II SA/Gd 317/23

II SA/Gd 317/23 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2023-11-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Dariusz Kurkiewicz /przewodniczący/
Diana Trzcińska
Krzysztof Kaszubowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 30 ust. 9
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski (spr.) Sędzia WSA Diana Trzcińska Protokolant Asystent sędziego Krzysztof Pobojewski po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2023 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi K.G na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 19 grudnia 2022 r. nr SKO.421.984.2022 w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta Człuchowa z dnia 7 października 2022 r. nr MOPS-DŚR-528.000580.2022/1.
Uzasadnienie
K. G. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego pobranego za okres od 1 lutego 2020 r. do 30 września 2020 r. wraz z odsetkami.
Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Ostateczną decyzją z dnia 27 czerwca 2022 r. Burmistrz Miasta uznał, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony K. G. za okres od 1 lutego 2020 r. do 30 września 2021 r. w łącznej wysokości 4.316,80 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
W piśmie z 2 września 2022 r. K. G. wystąpiła do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z wnioskiem o umorzenie zobowiązań z tytułu zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z odsetkami. W uzasadnieniu wniosku skarżąca powołała się na szczególnie trudną sytuację finansową. Wyjaśniła, że jest funkcjonariuszką Służby Więziennej samotnie wychowującą 9 letnią córkę. W związku z koniecznością opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania przeprowadziła się do C., skąd dojeżdża do pracy w C.. Jednocześnie stara się utrzymać kontakt z drugim dzieckiem zamieszkałym w B.. Z tego powodu w każdy weekend zmuszona jest dojeżdżać z obecnego miejsca zamieszkania do B.. Wyjaśniła, że dojazdy te oraz dojazdy do pracy generują wysokie koszty. Dodatkowo podniosła, że na spłatę kredytu hipotecznego zaciągniętego na zakup mieszkania ponosi co miesiąc wydatek w wysokości 1.245,92 zł. W rezultacie pozostałe do jej dyspozycji środki finansowe nie wystarczają na zaspokojenie pilnych potrzeb życiowych.
W piśmie z dnia 28 września 2022 r. stanowiącym odpowiedź na wezwanie organu do przedstawienia dokumentów potwierdzających trudną sytuację rodzinną K. G. wyjaśniła, że z tytułu wynagrodzenia uzyskuje miesięcznie kwotę w wysokości 5.555,65 zł netto. Po potrąceniu miesięcznej raty na spłatę pożyczki w kasie zapomogowo – pożyczkowej w wysokości 1.120 zł oraz pozostałych składników zostaje jej wypłacone wynagrodzenie w kwocie 4.012,65 zł. Skarżąca co miesiąc ponosi koszt związany ze spłatą raty kredytu hipotecznego w wysokości 811,58 zł. Wskazała ponadto, że utrzymanie mieszkania w B. to koszt rzędu 697,47 zł. Koszty cotygodniowej podróży samochodem do B. i z powrotem ocenia na 500 zł miesięcznie, natomiast koszty dojazdu do pracy wynoszą miesięcznie około 750 zł. Po odjęciu wszystkich zobowiązań na życie pozostaje jej kwota 1.253,60 zł. Wskazała ponadto, że pobiera na córkę świadczenie 500+ co powoduje, że rodzina ma do dyspozycji kwotę 1.753,20 zł. Zdaniem strony z kwoty tej nie jest w stanie zaspokoić wszystkich potrzeb bieżących utrzymania swojego i córki. Do pisma dołączyła zaświadczenie o zatrudnieniu i zarobkach z 27 września 2022 r., miesięczne zaświadczenie o dochodach - tzw. "pasek", 2 zawiadomienia o zmianie wysokości opłat z 2 czerwca 2022 r. związanych z lokalem mieszkalnym, potwierdzenie przelewu kwoty w wysokości 811,58 zł, potwierdzenie uiszczenia opłaty skarbowej w wysokości 17 zł z 27 września 2022 r. oraz pełnomocnictwo z dnia 26 września 2022 r. udzielone adw. A. C. do reprezentowania jej w postępowaniu prowadzonym przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej.
