II SA/Łd 562/22

II SA/Łd 562/22 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2022-09-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-29
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Marcin Olejniczak
Piotr Mikołajczyk /przewodniczący/
Sławomir Wojciechowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1, art. 17b ust. 1 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2020 poz 1359
art. 54 par. 1
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
Dz.U. 2021 poz 2114
art. 2 pkt 14, art. 6, art. 9
Ustawa o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Asesor WSA Marcin Olejniczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 września 2022 r. sprawy ze skargi G. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 19 kwietnia 2022 r. nr KO.441.85.2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. dc
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 19 kwietnia 2022 r., znak: KO.441.85.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, po rozpatrzeniu odwołania G.W., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), powoływanej dalej jako: "k.p.a.", utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy R. z dnia 14 lutego 2022 r., nr GOPS-SR.5211.1.2021.AW, wydaną na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.ś.r." oraz art. 104 k.p.a. odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla G.W. z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W ocenie organu I instancji istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z zatrudnienia, a podjęciem przez G.W. opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Wójt Gminy R. ustalił, że skarżąca opiekuje się swoim ojcem, który według załączonego orzeczenia jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym od dnia 19 grudnia 2018 r., ale nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. G.W. nie pracuje, gdyż sprawuje stałą opiekę nad chorym ojcem oraz nie ma innych członków rodziny, którzy mogliby sprawować opiekę nad nim. Jednakże organ stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż skarżąca ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Ponadto przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest możliwe w przypadku, gdy spełniony jest warunek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, określony w art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki, powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Ojciec G.W. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, która nie powstała w żadnym z wyżej wskazanych terminów.
Odwołanie od powyższej decyzji złożyła G.W., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie adwokata, zarzucając naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1b u.ś.r. Według pełnomocnika skarżącej zostały spełnione wszystkie ustawowe przesłanki pozytywne, w sposób łączny, do przyznania G.W. świadczenia pielęgnacyjnego, przy jednoczesnym braku jakiejkolwiek przesłanki negatywnej.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, po rozpoznaniu powyższego odwołania, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Kolegium, po przywołaniu treści art. 3 pkt 21 lit. a, art. 17 i art. 17b u.ś.r., wskazało, że W.P., wdowiec (ur. [...] r.), ojciec skarżącej, w związku z opieką, nad którym ubiega się o przedmiotowe świadczenie, orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 19 grudnia 2018 r. znak: [...] zaliczony został do znacznego stopnia niepełnosprawności. Orzeczenie wydane zostało na stałe. Z orzeczenia wynika, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 19 grudnia 2018 r.
Zdaniem Kolegium spełnione są zatem przesłanki pozytywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i pozostawanie skarżącej i jej ojca w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym.
Odnosząc się do braku spełnienia warunku do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r., Kolegium stwierdziło, że rozpoznanie wniosku skarżącej o jego przyznanie powinno wiązać się ze zbadaniem, czy wnioskodawczyni spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Organ II instancji stwierdził jednak, że pomimo błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, organ I instancji zasadnie odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Kolegium nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Organ II instancji wskazał, że w zaskarżonej decyzji Wójt Gminy R. wskazał wprawdzie, że istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z zatrudnienia, a podjęciem przez G.W. opieki nad niepełnosprawnym ojcem, gdyż opieka nad niepełnosprawnym ojcem wymaga dużo czasu, lecz nie poparł tego stosowną argumentacją, poprzestając na wymienieniu czynności wskazanych przez wnioskodawczynię w wykazie czynności wykonywanych podczas opieki nad niepełnosprawnym ojcem, załączonym do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W związku z powyższym, organ wyjaśnił, że z normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia (pracy w gospodarstwie rolnym) będzie osobę uprawniała do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, a jedynie taka, która bezpośrednio wiąże się z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły, co należy także odnieść do rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego.
W ocenie Kolegium, w analizowanej sprawie nie ma bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy, czy też zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego przez G.W., a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem.
