol 169/22).
Zdaniem Sądu, należy zgodzić się z zarzutami skargi, iż zarządzenie nr 17/18 Burmistrza Miasta Międzyrzec Podlaski z dnia 11 grudnia 2018 r. w zakresie, w jakim potwierdza zaskarżoną czynność polegającą na ujęciu w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Międzyrzec Podlaski budynku położonego w przy ul. [...] w Międzyrzecu Podlaskim, nie pozwala na jakąkolwiek wiarygodną, rzetelną, fachową i zgodną z prawem ocenę przedmiotowego budynku pod kątem spełnienia wymogów określonych w art. 3 pkt 1 u.o.z. Nie sposób bowiem uznać za wystarczającą podstawę uzasadniającą objęcie przedmiotowego budynku Gminną Ewidencją Zabytków lakonicznych informacji zawartych w karcie adresowej przedmiotowego obiektu, które w istocie ograniczają się do wskazania, że jest to dom drewniany z początku XX wieku, podania jego lokalizacji, dołączenia fotografii budynku, z tym że pozbawionej jakiegokolwiek opisu, oraz powołania się na uchwałę nr XLI/370/2002 Rady Miejskiej Międzyrzeca Podlaskiego z dnia 30 stycznia 2002 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta Międzyrzec Podlaski. Ten zakres informacji nie jest wystarczający dla weryfikacji zasadności uznania przedmiotowego obiektu za zabytek w rozumieniu art. 3 pkt 1 u.o.z., a w konsekwencji ujęcia go w Gminnej Ewidencji Zabytków. Wpis do ewidencji nie może być natomiast arbitralny i dokonany bez zbadania wartości zabytkowych nieruchomości. Wartość zabytkowa obiektu ujętego w ewidencji musi być udokumentowana, choćby w uproszczonej formie, co wynika z konieczności wykazania spełnienia przez obiekt kryteriów określonych w ustawowej definicji zabytku. Powyższego w przedmiotowej sprawie zabrakło. Sąd podziela przy tym stanowisko wyrażone m.in. w wyroku WSA w Krakowie z dnia 20 października 2020 r., sygn. akt II SA/Kr 707/20, iż brak sformalizowania reguł postępowania wiążącego się z włączeniem karty zabytku do ewidencji nie oznacza, że dokonanie tej czynności może nastąpić bez analizy przyczyn uzasadniających jej dokonanie.
Dla oceny legalności zaskarżonej czynności istotne znaczenie ma ponadto okoliczność, iż jej materialnoprawną podstawę stanowił art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. Należy bowiem zauważyć, że sądy administracyjnie wielokrotnie opowiadały się za prokonstytucyjną tego przepisu, wskazując przy tym na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r., sygn. akt P 12/18, w którym stwierdzono, że art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęto, że ww. wyrok ma charakter zakresowy, co oznacza, że doszło do usunięcia z obrotu prawnego niekonstytucyjnego rozumienia art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. W konsekwencji za niedopuszczalne uznaje się jego stosowanie bez zapewnienia stronie będącej właścicielem obiektu umieszczanego w gminnej ewidencji zabytków, gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia. Chodzi przede wszystkim o podstawowe gwarancje dotyczące umożliwienia potencjalnemu właścicielowi zabytku wypowiedzenia się co do planowanego umieszczenia obiektu w takiej ewidencji. Należy zapewnić takiemu właścicielowi choćby minimalne uprawnienia w procesie umieszczania obiektu w ewidencji. W przeciwnym wypadku właściciel nie ma możliwości wypowiedzenia się co do tej kwestii a nawet może być zupełnie zaskoczony faktem takiego wpisania jego własności do tego typu ewidencji. Umieszczenie zaś obiektu w ewidencji zabytków niesie za sobą szereg konsekwencji i obowiązków prawnych po stronie właściciela, a także ograniczeń co do dysponowania przez niego nieruchomością o takim statusie. Nie może być zatem tak, że strona taka nie jest nawet poinformowana o takim zamiarze (por. wyroki NSA: z dnia 6 lipca 2023 r., sygn. akt II OSK 533/23; z dnia 13 września 2023 r., sygn. akt II OSK 2748/18; z dnia 18 października 2023 r., sygn. akt: II OSK 1765/17, II OSK 2326/18, II OSK 3029/18; z dnia 21 listopada 2023 r., sygn. akt II OSK 423/21, z dnia 27 listopada 2023 r., sygn. akt II OSK 1573/22; z dnia 5 grudnia 2023 r., sygn. akt II OSK 94/22; a także orzeczenia wojewódzkich sądów administracyjnych, w tym m.in.: wyrok WSA w Gliwicach z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1486/23; wyrok WSA w Kielcach z dnia 25 września 2023 r., sygn. akt II SA/Ke 113/22; wyrok WSA w Krakowie z dnia 12 września 2023 r., sygn. akt II SA/Kr 562/23; wyroki WSA w Warszawie z dnia 19 października 2023 r., sygn. akt VII SA/Wa 691/23 i z dnia 3 listopada 2023 r., sygn. akt VII SA/Wa 1445/21; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 29 czerwca 2023 r, sygn. akt II SA/Ol 30/20).