Decyzją z dnia 7 października 2022 r. Burmistrz C., w imieniu którego działał Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, odmówił umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uznając, że w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ, przywołując treść i wykładnię przepisu art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.; dalej jako "u.ś.r.") wskazał, że analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie pozwala na uznanie, że w sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W pierwszej kolejności organ wyjaśnił, że wnioskodawczyni powołuje się na koszty związane z wyjazdami, a utrzymuje dwa mieszkania. W ocenie organu także sytuacja zdrowotna strony jest pozytywna, gdyż nie przedstawiono dowodów, że rodzina ponosi wydatki w tym zakresie. Uzyskiwany z tytułu zatrudnienia dochód znacznie przekracza kryterium dochodowe uprawniające do przyznania jakiekolwiek świadczeń. Organ wyjaśnił, że prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 776 zł netto, a w przypadku rodziny – gdy dochód na osobę nie przekracza kwoty 600 zł netto (art. 8 ust.1 pkt. 2 i 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej). Zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego przysługują jeżeli dochód rodziny nie przekracza kwoty 674 zł, w przypadku gdy w rodzinie jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności kryterium dochodowe wynosi 764 zł netto (art. 5 ust. 1 i 2 u.ś.r.). Końcowo organ wyjaśnił, że instytucja umorzenia nienależnych świadczeń oparta jest na tzw. uznaniu administracyjnym, które polega przede wszystkim na tym, że organ administracji nie jest związany wnioskiem strony i może samodzielnie zdecydować o tym, czy nienależnie pobrane świadczenie umorzyć, rozłożyć na raty czy jedynie odroczyć termin jego płatności. Mając na względzie ustalenia faktyczne dotyczące dochodu strony i kwoty ponoszonych przez nią wydatków brak jest - zdaniem organu - podstaw do zastosowania w przedmiotowej sprawie przepisu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Odwołując się od powyższej decyzji K. G. wskazała, że w jej ocenie organ w sposób niewłaściwy odczytał i zinterpretował ustawowe pojęcie "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" uznając, że ocena sytuacji rodziny powinna przebiegać według kryteriów uzasadniających przyznawanie świadczeń rodzinnych, a więc w oparciu o wymienione w uzasadnieniu decyzji kryterium dochodowe. Podkreśliła, że nie ubiega się o przyznanie świadczeń. W jej ocenie przedmiotem badania i oceny powinna być jej aktualna sytuacja rodzinna jako jedyne kryterium leżące u podstaw wydania decyzji w związku z wnioskiem o umorzenie nienależnych świadczeń. Podniosła jednocześnie, że organ nie odniósł się do kwestii, że wnioskodawczyni, dysponując kwotą 1.753,60 zł, którą ma do dyspozycji, nie jest w stanie zaspokoić najskromniejszych nawet potrzeb życiowych własnych i małoletniej córki O..
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia 19 grudnia 2022 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych musi być poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony, nie tylko sytuacji materialnej - dochodów i kosztów utrzymania, ale całej sytuacji życiowej wnioskodawcy, a więc także stanu zdrowia, stanu rodzinnego, wieku, możliwości zarobkowania, itp.
Instytucja umorzenia należności jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji życiowej osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Stan taki powinien być bowiem efektem czynników obiektywnych, na które strona nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń rodzinnych.
Przedmiotowa decyzja podejmowana jest w warunkach uznania administracyjnego, a zatem nawet uznanie, że w danej konkretnej sprawie występuje szczególna uzasadniona okoliczność dotycząca sytuacji rodziny nie oznacza, że podjęta zostanie dla wnioskodawcy pozytywna decyzja.