Jednocześnie organ wskazał, że G.W. oświadczyła, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 19 grudnia 2018 r. Jednakże, z danych dostępnych na stronie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi wynika, że G.W. była beneficjentem płatności przyznawanych rolnikom przez ARiMR m.in. za lata 2019 - 2020. Złożenie wniosku o dopłaty na rok 2021 r. tłumaczyła tym, iż jej mąż jest alkoholikiem i obawia się, że "sprzeniewierzy pieniądze". Jednocześnie wskazywała, że jest z mężem w separacji, ale nie ma rozdzielności majątkowej. Zdaniem organu, takie tłumaczenie nie może zostać uznane za przekonujące i wiarygodne, bowiem zgodnie z art. 54 § 1 k.r.o. orzeczenie separacji powoduje powstanie między małżonkami rozdzielności majątkowej. Tak więc z chwilą uprawomocnienia się wyroku w tym przedmiocie powstaje między małżonkami, wobec których orzeczono separację, rozdzielność majątkowa. Z załączonego do akt sprawy wyroku Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim Wydział I Cywilny z dnia 4 grudnia 2015 r. sygn. akt IC 1037/15 wynika, że z powództwa G.W. orzeczona została separacja z mężem L.W., z winy pozwanego. Zgodnie z klauzulą zawartą w tym wyroku, orzeczenie stało się prawomocne z dniem 26 grudnia 2015 r. Wobec tego z tym też dniem powstała między małżonkami rozdzielność majątkowa.
Organ zauważył jednocześnie, ze zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 2114 ze zm.), płatności bezpośrednie są przyznawane rolnikowi. W rozpatrywanej sprawie, mimo iż skarżąca oświadczyła, że zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym, to jednak jest zainteresowana w pozyskaniu wsparcia przyznawanego rolnikom w ramach wspólnej polityki rolnej, co świadczy o tym, iż nie jest jej obojętne, czy na prowadzenie gospodarstwa można pozyskać określone środki.
Ponadto, w ocenie Kolegium, przedstawiony zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad ojcem nie wyklucza całkowicie, przy odpowiedniej jej organizacji (w tym przy udziale innych członków rodziny) podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy też pracy w gospodarstwie rolnym. Nie sposób uznać, aby czynności opiekuńcze nad niepełnosprawnym ojcem zajmowały taką ilość czasu w ciągu dnia, aby wnioskodawczym przy należytej organizacji tej opieki, nie mogła podjąć pracy zarobkowej, czy też pracować w gospodarstwie rolnym.
Z przeprowadzonych wywiadów środowiskowych oraz oświadczeń skarżącej wynika, że jej ojciec mieszka razem z nią, zajmując oddzielne mieszkanie (pokój i kuchnia, łazienka jest wspólna). G.W. jest w separacji z mężem i prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Według informacji podanej przez skarżącą, mąż jest alkoholikiem i nie może liczyć na jego pomoc. Nie może też liczyć na pomoc brata w opiece nad ojcem, gdyż mieszka on w Ł. i pracuje. Jego sytuacja nie pozwala na sfinansowanie zatrudnienia opiekunki dla ojca (przy czym skarżąca nie przedstawiła żadnego dokumentu potwierdzającego podane przez nią informacje dotyczące sytuacji jej brata, na którym również ciąży obowiązek alimentacji wobec ojca), zaś trzykrotnie podejmowane próby przez pracownika socjalnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. mające na celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z S.P. nie powiodły się, gdyż nikogo nie było w domu pod wskazanym adresem zamieszkania, S.P. nie odpowiedział też na listowne wezwanie do nawiązania kontaktu z pracownikiem socjalnym.
W.P. ma choroby układu oddechowego i krążenia oraz układu moczowego, ponadto miażdżycę, zwyrodnienie stawów i kręgosłupa oraz cierpi na bóle głowy. Jego stan zdrowia z miesiąca na miesiąc ulega pogorszeniu i ogranicza możliwości samoobsługowe oraz sprawność fizyczną. Wymaga codziennych ćwiczeń fizycznych, celem usprawnienia stawów oraz pomocy przy ubieraniu się i w czynnościach higienicznych oraz w korzystaniu z toalety. G.W. pomaga ojcu w codziennych czynnościach, mierzy ciśnienie, smaruje maściami przeciwbólowymi, przygotowuje leki i nadzoruje ich przyjmowanie, przygotowuje posiłki, dba o czynność w mieszkaniu, odpowiednią temperaturę i nawilżenie powietrza, z uwagi na problemy ojca z oddychaniem, pierze, prasuje, sprząta, wychodzi z ojcem na spacery, robi zakupy, organizuje wizyty lekarskie, realizuje recepty, załatwia sprawy urzędowe. W oświadczeniu z dnia 17 listopada 2021 r. G.W. wskazała, iż w opiekę nad niepełnosprawnym ojcem nie ma możliwości zaangażowania innych członków rodziny, ponieważ mąż jest alkoholikiem i osobą karaną w przeszłości za stosowanie przemocy w rodzinie, a syn D. jest przewlekle chory na schizofrenię paranoidalną. Obecnie nie leczy się i nie można zmobilizować go do podjęcia leczenia. Skarżąca obawia się chociaż na chwilę zastawić ojca pod opieką syna. Syn J. studiuje i pracuje w systemie 3-zmianowym. Przez większość czasu nie ma go w domu. W czasie wolnym od pracy "odsypia" i uczy się. Nie może więc poświęcić czasu choremu dziadkowi. Pomaga jedynie wtedy, gdy trzeba dziadka zawieźć do lekarza, lub podwieźć skarżącą w celu realizacji recept, zrobienia zakupów. Syn D. przebywa za granicą.
