III SA/Kr 753/22

III SA/Kr 753/22 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2023-04-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Elżbieta Czarny-Drożdżejko /przewodniczący/
Jakub Makuch
Magdalena Gawlikowska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2432/23 - Wyrok NSA z 2024-08-30
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 877
Art. 30  ust. 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędziowie Sędzia WSA Jakub Makuch Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) Protokolant Specjalista Dominika Janik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 kwietnia 2023 roku sprawy ze skargi R. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 25 marca 2022 r., nr SKO.Al./4112/19/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego skargę oddala.
Uzasadnienie
Skarżący R. P. 1 grudnia 2021 r. zwrócił się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz córki. Powołał się trudną sytuację życiową i zły stan zdrowia. Skarżący ma 45 lat, zamieszkuje wspólnie z matką, która zapewnia mu mieszkanie oraz opłaca rachunki za utrzymanie domu, wodę prąd, gaz oraz śmieci z emerytury w wysokości około 1100 zł - 1200 zł. Wydatki związane z zakupem lekarstw to koszt około 70 zł miesięcznie. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 27 października 2021 r. skarżący został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na okres do 31 października 2023 r. ze wskazaniem umożliwiającym podjęcie zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. Skarżący wskazał, że ze wzglądu na stan zdrowia nie może podjąć zatrudnienia. Ponadto Zakład Ubezpieczeń Społecznych w K. decyzją z dnia 20 kwietnia 2021 r. odmówił skarżącemu prawa do świadczenia rehabilitacyjnego, uznając, że skarżący nie jest niezdolny do pracy. Od decyzji tej skarżący wniósł odwołanie d o Sądu Rejonowego [...] w K. Sprawa jest w toku.
Głównym źródłem utrzymania skarżącego jest pomoc finansowana ze środków pomocy społecznej w formie zasiłku stałego w wysokości 141 zł przyznanego na okres od 1 grudnia 2021 r. do 31 października 2023 r.; zasiłek celowy w wysokości 91,50 zł (ostatnia wypłata w grudniu 2021 r.) oraz zasiłek okresowy w wysokości 130 zł (ostatnia wypłata w grudniu 2021 r.). Matka udziela skarżącemu pomocy finansowej w wysokości 560 zł na pokrycie opłat mieszkaniowych, zakup lekarstw oraz żywności. Skarżący nie ubiegał się wcześniej o rozłożenie na raty, ani o odroczenie terminu spłaty swoich należności.
Burmistrz Gminy K. ustalił prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz córki skarżącego w okresie od 1 sierpnia 2009 r. do 30 września 2017 r. W tym czasie skarżący był osobą zdolną do pracy i mógł podejmować aktywność zawodową. Skarżący posiada zadłużenie z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 49 000 zł oraz odsetki w wysokości 11 058,09 zł (stan na dzień 29 grudnia 2021 r.). Skarżący spłacił tytułem alimentów kwotę 510,18 zł, a pozostałe wpłaty zostały zaliczone na poczet odsetek.
Decyzją z 30 grudnia 2021 r. nr [...] Burmistrz Gminy
K. orzekł o odmowie umorzenia skarżącemu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz córki N. P.
Organ pierwszej instancji podkreślając uznaniowy charakter rozstrzygnięcia stwierdził, że całokształt sytuacji życiowej skarżącego jest niewątpliwie trudny, ale nie jest na tyle szczególny, aby umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, czyli udzielić najdalej idącej ulgi w spłacie. Podkreślono, że skarżący nie jest osobą nie zdolną do pracy.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący nie zgadzając się z decyzją organu l instancji wskazał, że posiada potwierdzenie 6 wpłat na rzecz Funduszu Alimentacyjnego z lat 2017 i 2018 oraz potrącenia komornicze z wynagrodzenia za pracę w 2012 r., 2016 r., 2017 r., 2018 r. Dodał, że komornik sądowy dokonał zajęcia z jego wynagrodzenia kwoty w wysokości 32 342,03 zł w tym na poczet kwoty świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Ponadto podniósł, że jego obowiązek alimentacyjny wobec córki w kwocie po 600 zł miesięcznie został uchylony przez sąd z dniem 1 stycznia 2019 r. Powołał się na trudną sytuację zdrowotną i finansową, która wynikała z problemów zdrowotnych, długotrwałego okresu niezdolności do pracy i braku wypłaty świadczenia rehabilitacyjnego. Te okoliczności zdaniem skarżącego pozbawiły go możliwości zarobkowania i były od niego niezależne.