W dalszej kolejności Kolegium wyjaśniło, że postępowanie w sprawie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest niewątpliwie innym postępowaniem niż to, które dotyczy ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych. Niemniej jednak, zdaniem organu odwoławczego, podstawowym kryterium oceny sytuacji danej rodziny jest w istocie kwota dochodu na osobę w rodzinie, brana pod uwagę przy ustalaniu prawą do świadczeń rodzinnych. Kryterium to jest z woli ustawodawcy obiektywnym miernikiem sytuacji rodzinnej, ocenianej na tle dochodu danej rodziny. Stąd za prawidłowe uznało Kolegium stanowisko organu pierwszej instancji, że kierując się wysokością dochodu pozostałego po opłaceniu istotnych zobowiązań strony, kwota 1.753,60 zł, choć może być uznana za skromną, to jednak nie uprawnia do świadczeń rodzinnych przeznaczonych jako forma wsparcia rodzin najuboższych. Wprawdzie organ pierwszej instancji zaniechał uzasadnienia pozostałych kwestii związanych z oceną sytuacji rodziny, to – zdaniem SKO - z zaskarżonego orzeczenia można pośrednio domniemywać, że odmawiając umorzenia Burmistrz miał też na uwadze sytuację rodzinną strony, w tym kwestię konieczności zapewnienia kontaktu z dzieckiem zamieszkałym w B. stronie i jej córce. Pozostała zaś po odliczeniu wydatków wskazanych przez stronę kwota 1.753,60 zł zabezpiecza minimum związane z utrzymaniem. Pomoc społeczna, w tym świadczenia rodzinne, odnosząc się do kwestii kryterium dochodowego pomocy, niewątpliwie nie pozwalają na przyjęcie, że sytuacja strony w niniejszej sprawie jest szczególna.
Wbrew stanowisku wnioskodawczyni w sprawie nie została pominięta ocena całościowa sytuacji strony. Organ odwoławczy przyjął, że w rodzinie nie ma innych niż opisane przez stronę podstaw zwiększonych dodatków. Żaden z członów rodziny, w tym strona, nie wymaga zwiększonego wydatkowania środków na ochronę zdrowia, leczenie czy innych wydatków dotyczących stanu zdrowia, edukacji bądź innych szczególnych należności. Zdaniem organu, biorąc pod uwagę, kwotę zadłużenia i kwotę dochodu po odliczeniu kosztów życia, brak jest podstaw do uznania, że niezastosowanie ulgi w spłacie nienależnego świadczenia może negatywnie wpłynąć na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych rodziny.
Końcowo Kolegium wyjaśniło, że w odniesieniu do art. 30 ust. 9 u.ś.r. należy wykazać takie okoliczności, które mają charakter szczególny ze względu na orzeczony obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Tego rodzaju świadczenia, co do zasady, podlegają zwrotowi i ich umorzenie może mieć miejsce w przypadkach, które odbiegają od sytuacji standardowych, przeciętnych.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego K. G. wniosła o uchylenie decyzji organu I i II instancji. W ocenie skarżącej organy obu instancji zaniechały dogłębnego wyjaśnienia jej sytuacji materialnej i bezkrytycznie przyjęły, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia leży w granicach jej możliwości i nie doprowadzi do uniemożliwienia jej rodzinie funkcjonowania na granicy minimum egzystencji, czym naruszyły przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Skarżąca podkreśliła, że organ odwoławczy pominął fakt, że przedstawione przez nią wyliczenie nie obejmuje kosztów związanych z mieszkaniem oraz kosztów mediów. Niezależnie od powyższego organ nie wziął także pod uwagę bieżących kosztów utrzymania związanych z kosztami wyżywienia, zakupu niezbędnej odzieży oraz kosztów higienicznych. Skarżąca podkreśliła, że wprawdzie sama nie wskazała tych wydatków we wniosku o umorzenie przedmiotowych należności, niemniej jednak założyła, że konieczność ich ponoszenia stanowi fakt notoryjny nie wymagający przeprowadzenia dowodów. Zdaniem skarżącej organy obu instancji, dokonując oceny jej sytuacji, powinny wezwać ją do uzupełnienia informacji, a nie poprzestać na stwierdzeniu, że kwota 1.753,60 zł zabezpiecza minimum kosztów utrzymania skarżącej i jej córki. Dodatkowo podniosła, że kwoty 500 zł uzyskiwanej z tytułu świadczenia 500+ nie wlicza się do dochodu rodziny, a zatem organy błędnie uznały, że wysokość dochodu pozostałego po opłaceniu istotnych zobowiązań strony to kwota 1.763,60 zł zamiast 1.253,60 zł. Zdaniem skarżącej, nawet gdyby przyjąć, że posługiwanie się przez organy kryteriami wyprowadzonymi z ustawy o pomocy społecznej, a w szczególności "kryterium kwoty dochodu na osobę w rodzinie", to uznać należy, że dochód w rodzinie skarżącej wynosi 626,80 zł na osobę, a zatem jest niższy od kwoty 776 zł. Końcowo skarżąca podniosła, że w związku z faktem, że Sąd nie będzie rozpoznawał jej wniosku o zastosowanie ulg wynikających z art. 30 ust. 9 u.