W związku z powyższym, Kolegium wskazało, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., jak też inne przepisy u.ś.r. nie określają precyzyjnie sposobu sprawowania opieki, który uprawniałby do przyznania przewidzianego w nim świadczenia, jednak musi ona mieć charakter stały lub długotrwały. Przedmiotowa opieka nad osobą niepełnosprawną musi cechować się tak znaczną intensywnością, która uniemożliwia opiekunowi podjęcie pracy zarobkowej. Opieka ta związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, tj. sprzątaniu, praniu, prasowaniu, przygotowywaniu posiłków, itp., bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. Ponadto rolnik jest organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną.
Skarżąca w żadnej mierze nie wykazała, aby zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania pracy w tym gospodarstwie spowodowane było koniecznością opieki nad niepełnosprawnym ojcem (z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 17 listopada 2021 r. wynika, że czas poświęcony na opiekę to 6 godz. 45 min., jednakże nie wszystkie wymienione czynności wykonywane są codziennie). W świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego nie sposób uznać, aby czynności opiekuńcze nad niepełnosprawnym ojcem zajmowały taką ilość czasu w ciągu dnia, aby wnioskodawczyni przy należytej organizacji tej opieki nie mogła podjąć pracy zarobkowej, czy też pracować w gospodarstwie rolnym. Zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad ojcem w głównej mierze sprowadza się do prowadzenia gospodarstwa domowego (przygotowywanie posiłków, sprzątanie, pranie, załatwianie spraw urzędowych, wykupowanie leków, umawianie wizyt lekarskich) - są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Również nie wszystkie spośród tych czynności są wykonywane codziennie.
Kolegium stwierdziło, że docenia trud i wysiłek ponoszony przez skarżącą w zakresie opieki udzielanej ojcu, jednakże nie wywiodło obiektywnego braku możliwości zorganizowania przez skarżącą opieki nad ojcem i pracy w gospodarstwie rolnym. Zdaniem organu, nie bez znaczenia jest też w analizowanej sprawie, że G.W. ma brata, który także zobowiązany jest do alimentacji względem ojca. Okoliczność, że skarżąca ma rodzeństwo, a zatem, że są inne osoby zobowiązane do alimentacji względem ojca, nie jest bez znaczenia dla rozpoznania sprawy. Obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 k.r.o., ciąży w równym stopniu na wszystkich dzieciach. Zdaniem organu, skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i do alimentacji (w tym przypadku - brata). Nie ma podstaw, by pomoc w opiece była finansowana ze środków publicznych, skoro są osoby ustalone jako osoby zobowiązane do stosownej pomocy.
W związku z powyższym organ stwierdził, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad ojcem, pozwala na podjęcie przez nią zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze, jak i prowadzenie gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodarstwie. Brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia, czy też zaprzestaniem pracy w gospodarstwie rolnym przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad ojcem. W konsekwencji nie została spełniona pozytywna przesłanka przyznania prawa doświadczenia pielęgnacyjnego.
Jednocześnie organ dodał, że skoro skarżąca nie spełnia wszystkich przesłanek pozytywnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie ma znaczenia wystąpienie w sprawie przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. (ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego). Sprawa nie mogła być bowiem rozpoznawana w kontekście zbiegu uprawnień do świadczeń, o jakich mowa w art. 27 ust. 5 u.ś.r.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, G.W., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie adwokata, zaskarżyła powyższą decyzję w całości zarzucając naruszenie:
1. prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie decyzji tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą;
2. art. 7, art. 77 oraz art. 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego i niezasadne uznanie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia.
Pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy R. oraz zasądzenie od organu zwrotu kosztów procesu w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej stwierdził, że organ nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez samą skarżącą w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał nadto pobieżnej oceny oświadczenia wnioskodawcy odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Zdaniem pełnomocnika skarżącej, wskazane dokumenty w wystarczający sposób potwierdzają, że ojciec potrzebuje w opisanym w tych dokumentach zakresie codziennej, stałej opieki. Co nadto istotne, okoliczność, że ojciec skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ zaliczający ojca do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.
Jednocześnie wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne ma zrekompensować utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu. Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia albo będąc zdolną do podjęcia pracy zarobkowej, rezygnuje z podjęcia takiej pracy, albo rezygnuje z faktycznie wykonywanej pracy zarobkowej. Niepodejmowanie lub rezygnacja z pracy zarobkowej ma jednak służyć opiece nad osobą niepełnosprawną. Istotą tego świadczenia jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Rezygnacja z zatrudnienia obejmuje również jej niepodejmowanie.
