II SA/Lu 349/23

II SA/Lu 349/23 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2023-07-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Anna Ostrowska /sprawozdawca/
Jerzy Drwal
Joanna Cylc-Malec /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 1952
art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 b ust.2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 lipca 2023 r. sprawy ze skargi W. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2023 r., znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta [...] R. z 13 stycznia 2023 r., znak: [...]
Uzasadnienie
Decyzją z [...] marca 2023 r., znak: [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej: k.p.a.) w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej: u.ś.r.) oraz art. 128 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania W. P., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta [...] R. z [...] stycznia 2023 r., znak: [...] odmawiającą W. P. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną J. P..
W uzasadnieniu decyzji Kolegium przytoczyło treść art. 17 ust. 1 oraz ust. 1b u.ś.r. Organ wskazał, że Wójt niezasadnie zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13, orzekł, że przepis ten w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Kolegium podzieliło ugruntowane już stanowisko sądów administracyjnych, że nie można pominąć orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, które z dniem jego ogłoszenia obaliło domniemanie konstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w tym konkretnym zakresie, w jakim wyrokował Trybunał Konstytucyjny. Obowiązkiem organu było zatem rozpatrzenie wniosku strony o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o treść normy zawartej w art. 17 u.ś.r., z pominięciem zastrzeżenia z art. 17 ust. 1b tej ustawy dotyczącego wieku, w którym osoba stała się niepełnosprawna. W konsekwencji organ pierwszej instancji nie mógł odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z uwagi na to, że niepełnosprawność powstała w wieku późniejszym niż wskazany w tym przepisie.
Kolegium wskazało następnie, że mimo zastosowania częściowo błędnej podstawy prawnej w przedmiotowej sprawie brak jest przesłanek do przyznania wnioskodawcy świadczenia, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że W. P. do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną dołączył orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 26 października 2022 r. (nr [...]) stwierdzające trwałą niezdolność J. P. do samodzielnej egzystencji; oświadczenie strony, że sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną żoną, z opisem jej złego stanu zdrowia oraz czynności, które wykonuje celem zapewnienia prawidłowej opieki nad żoną, a także oświadczenie, w którym, w myśl art. 17b u.ś.r., pod rygorem odpowiedzialności karnej wskazał, że jest rolnikiem lub małżonkiem albo domownikiem rolnika, oraz że zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 23 lutego 2022 r. Ponadto, jak wyjaśniło Kolegium, w aktach sprawy znajdują się oświadczenia W. P. i M. K. z 1 października 2022 r. w sprawie przekazania gospodarstwa rolnego do użytkowania M. K..
Kolegium podniosło, że w celu zweryfikowania twierdzeń wnioskodawcy organ pierwszej instancji w dniu 11 stycznia 2023 r. przeprowadził rodzinny wywiad środowiskowy, w trakcie którego ustalił, że J. P. (80 I.) zamieszkuje wraz z mężem W. P. (58 I.). J. P. ze względu na wiek oraz stan zdrowia nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Po upadku i przeprowadzonych operacjach porusza się jedynie na wózku inwalidzkim i potrzebuje całodobowej opieki, którą zapewnia jej mąż. W ramach sprawowanej opieki W. P. pomaga żonie wstać z łóżka, umyć się oraz ubrać, podaje jej lekarstwa i posiłki, pomaga jej w czesaniu, korzystaniu z toalety i kąpieli. Ponadto załatwia sprawy urzędowe, opłaca rachunki, realizuje recepty, sprząta mieszkanie, pierze, gotuje, robi zakupy, wozi żonę na rehabilitację, umawia wizyty lekarskie, wychodzi z żoną na spacery, a w okresie zimowym przygotowuje opał i pali w piecu. W. P. musi być cały czas przy żonie, gdyż nie jest ona w stanie samodzielnie usiąść na łóżku lub położyć się. Ze względu na konieczność sprawowania opieki nad żoną zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego i przekazał je w dzierżawę sąsiadowi.