Decyzją z 25 marca 2022 r., nr SKO.Al./4112/19/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia powołując się na treść przepisów prawa mających zastosowanie w sprawie i uznaniowy charakter rozstrzygnięcia stwierdzono, że stan faktyczny sprawy został przez organ pierwszej instancji ustalony w sposób kompleksowy, a następnie należycie oceniony. Podkreślono, że umorzenie należności oznacza definitywną rezygnację organu władzy publicznej z możliwości odzyskania środków finansowych wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. Zatem brak możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego powinien być efektem działania czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu oraz które nie rokują możliwości poprawy. Podzielając ocenę organu pierwszej instancji pokreślono, że mimo trudnej aktualnie sytuacji życiowej, materialnej i zdrowotnej skarżącego, nie jest on osobą niezdolną do pracy. W ocenie organu stopień orzeczonej niepełnosprawności nie eliminuje go całkowicie z rynku pracy i został orzeczony czasowo do 31 października 2023 r. Zatem mając na uwadze wiek skarżącego, wskazane w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności rokowania co do przebiegu choroby i możliwości poprawy stanu zdrowia, możliwe jest podjęcie przez skarżącego aktywności zawodowej i przy najmniej częściowa spłata powstałego zadłużenia. Podkreślono też, że powstałe zadłużenie jest następstwem niewywiązywania się dłużnika z obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka na bieżąco. Ostatecznie stwierdzono, że sytuacja skarżącego nie jest na tyle szczególna ani nadzwyczajna, aby uzasadniała umorzenie zaległych należności.
Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, w której zakwestionował zapadłe rozstrzygnięcie. Powołał się na swoją trudną sytuację finansową spowodowaną długotrwałą niezdolnością do pracy z uwagi na zwyrodnienie kręgosłupa. Wskazał, że utrzymuje się ze środków pomocy społecznej oraz korzysta z pomocy matki, która zapewnia mu mieszkanie i opłaca rachunki. Jak wskazał aktualnie oczekuje wyznaczenie terminu operacji kręgosłupa.
W piśmie precyzującym skargę z 17 marca 2023 r. skarżący zaskarżonej decyzji zarzucił:
- naruszenie art. 30 ust 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez odmowę umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami;
- błąd w ustaleniach faktycznych poprzez uznanie, iż sytuacja zdrowotna, osobista jak i materialna skarżącego nie uzasadnia umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami.
W uzasadnieniu skargi wskazał, że pierwsze problemy finansowe skarżącego zaczęły się w 2009 r. kiedy to jego pracodawca nie wypłacał mu należnego wynagrodzenia. Później realizował swój obowiązek poprzez wpłaty oraz potrącenia z wynagrodzenia w różnej wysokości. W 2019 r. skarżący doznał urazu kręgosłupa w następstwie czego był długotrwale niezdolny do pracy i ją stracił w maju 2021 r. Aktualnie jest po operacji kręgosłupa, ale jak stwierdził jego stan nie rokuje powrotu do pełnej sprawności i będzie ubiegał się o orzeczenie o stałej niezdolności do pracy. Aktualnie utrzymuje się z zasiłków i pomocy matki.
Do skargi skarżący dołączył dokumenty na okoliczność jego aktualnej sytuacji zdrowotnej, życiowej i majątkowej, a także historii spłaty należności na rzecz Funduszu Alimentacyjnego oraz jej wysokości. Wynika z nich, że skarżący nadal korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, a w lutym 2023 r. przebył operację kręgosłupa. Odnośnie historii wpłat i stanu zaległości z przedłożonych dokumentów wynika, że zaległość w znacznej wysokości istniała już w 2019 r. Skarżący przedłożył kserokopie kilku wpłat na rzecz uprawnionej lub komornika z 2009 r., 2016 r., 2017 r., a także potrąceń z wynagrodzenia za pracę na poczet alimentów z 2016 r., 2018 r., 2019 r. i 2020 r.