ś.r. pominęła szczegółowe przedstawienie pozostałych kosztów niezbędnych do zaspokojenia potrzeb życiowych jej i jej dziecka.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację i stanowisko, jak w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.; dalej jako: P.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to między innymi, że sąd administracyjny nie musi w ocenie legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia ograniczać się tylko do zarzutów sformułowanych w skardze, ale może wadliwości kontrolowanego aktu podnosić z urzędu.
W myśl natomiast art. 145 § 1 P.p.s.a. sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że skargę należało uwzględnić.
Materialnoprawną podstawę wydanych rozstrzygnięć stanowi przepis art. 30 ust. 9 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.; dalej jako: "u.ś.r.") zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Brzmienie powyższego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że organ administracji orzekając w przedmiocie ulg wskazanych w tym przepisie, działa w ramach uznania administracyjnego. Konsekwencją takiego charakteru decyzji wydawanej w powyższym przedmiocie jest ograniczony zakres sądowej kontroli legalności takiego aktu. Jak wskazał NSA w wyroku z 27 października 2020 r. I OSK 1011/20 sądowa kontrola decyzji uznaniowej polega na zbadaniu, czy przed podjęciem tej decyzji, orzekający organ administracji publicznej dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy, czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia, a także, czy rozważył wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia. Zwrócić przy tym należy uwagę, że sąd administracyjny nie ocenia decyzji uznaniowej z punktu widzenia jej słuszności (por. wyrok WSA w Krakowie z 14 listopada 2012 r., III SA/Kr 3/12; wszystkie powołane w treści uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod internetowym adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Podkreślenia wymaga zarazem, że udzielenie ulgi (np. poprzez umorzenie nienależnie pobranych należności lub rozłożenie tej należności na raty) dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy gdy "zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Pod wskazanym pojęciem rozumieć należy całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy (skarżącej). Rozpoznając bowiem wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, organy administracji powinny dokonać oceny tego, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia, mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Natomiast – jak wskazują sądy administracyjne – nawet sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia jeszcze umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin (por. wyrok WSA Rzeszowie z dnia 31 stycznia 2017 r., II SA/Rz 859/16). W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" w rozumieniu art. 30 ust. 9 u.ś.r. mogą być zarówno sytuacjami nadzwyczajnymi stanowiącymi następstwo zdarzeń nagłych, nieprzewidywalnych (np. klęsk żywiołowych) jak i wynikać ze splotu typowych, zwyczajnych zdarzeń i czynników powodujących, że sytuacja konkretnej rodziny czy osoby może być uznana za szczególną (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 27 września 2018 r., II SA/Gd 482/18). Z tego też względu organ administracji publicznej w prowadzonym postępowaniu powinien ustalić i ocenić całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej osoby oraz jej rodziny ubiegającej się o zastosowanie ulgi w kwestii zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zebrany w sprawie materiał dowodowy powinien odzwierciedlać stan majątkowy, rodzinny, wiek, stan zdrowia (np. występującą niepełnosprawność czy długotrwałe, przewlekłe choroby, wydatki ponoszone w związku z opieką medyczną) ewentualne wydatki rodziny związane z edukacją lub korzystaniem z dodatkowych (pozaszkolnych) zajęć np. edukacyjnych czy sportowych (por. wyrok NSA z dnia 7 czerwca 2023 r., I OSK 1478/22, Lex nr 3583022; wyrok WSA w Lublinie z dnia 29 sierpnia 2023 r., II SA/Lu 361/23, Lex nr 3609932; wyrok WSA w Białymstoku z dnia 6 lipca 2023 r., II SA/Bk 307/23, Lex nr 3589948).