Podjęte przez organ pierwszej instancji czynności okazały się niewystarczające dla prawidłowego rozpatrzenia sprawy, dlatego Kolegium pismem z dnia 2 lutego 2023 r. wystąpiło do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] R. o przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w celu uzupełnienia materiału dowodowego, w szczególności ustalenie, czy odwołujący się jest właścicielem, czy współwłaścicielem gospodarstwa rolnego, jaka jest powierzchnia gospodarstwa rolnego, czy odwołujący pobierał dopłaty z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa - a jeżeli tak, to ustalenie, kiedy po raz ostatni złożył wniosek, czy w gospodarstwie prowadzona jest produkcja roślinna, czy zwierzęca, czy i kiedy odwołujący złożył wniosek o wykreślenie go z rejestru beneficjentów dopłat rolniczych. Ponadto Kolegium wniosło o ustalenie wszystkich osób zobowiązanych do alimentacji względem J. P., ich sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i zawodowej, a zwłaszcza ich wieku i dokładnych adresów zamieszkania oraz wyjaśnienie, czy są w stanie uczestniczyć w opiece nad nią, a jeżeli nie, to dlaczego.
W oświadczeniu z 13 lutego 2023 r. W. P. wyjaśnił, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 5,26 ha (tj. 6,4665 ha przeliczeniowych), w którym prowadzona jest produkcja roślinna (zboże). Zaznaczył jednak, że obecnie pole to dzierżawi jego sąsiad M. K.. W. P. oświadczył również, że wniosek od dopłaty z ARiMR po raz ostatni składał w dniu 9 maja 2022 r. Ze względu na niewypłacenie drugiej raty dopłat nie może zgłosić wyrejestrowania z rejestru beneficjentów dopłat. J. P. oświadczyła natomiast, że do alimentacji względem niej zobowiązane są jej dorosłe dzieci, tj. A. K. i S. W., którzy mieszkają i pracują w [...] (około 15 minut drogi od matki) i w związku z tym nie są w stanie podjąć się nad nią opieki. Ponadto, organ pierwszej instancji dołączył do akt sprawy dokumentację medyczną J. P. oraz potwierdzenie przyjęcia wniosku odwołującego o przyznanie płatności z ARiMR.
W dniu 10 marca 2023 r. organ przesłał natomiast do Kolegium wywiady środowiskowe przeprowadzone z dziećmi niepełnosprawnej J. P.. W trakcie rozmowy pracownik socjalny ustalił, że S. W. (55 I.) prowadzi w [...] gospodarstwo domowe wraz z żoną, która pracuje w systemie zmianowym przez 5 dni na terenie miasta K.. Małżonkowie mają dwoje dzieci, które są już samodzielne i zamieszkują - odpowiednio - w W. i w L.. S. W. oświadczył, że jest osobą zdrową i utrzymuje się z gospodarstwa rolnego położonego w gminie G. o powierzchni ok. 2 ha przeliczeniowych, w którym uprawia maliny. Z ustaleń organu wynika, że utrzymuje on z matką kontakt telefoniczny oraz odwiedza ją i świadczy wobec niej okazjonalną pomoc. S. W. stoi jednak na stanowisku, że ze względu na pracę w gospodarstwie rolnym, która w sezonie trwa około 12 godzin dziennie, nie jest w stanie sprawować opieki nad matką. A. K. (49 I.) również wraz z mężem prowadzi gospodarstwo domowe w [...], zatrudniona jest w firmie bankowej, a swoje obowiązki zawodowe wykonuje na terenie L., S. W. oraz M.. Ze względu na stan przedcukrzycowy objęta jest opieką lekarską oraz wymaga stosowania odpowiedniej diety, wykonywania badań kontrolnych oraz stosowania niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania lekarstw. Nie ma dzieci, w związku z czym jest osobą dyspozycyjną. Pomimo częstych wyjazdów służbowych poza miejsce zamieszkania, stara się jednak w miarę możliwości odwiedzać matkę oraz świadczy wobec niej pomoc okazjonalną, np. w formie zrobienia zakupów, przygotowania dawek lekarstw oraz pomaga w uzyskaniu sprzętu rehabilitacyjnego. Ponadto oświadczyła, że jest w stanie uczestniczyć w ewentualnych kosztach usług opiekuńczych świadczonych wobec matki.