Na rozprawie w dniu 12 kwietnia 2023 r. powyższe dokumenty zostały dopuszczone jako dowód w sprawie. Pełnomocnik skarżącego podniósł, że dotychczas skarżący regulował należności alimentacyjne, natomiast rokowania co do jego stanu zdrowia są niepomyślne i będzie ubiegał się o orzeczenie niezdolności do pracy na stałe.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.
Istota sprawy sprowadzała się do rozstrzygnięcia czy organ odwoławczy zasadnie utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji o odmowie umorzenia skarżącemu należności z tytułu wypłaconych jego córce świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Materialnoprawną podstawę kontrolowanej decyzji stanowił przepis art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 877 ze zm.).
Zgodnie z tym przepisem organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Użycie w treści tego przepisu sformułowania "może" wskazuje, że decyzja wydawana na jego podstawie zapada w ramach uznania administracyjnego.
Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza, dowolności. Istotnie organ ma możność wyboru, bo może umorzyć lub odmówić umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nawet, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie. Nie mniej jednak rozstrzyganie w ramach uznania administracyjnego wymaga od organu poczynienia ustaleń na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.), który to materiał dowodowy powinien być zgromadzony i zbadany w sposób wyczerpujący (art. 80 k.p.a.). Organ orzekający w granicach uznania powinien również podjąć wszelkie kroki niezbędne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, by załatwić sprawę z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 K.p.a.) poprzez wydanie decyzji o przekonującej treści (art. 11 K.p.a.). Obowiązkiem organu administracji jest więc wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia, czyli wytłumaczenie dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu faktycznym i prawnym podjętego rozstrzygnięcia.
Wobec powyższego kontrola sądu administracyjnego, prowadzona z punktu widzenia legalności decyzji administracyjnych, jest w stosunku do takich uznaniowych decyzji ograniczona. Sprowadza się ona do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności, a zatem, czy prowadząc postępowanie w sprawie organ ją rozpoznający nie uchybił przepisom postępowania - art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. oraz czy organ w sposób wszechstronny i wnikliwy rozważył cały zebrany w sprawie materiał dowodowy i czy po wszechstronnym oraz wnikliwym rozważeniu owego materiału dokonał prawidłowej oceny istnienia przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu przewidującego możliwość przyznania określonego uprawnienia i zakresu owego uprawnienia (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2011 r., sygn. akt I OSK 1794/10; wyroki WSA: w Opolu z dnia 15 października 2019 r., sygn. akt II SA/Op 289/19; w Gliwicach z dnia 14 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 400/19). Jest to więc - w ujęciu procesowym - kontrola prawidłowości postępowania poprzedzającego wydanie decyzji i jej zgodności z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. (por. wyrok NSA z dnia 27 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1011/20).
W bogatym orzecznictwie sądowoadministracyjnym, dotyczącym możliwości umorzenia świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego wskazuje się na to, że zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności jest odstępstwem, czy wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych.
Trzeba bowiem mieć na uwadze, że sam fakt wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (por. wyrok NSA z 20 października 2022 r., sygn. akt I OSK 1851/20).
Okoliczności uzasadniające umorzenie należności z tytułu wypłaconych alimentów muszą mieć charakter wyjątkowy, powinny też być niezależne od dłużnika alimentacyjnego, a więc powinny być następstwem zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, na powstanie których dłużnik nie miał wpływu, a trudności uniemożliwiające spłatę zadłużenia powinny mieć charakter trwały, bez szans na poprawę (por. wyrok WSA w Szczecinie z 16 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Sz 747/22). Dokonując wykładni art. 30 ust. 2 cyt. ustawy i tym samym sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie nie można pominąć, że przy ocenie tej sytuacji należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją perspektywy poprawy jego sytuacji w przyszłości. Inne są bowiem możliwości spłaty zadłużenia przez osoby np. legitymujące się orzeczeniem o trwałej niezdolności do pracy, czy też będące w podeszłym wieku, a inne osoby młodej, nie legitymującej się takim orzeczeniem (por. wyrok NSA z 1 grudnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1363/22). Wskazuje się, że - co do zasady - każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczną, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd bądź ustalonych w ramach ugody alimentów. W tej sytuacji uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych (zob. w tej materii m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 14 lipca 2020 r.; sygn. akt I OSK 2861/19 oraz z dnia 15 maja 2018 r.; sygn. akt I OSK 2670/17; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl; por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 18 lutego 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 862/20; LEX nr 3156832).