Skład orzekający w niniejszej sprawie aprobuje kierunek wykładni art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. przyjęty w ww. orzeczeniach sądów administracyjnych. Nadto podziela uwagi tutejszego Sądu wyrażone w wyrokach z dnia 16 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Lu 976/23 i II SA/Lu 1032/23, iż dokonywanie na podstawie wskazanego przepisu czynności związanych z ujęciem zabytku w gminnej ewidencji winno odbywać z zapewnieniem właścicielowi (posiadaczowi) zabytku przynajmniej takich gwarancji proceduralnych, które umożliwią mu podjęcie skutecznej polemiki z materiałem dowodowym, na którym opiera się organ ewidencyjny. Właściciel musi mieć realną możliwość odniesienia się do tego materiału oraz zgłaszania własnych wniosków dowodowych na okoliczności podważające wnioski płynące z materiału zgromadzonego przez organ. Analiza organu, prowadząca do takiego, a nie innego rozstrzygnięcia musi zostać zakomunikowana właścicielowi. Jakkolwiek nadal nie ma podstaw do bezpośredniego stosowania zasad jurysdykcyjnego postępowania administracyjnego w toku czynności związanych z ujęciem zabytku w gminnej ewidencji, to powyższe, podstawowe standardy gwarantujące właścicielowi (posiadaczowi) zabytku możliwość realnej obrony (w szczególności: zasada prawdy materialnej, swobodnej oceny dowodów, przekonywania, czynnego udziału w czynnościach), muszą być stosowane odpowiednio, tzn. zastosowane w sposób odpowiadający specyfice procedury i formy podejmowanych czynności.
W niniejszej sprawie nie sposób uznać, że skarżącym – jako właścicielom spornego budynku przy ul. [...] w Międzyrzecu Podlaskim – zapewniono odpowiedni standard ochrony prawa własności przed ujęciem przedmiotowej nieruchomości w Gminnej Ewidencji Zabytków. W sprawie nie jest kwestionowane, iż skarżący w istocie nie zostali w ogóle poinformowani o zamiarze dokonania takiej czynności. Nie mieli oni zatem realnych możliwości podjęcia obrony przez ingerencją organu poprzez podjęcie polemiki z jego ustaleniami dotyczącymi walorów zabytkowych spornego budynku. Prowadzi to do wniosku, że zaskarżona czynność obarczona jest naruszeniem art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zw. z art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, jako podjęta z pominięciem konstytucyjnych standardów ochrony własności, które wymagają zapewnienia właścicielowi realnych gwarancji ochrony przed ingerencją w jego prawo własności. Ponadto zaskarżona czynność została podjęta z naruszeniem art. 3 pkt 1 u.o.z. wynikającym z braku dokonania przez organ rzetelnej i udokumentowanej oceny spornego budynku pod kątem walorów określonych w tym przepisie. W aktach rozpoznawanej sprawy brak jest bowiem dowodów, iż organ temu obowiązkowi zadośćuczynił, w tym jakichkolwiek dokumentów wskazujących na przesłanki, którymi kierował się ujmując przedmiotowy obiekt w ewidencji zabytków.
Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 146 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku.
Zawarte w punkcie II sentencji orzeczenie o zwrocie solidarnie na rzecz skarżących kosztów postępowania, znajduje natomiast uzasadnienie w art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. Zasądzone koszty postępowania obejmują uiszczony solidarnie wpis sądowy od wniesionej skargi w wysokości 300 zł, wynagrodzenie pełnomocnika skarżących, które stosownie do § 14 ust. 1 pkt. 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1935 ze zm.) wynosi 480 zł oraz uiszczone opłaty skarbowe od pełnomocnictw w łącznej kwocie 34 zł.
Powołane wyżej orzecznictwo sądowoadministracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.