W ocenie pełnomocnika skarżącej zostały spełnione wszystkie przesłanki do przyznania prawa do świadczenie pielęgnacyjnego.
W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z wnioskiem o rozpoznanie niniejszej sprawy w tym trybie wystąpiły zgodnie obie strony, co pozwoliło na przyspieszenie jej rozpoznania.
Dokonując kontroli zaskarżonych decyzji w ramach wyżej wskazanego zakresu kognicji sądów administracyjnych, Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy R. odmawiającą G.W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W kontrolowanej sprawie organ I instancji uznał, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ G.W. ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego oraz z uwagi na fakt, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki, powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim nie zgodziło się ze stwierdzeniem, że data powstania niepełnosprawności ma wpływ na odmowę przyznania świadczenia, a odnosząc się do kwestii ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, stwierdziło, że skoro skarżąca nie spełnia wszystkich przesłanek pozytywnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie ma znaczenia wystąpienie w sprawie przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. W ocenie organu II instancji brak jest bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy, czy zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Zdaniem organu II instancji przedstawiony zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad ojcem nie wyklucza całkowicie - przy odpowiedniej jej organizacji (w tym przy udziale innych członków rodziny) podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy też pracy w gospodarstwie rolnym. Jednocześnie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi stwierdziło, że G.W. była beneficjentem płatności przyznawanych rolnikom przez ARiMR, m.in. za lata 2019 – 2020 oraz złożyła wniosek o dopłaty na 2021 r., w związku z czym nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym.
Problematyka rozważanego na gruncie rozpatrywanej sprawy świadczenia została unormowana przez ustawodawcę w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 615), powoływanej dalej jako: "u.ś.r.". Świadczenie pielęgnacyjne jest obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Przesłanki materialnoprawne przyznania świadczenia zostały uregulowane w art. 17 u.ś.r. Zgodnie z treścią ust. 1 powyższego artykułu, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4 )innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała pkt 1 - nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub pkt 2 - w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne, nie przysługuje, jeżeli:
1) osoba sprawująca opiekę:
a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym,
b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
2) osoba wymagająca opieki:
a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;
4) (uchylony);
5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że organ II instancji prawidłowo przyjął, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze względu na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104) nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości prawidłowość stanowiska organu II instancji w powyżej kwestii, zwłaszcza w kontekście jednolicie ujmowanych w orzecznictwie sądów administracyjnych skutków powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wbrew stanowisku organu I instancji, w rozpoznawanej sprawie brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej świadczenia w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r., z uwagi na treść wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wszakże w wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. Trybunał Konstytucyjny w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie skorzystał z tej możliwości. Powyższy wyrok ogłoszono w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie, co oznacza, że bezpośrednim skutkiem tego wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności począwszy od dnia jego ogłoszenia, tj. od 23 października 2014 r. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jak wadliwie uczynił to organ I instancji, było sprzeczne z zasadami państwa prawa, które mają obowiązek działać na podstawie przepisów obowiązującego prawa. Z tego względu niewątpliwie zaprezentowane przez Kolegium stanowisko w tej kwestii w zaskarżonej decyzji zasługuje na aprobatę. Zatem wyrok TK ma znaczenie dla spraw indywidualnych, a organy pomocowe mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z wyłączeniem tej części normy, która z dniem ogłoszenia wyroku została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.
W następnej kolejności należy wyjaśnić, że z przywołanych na wstępie unormowań, jasno wynika, że jednym z podstawowych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by opiekun osoby niepełnosprawnej (którym z woli ustawodawcy mogą być podmioty wymienione expressis verbis w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r.) odpowiednio: nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy, jeżeli niepodejmowanie aktualnie zatrudnienia jest spowodowane właśnie koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest przyznanie wsparcia finansowego osobie, która zamiast świadczyć pracę, pozostaje w domu w celu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zgodnie z założeniami ustawodawcy celem świadczeń opiekuńczych, do których należy świadczenie pielęgnacyjne, jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnemu dziecku lub niepełnosprawnej osobie dorosłej. Świadczenie pielęgnacyjne ma charakter świadczenia zasiłkowego, które miało zastąpić instytucję zasiłku stałego z ustawy o pomocy społecznej. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej (naukowej/przygotowania do zawodu), by opiekować się osobą niepełnosprawną. W związku z tym, zaprzestanie aktywności zawodowej czy naukowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19, dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej jako: "CBOSA")
W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest fakt niepełnosprawności ojca skarżącej oraz sprawowania opieki przez wnioskodawczynię nad tą osobą, zatem należy wyjaśnić definicję opieki w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Powoływana wyżej ustawa nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece, w jej rozumieniu, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, CBOSA). Jednoczesne rozróżnianie przez ustawodawcę opieki stałej i długoterminowej wskazuje, że nie wymaga on, aby osoba sprawująca opiekę przebywała bez jakichkolwiek przerw w ciągu dnia w pobliżu osoby, która opieki w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wymaga. Otóż według treści tej regulacji opieka powinna być sprawowana codziennie w taki sposób, który uniemożliwia wykonywanie przez opiekuna pracy zarobkowej. Przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, znaczy stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej, uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową, a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę (por. wyroki: WSA we Wrocławiu z dnia 6 listopada 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 287/19, WSA w Gliwicach z dnia 25 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 970/19, CBOSA).
Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uprawnia do stwierdzenia, że legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym wyklucza automatycznie obowiązek wykazania związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a niepodejmowaniem zatrudnienia. Nie każda opieka nad taką osobą będzie uniemożliwiać zatrudnienie, gdyż nie można czynić z góry założenia, że konieczne będzie udzielanie takiej osobie opieki kompleksowej przez cały czas.
Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki NSA: z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 i z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20, CBOSA). Podkreśla się także, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (por. wyrok NSA z dnia 18 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 691/19, CBOSA).
Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r.; sygn. akt I OSK 516/19, CBOSA). W każdej sprawie właściwy organ musi zatem dokonać dogłębnej oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r.; sygn. akt I OSK 2820/13, CBOSA).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy, należy wskazać, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że W.P., wdowiec, ur. [...] r., ojciec skarżącej, orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 19 grudnia 2018 r. znak: [...] zaliczony został do znacznego stopnia niepełnosprawności. Orzeczenie wydane zostało na stałe. Z orzeczenia wynika, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 19 grudnia 2018 r.
Skarżąca natomiast jest córką niepełnosprawnego w stopniu znacznym, W.P., mieści się zatem w katalogu osób uprawnionych do przyznania wnioskowanego świadczenia w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Z poczynionych przez organy ustaleń, wynika, że ojciec cierpi na choroby układu oddechowego i krążenia oraz układu moczowego, miażdżycę, zwyrodnienie stawów i kręgosłupa oraz bóle głowy. Jego stan zdrowia z miesiąca na miesiąc ulega pogorszeniu i ogranicza możliwości samoobsługowe oraz sprawność fizyczną. Wymaga codziennych ćwiczeń fizycznych, celem usprawnienia stawów oraz pomocy przy ubieraniu się i w czynnościach higienicznych oraz w korzystaniu z toalety. G.W. pomaga ojcu w codziennych czynnościach, przygotowuje i podaje posiłki, podaje leki, mierzy ciśnienie, pomaga w ćwiczeniach fizycznych i ubieraniu się, masuje, naciera maściami, oklepuje, wykonuje część czynności higienicznych, jak np. mycie, pomaga w toalecie przy pogorszonym stanie. Ponadto pierze, prasuje, sprząta, wychodzi z ojcem na spacery, robi zakupy, organizuje wizyty lekarskie, realizuje recepty, załatwia sprawy urzędowe.
Z akt sprawy wynika ponadto, że ojciec skarżącej mieszka razem z nią w oddzielnym mieszkaniu. G.W. jest w separacji z mężem i prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Mąż jest alkoholikiem i nie może liczyć na jego pomoc. Nie może też liczyć na pomoc brata w opiece nad ojcem, gdyż mieszka on w Ł. i pracuje. Jego sytuacja nie pozwala na sfinansowanie zatrudnienia opiekunki dla ojca.
W niniejszej sprawie organ prawidłowo wskazał, że dopuszczalne jest wywodzenie braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną a związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 516/19, CBOSA). W każdej sprawie właściwy organ musi bowiem dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, CBOSA). Ocena spełnienia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego w danym przypadku wymaga ustalenia czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
Jednakże Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim dokonując oceny czy ustalony stan faktyczny odpowiada pojęciu związku przyczynowo-skutkowego pominęło wszechstronne rozważenie wszystkich ustalonych faktów odnośnie czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą. W szczególności organ nie dokonał oceny czy są wśród nich czynności wymagające ciągłej obecności i gotowości do niesienia pomocy oraz jaki jest ich wpływ na możliwość podjęcia zatrudnienia przez skarżącego. Organ pominął własne ustalenia odnośnie uzależnienia W.P. od innych osób w czynnościach dnia codziennego stwierdzonych w przeprowadzonych wywiadach środowiskowych. Twierdzenie organu o opiece sprawowanej sporadycznie i wykonywaniu typowych dla osób pracujących zawodowo na co dzień czynności dnia codziennego, co umożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, jest zdaniem Sądu błędne i niemożliwe do zaaprobowania.