Dostrzec przy tym także trzeba, że w orzecznictwie podkreśla się, iż przesłanka "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" obejmuje przede wszystkim te przypadki, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2020 r., I OSK 941/19 oraz z dnia 8 marca 2013 r., I OSK 1659/12). Jeżeli organ uzna, że w danym przypadku istnieje takie ryzyko, to powinien w dalszej kolejności rozważyć możliwość udzielenia ulgi w części bądź ustalić, czy wystarczające jest rozłożenie płatności na raty, ewentualnie odroczenie terminu płatności (zob.: powołany wyżej wyrok NSA z dnia 8 marca 2013 r.; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 13 października 2023 r., II SA/Gl 1006/23).
W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, nie spełniają kryterium dostatecznej wnikliwości i skrupulatności wymaganej w tego typu sprawach. Wydając zaskarżone rozstrzygnięcia organy nie oceniły całokształtu sytuacji rodzinnej skarżącej, w szczególności nie dokonały analizy dochodowej oraz wydatków, które skarżąca ponosi w celu zaspokojeniu życiowych potrzeb swoich i małoletniej córki. Organy całkowicie pominęły okoliczności związane z ponoszeniem przez skarżącą wydatków za zakup żywności, środków czystości czy niezbędnej odzieży. W tym miejscu Sąd podkreśla, w nawiązaniu do zarzutu skargi, że o ile ich ponoszenie jest faktem notoryjnym, to ustalenia wymaga kwota jaką ponosi z tytułu wskazanych wydatków konkretna rodzina. Brak wyraźnego i jednoznacznego oświadczenia strony w tej kwestii powinien być uzupełniony przez organ administracji publicznej w związku z ciążącymi na nim obowiązkami procesowymi, o których mowa w art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a. Ponadto przyjmując, że skarżąca jest właścicielką dwóch mieszkań organy - analizując koszty ich utrzymania - przyjęły tylko wydatki przedstawione przez stronę w odniesieniu do jednego z nich. Organy orzekające w sprawie nie wyjaśniły kwestii związanej ze sprzecznym oświadczeniem skarżącej odnośnie wysokości raty kredytu hipotecznego (we wniosku z dnia 2 września 2022 r. o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń skarżąca wskazała, że rata kredytu wynosi 1.245,92 zł, natomiast w piśmie z dnia 28 września 2022 r. wskazała, że z tego tytułu ponosi wydatki w kwocie 811,58 zł). W aktach sprawy znajduje się potwierdzenie przelewu dokonanego w dniu 28 września 2022 r. na kwotę 811,58 zł, ale brak jest dowodów potwierdzających, że jest to wpłata cykliczna oraz, że tytuł przelewu stanowi rata kredytu. Na podstawie akt sprawy nie można ustalić jaka jest sytuacja majątkowa skarżącej oraz jaki ponosi wydatki związane z utrzymaniem rodziny. Organy administracji publicznej nie zbadały także czy skarżąca posiada jakieś oszczędności, czy ponosi jakieś wydatki związane z sytuacją edukacyjną i zdrowotną swoją oraz córki. W aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dokumentu dotyczącego sytuacji majątkowej, nie ustalono także na jakim poziomie kształtują się wydatki związane z zaspokajaniem codziennych potrzeb związanych z egzystencją rodziny. Braki w tym zakresie stanowiły istotne naruszenie art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a.