W ocenie Sądu w realiach niniejszej sprawy organy, w toku kontrolowanego postępowania administracyjnego, dokonały kompletnych ustaleń dotyczących sytuacji życiowej i dochodowej skarżącego. Nie ma wątpliwości, że sytuacja skarżącego jest obecnie trudna zarówno pod kątem finansowym i zdrowotnym. Skarżący korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, przeszedł operację kręgosłupa i jest rehabilitowany. Z ustaleń organu, a także dokumentów przedłożonych przez skarżącego w toku postępowania przed sądem wynika, że przyczyna braku regulowania należności przez skarżącego była złożona. Z jednej bowiem strony, w czasie kiedy był zobowiązany alimentacyjnie w pewnym zakresie nie regulował należności mimo pełnej zdolności do pracy, a przy tym nie wnioskował o zmniejszenie alimentów. Z drugiej natomiast strony po ujawnieniu się dolegliwości z kręgosłupem niewątpliwie jego możliwości zarobkowe zostały znacznie ograniczone. W tym kontekście Sąd stwierdza, że jakkolwiek przyczyna powstania zaległości jest istotną okolicznością sprawy, to jednak kluczowe jest czy ewentualna przeszkoda w realizacji należności ma charakter trwały i nieodwracalny. Tymczasem z akt sprawy wynika, że skarżący nie jest osobą trwale nie zdolną do pracy i zgodnie z aktualnym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności może wykonywać pracę w warunkach pracy chronionej. Skarżący ma 47 lat i w tym trudnym okresie może liczyć na wsparcie matki oraz opieki społecznej. Ponadto pomyślnie przebył operację kręgosłupa i jest rehabilitowany, co w dalszej perspektywie może rokować poprawę jego stanu zdrowia, zwiększenie możliwości zarobkowania i w konsekwencji podjęcie spłaty przy najmniej części istniejącej należności. W ocenie Sądu organy zasadnie przyjęły więc, że ogół okoliczności sprawy wskazuje, że skarżący nie znajduje się w sytuacji wskazującej na istnienie trwałej niemożności uregulowania istniejącej zaległości.
Końcowo należy jeszcze zwrócić uwagę, że skarżący wniósł o udzielenie najdalej idącej ulgi polegającej na umorzeniu należności alimentacyjnych w całości. Nie skorzystał zatem w pierwszej kolejności z udzielenia innych ulg w spłacie swoich zobowiązań, o których stanowi art. 30 ust. 2 ustawy, w postaci rozłożenia na raty czy odroczenia terminu płatności zadłużenia. Zdaniem Sądu wymienione w art. 30 ust. 2 ustawy rodzaje ulg w spłacie należności alimentacyjnych powinny być stosowane w określonym porządku, a więc od środka wywołującego najmniejszy skutek aż po środek wywołujący skutek najbardziej definitywny. Dłużnik alimentacyjny powinien więc w pierwszej kolejności zwrócić się o odroczenie terminu spłaty występującego zadłużenia lub rozłożenia tej spłaty na raty, a dopiero w ostateczności uzasadnione jest wystąpienie o umorzenie powstałej należności (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 31 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 518/21, wyrok WSA w Opolu z 22 września 2022 r., sygn. akt II SA/Op 167/22). Negatywne rozstrzygnięcie niniejszej sprawy nie wyklucza natomiast składania kolejnych wniosków o umorzenie w przypadku zmiany sytuacji skarżącego, tj. przykładowo w razie uzyskania orzeczenia o trwałej niezdolności do pracy.
Reasumując Sąd stwierdza, że dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w granicach właściwych dla decyzji o charakterze uznaniowym, nie dopatrzył się naruszeń przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy, ani też przepisów prawa materialnego poprzez błędną interpretację art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów lub jego niewłaściwe zastosowanie. Organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego, a wydane rozstrzygnięcie zostało poprzedzone ustaleniem wszelkich koniecznych dla rozstrzygnięcia okoliczności i poddane słusznej ocenie nie noszącej znamion dowolności.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259).