W ocenie Sądu, w okolicznościach rozpatrywanej sprawy twierdzenie Kolegium jakoby brak było bezpośredniego związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem nie zostało oparte na prawidłowej i wszechstronnej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, która pozwoliłaby na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, czyli zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad ojcem.
Wbrew stanowisku organu I instancji przeszkody prawnej do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie mógł tez stanowić fakt, że skarżąca ma przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy. W aktach sprawy znajduje się bowiem oświadczenie z dnia 27 lipca 2022 r., będące załącznikiem do złożonego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, z którego wynika, że z dniem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca rezygnuje z przysługującego jej prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego od miesiąca złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wraz z oświadczeniem przytoczone zostało stosowne orzecznictwo dotyczące tej kwestii. W państwie prawa nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której osoba spełniająca warunki do uzyskania jednocześnie kilku różnych świadczeń z pomocy społecznej, otrzymuje świadczenie mniej korzystne, zwłaszcza, gdy mogła dokonać wyboru świadczenia bardziej korzystnego. W takim przypadku, można rozważać jednoczesne (tego samego dnia) przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego i uchylenie decyzji przyznającej specjalny zasiłek opiekuńczy bądź też rozstrzygnięcie o tych uprawnieniach w jednej decyzji. W orzecznictwie wskazuje się, że to ostatnie rozwiązanie zasadza się na przyjęciu, że kwestia przedmiotowego wyboru, a tym samym i rezygnacji z zasiłku dla opiekuna, stanowi element faktyczny sprawy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co wskazuje na możliwość odpowiedniego załatwienia rezygnacji z zasiłku dla opiekuna w decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 866/21, CBOSA). Możliwym jest również stwierdzenie we właściwym trybie wygaśnięcia decyzji o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego. Spośród wachlarza sposobów rozwiązania tej sytuacji to organ zobowiązany jest wybrać takie działanie, by w sytuacji zbiegu świadczeń osoba do nich uprawniona nie została pozbawiona realnej możliwości wyboru korzystniejszego dla niej świadczenia.
Jednakże powyższe okoliczności nie rzutują na ostateczny wynik sprawy z uwagi na fakt otrzymywania przez skarżącą dopłat zarówno w latach 2019-2020, jak i w 2021 r. G.W. była beneficjentem płatności przyznawanych rolnikom przez ARiMR m.in. za lata 2019 – 2021, w związku z czym nie można stwierdzić, że zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym.
W tym miejscu konieczne stosownie do treści art. 17b u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:
1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 1).
Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (ust. 2).
Pod pojęciem gospodarstwa rolnego na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca rozumie gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów o podatku rolnym (art. 3 pkt 6 u.ś.r.).
Z przywołanych wyżej unormowań wynika, że ustawodawca ściśle sprecyzował warunki ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, które musi spełniać wnioskodawca (osoba sprawująca opiekę) oraz osoba wymagająca opieki, przy jednoczesnym braku wystąpienia przesłanek negatywnych określonych w art. 17 ust. 5 u.ś.r. Jednym z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by opiekun osoby niepełnosprawnej, którym z woli ustawodawcy mogą być podmioty wymienione expressis verbis w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r., nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jeśli jednak opiekunem osoby niepełnosprawnej jest rolnik przesłanką, uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest zaprzestanie prowadzenia przezeń gospodarstwa rolnego. W tym celu rolnik powinien złożyć stosowne oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej. Jak trafnie stwierdził Naczelny Sad Administracyjny w wyroku z dnia 30 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1273/20, CBOSA, przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się o domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Fakt zaprzestania działalności rolniczej prowadzi do obalenia domniemania. Ciężar dowodu wykazania tego faktu ciąży na rolniku. Ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, jest oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. Następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa jest utrata statutu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników. Wymóg złożenia oświadczenia, o którym mowa w art. 17b ust. 2 u.ś.r., nie stanowi istotnego novum, gdyż oświadczenie, będące w istocie dokumentem prywatnym, stanowi istniejący w procedurze środek dowodowy (art. 75 § 1 i 2 k.p.a.). Możliwość pouczenia przez organ o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań także znana jest procedurze administracyjnej od wejścia w życie ustawy z dnia 23 października 1987 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 33, poz. 186). Jedyne novum, to ustawowe wprowadzenie klauzuli zastępującej pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, które ma na celu ułatwienie procedowania, nie zmienia jednak istoty środka dowodowego. Przedstawione przez rolnika oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego stanowi zatem dowód na tę okoliczność.