Niezależnie od powyższego zauważyć należy, że w niniejszej sprawie organy uchybiły postanowieniom przepisu art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 32 k.p.a. i art. 40 § 2 k.p.a.
Stosownie do treści przepisu art. 32 k.p.a. strona może działać przez pełnomocnika, chyba że charakter czynności wymaga jej osobistego działania. Zgodnie zaś z brzmieniem art. 40 § 2 k.p.a. jeżeli strona ustanowiła pełnomocnika, pisma doręcza się pełnomocnikowi. W orzecznictwie sądowym oraz nauce postępowania administracyjnego przyjmuje się, że pełnomocnik strony ma prawo brać udział we wszystkich etapach i czynnościach postępowania, a jego pominięcie jest równoznaczne z brakiem udziału strony w postępowaniu (por. wyrok NSA we Wrocławiu z dnia 10 lutego 1987 r., SA/Wr 875/86, ONSA 1987, nr 1, poz. 13 z glosą B. Adamiak, OSPiKA 1989, nr 4 poz. 79; wyrok NSA w Warszawie z dnia 16 czerwca 1998 r., III SA/Wa 1597/96, Lex nr 35482). Zaniechanie doręczenia pism ustanowionemu pełnomocnikowi stanowi kwalifikowaną wadę procesową uzasadniającą wznowienie postępowania na podstawie art. 145 § 1 w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. (zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 8 czerwca 2011 r., II SA/Kr 551/11, Lex nr 821556; wyrok WSA w Krakowie z dnia 13 sierpnia 2018 r., III SA/Kr 392/18, Lex nr 2540515). Przyjmuje się przy tym, że przyczyna ta występuje również w tym przypadku, gdy pominięto pełnomocnika, ale decyzja została doręczona bezpośrednio stronie (por. W. Chróścielewski [w:] W. Chróścielewski, J. P. Tarno. P. Dańczak, Postępowanie administracyjne i postępowanie przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2021, s. 245. Ocena skutków pominięcia pełnomocnika w sprawie w każdym przypadku zależy od okoliczności danej sprawy przy jednoczesnym uwzględnieniu wpływu tego uchybienia na treść rozstrzygnięcia. W sytuacji, gdy wadliwość doręczenia nie powoduje żadnych ujemnych konsekwencji dla strony, a zwłaszcza nie pozbawia jej możliwości skorzystania ze środków zaskarżenia, brak jest podstaw do eliminowania decyzji z obrotu prawnego wyłącznie z powyższego powodu (por. wyrok NSA z dnia 26 sierpnia 2021 r., sygn. II OSK 18/21).
Z przedłożonych w niniejszej sprawie akt administracyjnych wynika, że w dniu 26 września 2022 r. skarżąca udzieliła pełnomocnictwa adw. A. C. "do zastępowania mnie w postępowaniu [...] Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej". Analiza akt pozwala na uznanie, że udzielone pełnomocnictwo dotyczy sprawy związanej z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, gdyż takim numerem oznaczono pismo Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej Dział Świadczeń Rodzinnych z dnia 14 września 2022 r. wzywające skarżącą do przedstawienia dokumentów potwierdzających jej trudną sytuację rodzinną. Z przedstawionych Sądowi dokumentów nie wynika, by ustanowionemu w niniejszej sprawie pełnomocnikowi doręczono wydane w sprawie decyzje, skierowano jakiekolwiek wezwanie czy też powiadamiano go o podejmowanych w sprawie czynnościach.
Pominięcie w niniejszej sprawie pełnomocnika niewątpliwie stanowiło naruszenie przepisów art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 32 k.p.a. i art. 40 § 2 k.p.a. W okolicznościach rozpatrywanej sprawy nie miało ono wpływu na prawa strony w zakresie korzystania z prawa zaskarżalności wydanych w sprawie orzeczeń albowiem odwołanie zostało wniesione przez skarżącą w terminie. Niemniej jednak wagę powyższego naruszenia oceniać należy w płaszczyźnie prawa strony do pełnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, w tym jej prawa do składania wyjaśnień i przedstawiania dowodów na poparcie zgłaszanych twierdzeń. Należy bowiem przyjąć, że umożliwienie profesjonalnemu pełnomocnikowi udziału w postępowaniu umożliwiłoby ustalenie dokładnego stanu faktycznego, a przez to stworzenie kompletnej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia.