Skoro więc oświadczenie rolnika o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego stanowi dowód w sprawie, to oczywistym jest, że podstawowym obowiązkiem organu jest ocena tego dowodu na zasadach ogólnych zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie regułami procesowymi zdefiniowanymi w przepisach art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co niewątpliwie prawidłowo uczyniły organy orzekające w kontrolowanej sprawie.
Z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym oświadczenia skarżącej zawartego w części III wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wynika, że skarżąca jest rolnikiem lub małżonkiem albo domownikiem rolnika, ale jednocześnie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od dnia 19 grudnia 2018 r. Powyższe G.W. potwierdziła w złożonych oświadczeniach z dnia 5 sierpnia 2021 r. oraz z dnia 17 listopada 2021 r. W toku postępowania wyjaśniającego organ podjął czynności celem zweryfikowania stanowiska skarżącej oraz składanych przez nią oświadczeń i w rezultacie stwierdził, na podstawie danych pochodzących ze stron Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że skarżąca jest beneficjentem płatności przyznawanych rolnikom przez ARiMR m.in. za lata 2019 – 2020. Ponadto organ wskazał, że w powołanych powyżej oświadczeniach skarżąca nadmieniła, że złożyła wniosek o dopłaty z ARiMR na 2021 r. z uwagi na fakt, że mąż jest alkoholikiem i w obawie o sprzeniewierzenie przez niego pieniędzy. Skarżąca uzasadniła to brakiem rozdzielności majątkowej pomimo orzeczonej separacji.
Powyższe stanowisko skarżącej wydaje się być jednak iluzoryczne, albowiem zgodnie z art. 54 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359), powoływanej dalej jako: "k.r.i.o.", orzeczenie separacji powoduje powstanie między małżonkami rozdzielności majątkowej, a skutek zaliczenia do majątku wspólnego również dochodów z majątku osobistego każdego z małżonków występuje, gdy pomiędzy małżonkami panuje ustrój majątkowy tzw. wspólność ustawowa. Z akt sprawy wynika natomiast, że wyrokiem z dnia 4 grudnia 2015 r. Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, Wydział I Cywilny orzekł separację małżonków L.W. i G.W. Zgodnie zaś z klauzulą zawartą w tym wyroku, orzeczenie stało się prawomocne z dniem 26 grudnia 2015 r. Z tych względów Sąd uznał, że od 2015 r. pomiędzy skarżącą a jej mężem istniał ustrój rozdzielności majątkowej, co oznacza, że całość dochodów z majątku osobistego skarżącej stanowiła wyłącznie jej własność.
Odnosząc się zatem do złożonego wniosku o dopłaty z ARiMR na 2021 r., należy wskazać, że z Wykazu Beneficjentów Wspólnej Polityki Rolnej pochodzącego ze strony internetowej Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi wynika, że G.W. w 2021 r. otrzymała płatności w wysokości 7 665,41 zł, na które składają się: 1) II.2 System jednolitej płatności obszarowej Art. 36 – 3 168,82 zł; 2) II.3 Płatność redystrybucyjna - Tytuł III, rozdział – 2 646,17 zł; 3) II.4 Płatność z tytułu praktyk rolnicznych korzystnych dla klimatu i środowiska - Tytuł III, rozdział 3 – 2 121,22 zł; 4) IV/A.18 [ROW] art. 31 Płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami – 1 729,20 zł. W świetle powyższych ustaleń organu bezspornym jest, że oświadczenie skarżącej jakoby zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie jest wiarygodne.
Należy w tym miejscu podzielić stanowisko organu II instancji organu i wyjaśnić, że zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 2114 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.r.s.w.b.", w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, płatności bezpośrednie oraz płatność niezwiązana do tytoniu są przyznawane rolnikowi, jeżeli są spełnione warunki przyznania tych płatności określone w przepisach, o których mowa w art. 1 pkt 1, w przepisach ustawy oraz w przepisach wydanych na jej podstawie. Stosownie zaś do art. 2 pkt 14 u.p.r.s.w.b. użyte w ustawie określenia rolnik oznaczają - rolnika w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a rozporządzenia nr 1307/2013, którego gospodarstwo rolne jest położone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, czyli mówiąc inaczej "rolnik" oznacza osobę fizyczną lub prawną bądź grupę osób fizycznych lub prawnych, bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego, której gospodarstwo rolne jest położone na obszarze objętym zakresem terytorialnym Traktatów, określonym w art. 52 TUE w związku z art. 349 i 355 TFUE, oraz która prowadzi działalność rolniczą. Działalność rolnicza (art. 4 ust. 1 lit. c rozporządzenia nr 1307/2013) oznacza: - produkcję, hodowlę lub uprawę produktów rolnych, w tym zbiory, dojenie, hodowlę zwierząt oraz utrzymywanie zwierząt do celów gospodarskich; - utrzymywanie użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy bez konieczności podejmowania działań przygotowawczych wykraczających poza zwykłe metody rolnicze i zwykły sprzęt rolniczy, w oparciu o kryteria określone przez państwa członkowskie na podstawie ram ustanowionych przez Komisję, lub – prowadzenie działań minimalnych, określanych przez państwa członkowskie, na użytkach rolnych utrzymujących się naturalnie w stanie nadającym się do wypasu lub uprawy. Trafnie zatem przyjęły organy orzekające, że płatności przysługują osobom, które rzeczywiście wykonują pracę w gospodarstwie rolnym. Dodać w tym miejscu trzeba, że posiadanie gospodarstwa rolnego nie jest wystarczającym i samoistnym warunkiem otrzymania płatności. Na rolniku spoczywa bowiem obowiązek przestrzegania praktyk rolniczych korzystnych dla klimatu i środowiska (art. 9 u.p.r.s.w.b.).
W świetle powyższych ustaleń stanowisko organu II instancji w sprawie, że skarżąca nie spełnia przesłanki z art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r., ponieważ nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, co uzasadniało wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy ocenić jako prawidłowe i kluczowe dla ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy.
Sąd nie kwestionował złego stanu zdrowia ojca skarżącej i konieczności opiekowania się ojcem przez córkę, jednak sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był zatem w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że żądane świadczenie pielęgnacyjne, z uwagi na fakt bycia beneficjentem płatności przyznawanych rolnikom przez ARiMR, nie może być przyznane.
Niezależnie od powyższego, Sąd nie podziela stanowiska organu, który powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych stwierdził, że "skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i alimentacji (w tym przypadku – brata). Nie ma podstaw, by pomoc w opiece była finansowana ze środków publicznych, skoro są ustalone osoby zobowiązane do stosownej pomocy. (...). Jeżeli więc najbliżsi krewni powierzają opiekę nad swoimi bliskimi danej osobie, to oni jako osoby zobowiązane do alimentacji, a nie Skarb Państwa, winni zrekompensować utratę zarobków opiekunowi". Konieczne jest zaznaczenie, że orzeczenia sądów, na które powołało się Kolegium wydane zostały na tle odmiennych stanów faktycznych, niż występujący w rozpoznawanej sprawie, a mianowicie, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegał się dalszy krewny w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki posiadała osoby zobowiązane do alimentacji spokrewnione z nią w stopniu pierwszym, które tej opieki z różnych powodów nie wykonywały, względnie nie chciały wykonywać. W realiach niniejszej sprawy mamy do czynienia z odmienną sytuacją, a mianowicie, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się córka, czyli osoba spokrewniona z osobą niepełnosprawną i zobowiązana do alimentacji w stopniu pierwszym, która świadczy opiekę względem ojca. A to właśnie do takich osób w pierwszym rządzie adresowane jest świadczenie pielęgnacyjne. Warty podkreślenia jest również fakt, że przepisy u.ś.r. nie dają organom administracji instrumentów prawnych do wskazywania, które z dzieci osoby niepełnosprawnej mogłoby wykonywać opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, a co za tym idzie również wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstaw do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która podjęła się jej rezygnując z tego powodu z aktywności zawodowej (por. wyroki WSA w Łodzi z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 1019/21 oraz z dnia 30 sierpnia 2022 r., syn akt II SA/Łd 242/22, CBOSA). Jednak dla rozstrzygnięcia w sprawie powyższa okoliczność nie miała znaczenia z uwagi na pobieranie przez skarżącą dopłat przyznawanych rolnikom z ARiMR.
Wobec powyższego Sąd stwierdza, że zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Postępowanie wyjaśniające poprzedzające wydanie kontrolowanych w sprawie decyzji zostało przeprowadzone przez organy obu instancji zgodnie z wymogami art. 6, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, zawierającym w pełni wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w kluczowej kwestii odpowiada prawu. W związku z tym nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty podniesione w skardze. Natomiast sam fakt, że zaskarżona decyzja jest niezgodna z oczekiwaniami i przekonaniami skarżącej, nie oznacza automatycznie jej wadliwości.
Skoro zatem w toku postępowania administracyjnego poprzedzającego wydanie zaskarżonej decyzji nie doszło do naruszenia norm prawa procesowego w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy, a zarzuty skargi okazały się niezasadne, Sąd nie stwierdziwszy podstaw do uchylenia wydanych w sprawie decyzji, zobowiązany był oddalić skargę.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.
is