Z tych też względów Sąd orzekający w sprawie uznał za dowolne i przekraczające zasadę swobodnej oceny dowodów ustalenia faktyczne organów administracji publicznej znajdujące wprawdzie pewne potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym, który należy jednak uznać za niepełny. Zarzut dowolności zostaje bowiem wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi na podstawie całokształtu materiału dowodowego (zob. art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc po podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego dla wydania decyzji o przekonującej treści. W niniejszej sprawie wynikający z przywołanych przepisów obowiązek wnikliwego zbadania całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w danej sprawie niewątpliwie nie został przez organy wypełniony.
Konsekwencją wskazanych naruszeń przepisów prawa procesowego było naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Odmowna decyzja, której podstawę prawną stanowił art. 30 ust. 9 u.ś.r. została bowiem wydana przedwcześnie.
Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej winny uwzględnić uwagi poczynione wyżej przez Sąd, tj. szczegółowo i wnikliwie wyjaśnić okoliczności faktyczne istotne dla oceny sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej skarżącej i jej rodziny. W tym zakresie organy administracji publicznej dysponują szerokim katalogiem środków dowodowych wynikającym z art. 75 § 1 k.p.a. Możliwe będzie zatem zarówno wykorzystanie środków dowodowych nazwanych (wymienionych w k.p.a.) jak i środków dowodowych nienazwanych (np. oświadczenia majątkowego czy wyciągu z banku dotyczącego posiadanych środków pieniężnych na rachunku bankowym bądź lokacie). Rzetelne ustalenie sytuacji skarżącej jest niezbędne, aby finalnie określić, czy faktycznie nie występują okoliczności, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r. do zastosowania umorzenia.
W odniesieniu do zarzutów skargi Sąd zaznacza, że za bezzasadny uznać należy zarzut strony, iż organy przy ustaleniu wysokości dochodu po odliczeniu kosztów życia uwzględniły kwotę świadczenia wychowawczego 500 +, w sytuacji gdy świadczenie tego nie wlicza się do dochodu rodziny. W ocenie Sądu uzyskiwanych świadczeń wychowawczych (500+) nie sposób pominąć przy ocenie przesłanek przyznania ulgi w spłacie zobowiązań z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Kwoty uzyskiwane z tego tytułu mają bowiem niewątpliwie konkretny, realny wpływ na możliwości finansowe rodziny. Jednocześnie zwrócić należy także uwagę na przepis art. 30 ust. 6 u.ś.r., zgodnie z którym kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu m.in. z wypłacanego świadczenia wychowawczego. Ustawodawca nie wykluczył więc możliwości potrącania (zaspokajania się organu) także z kwot świadczenia wychowawczego uzyskiwanego przez zobowiązanego do spłaty należności powstałych z nienależnie pobranych świadczeń (por. wyrok WSA w Krakowie z 25 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 691/22; orzeczenia przywołane w uzasadnieniu znajdują się w bazie orzeczeń sądów administracyjnych (https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Reasumując, Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że zgromadzony w sprawie przez organy obu instancji materiał dowodowy oraz ustalony na jego podstawie stan faktyczny nie pozwalał na uznanie, że w sprawie nie zachodzi przesłanka umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Wydając decyzje w niniejszej sprawie organy administracji publicznej obu instancji naruszyły przepisy postępowania administracyjnego, w tym art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., a także art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. oraz art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 32 k.p.a. i art. 40 § 2 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy naruszyły także przepis prawa materialnego – art. 30 ust. 9 u.ś.r. ponieważ wydały decyzję na podstawie niekompletnego stanu faktycznego, a przez to przedwcześnie.
Mając powyższe na względzie sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) oraz art. 135 P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.