Kolegium nie zakwestionowało, że J. P. jest niepełnosprawna w stopniu znacznym i wymaga opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jest jednak zdania, że w przedmiotowej sprawie nie występują ustawowe przesłanki, uzasadniające przyznanie stronie wnioskowanego świadczenia. Jak wynika z powołanego przepisu ustawodawca, posługując się zwrotem: "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki", wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby uprawnione do omawianego świadczenia pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Wskazywany związek przyczynowy powinien polegać na tym, że potencjalny świadczeniobiorca nie podejmuje zatrudnienia wyłącznie z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawnym. Przyjmuje się, że świadczenie przyznawane na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie przysługuje za samą opiekę nad członkiem rodziny, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia.
W ocenie Kolegium, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że żona odwołującego się wymaga pomocy w niektórych czynnościach życia codziennego, jednakże nie są to czynności na tyle absorbujące, aby uniemożliwić odwołującemu się wykonywanie pracy w gospodarstwie rolnym. W przypadku rolnika posiadającego funkcjonujące gospodarstwo rolne, które przynosi dochody i z którego się on utrzymuje, nie sposób uznać, że wsparcie finansowe państwa w postaci świadczenia pielęgnacyjnego będzie zgodne z celem i istotą tego świadczenia, jakim jest rekompensata braku możliwości zarobkowania w związku ze sprawowaną opieką nad bliską osobą niepełnosprawną. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 11 grudnia 2012 r. (I OPS 5/12) wskazał, że prowadzenie działalności rolniczej wiąże się ściśle z normalnymi działaniami koniecznymi dla prowadzenia gospodarstwa rolnego, tj. z wykonywaniem pracy w tym gospodarstwie lub wykonywaniem innych zwykłych czynności związanych z prowadzeniem takiej działalności, z tym że czynności te lub praca nie muszą mieć charakteru pracy fizycznej, a mogą polegać np. na zarządzaniu gospodarstwem. Prowadzenie gospodarstwa rolnego może polegać zatem tylko na zarządzaniu nim. Dopiero występowanie całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, czyli niemożność wykonywania pracy fizycznej w gospodarstwie i brak możliwości zarządzania nim, z reguły stanowi obiektywną przeszkodę w prowadzeniu gospodarstwa, a tym samym osiągania z niego dochodu. W przedmiotowej uchwale NSA podkreślił również, że przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne, zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. Wskazując, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika (wykonywanie w nim pracy, zarządzanie nim) jest formą aktywności zawodowej uprawianą dla celów zarobkowych, objętą w związku z tym odmiennym reżimem zabezpieczenia społecznego określonym w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, NSA stwierdził, że rolnik prowadzący we wskazanym rozumieniu gospodarstwo rolne nie może uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 15 listopada 2022 r., II SA/Lu 400/22). Powyższe stanowisko jest, zdaniem Kolegium, szczególnie istotne, zważywszy na rodzaj prowadzonej działalności rolniczej. Z akt sprawy wynika bowiem, że w gospodarstwie rolnym W. P. prowadzona jest działalność roślinna w zakresie uprawy zboża. Wskazać należy, że uprawy roślinne nie wymagają ciągłego nakładu pracy przez cały rok, a łatwość zmechanizowania wszystkich zabiegów pielęgnacyjnych i ochrony roślin skraca znacząco czas pracy w gospodarstwie rolnym. W zaistniałym stanie faktycznym strona jako rolnik będący organizatorem własnej pracy ma możliwość zaplanowania oraz dostosowania rozkładu zajęć w gospodarstwie rolnym do konieczności sprawowania opieki nad żoną.
Według Kolegium, jakkolwiek trwała niezdolność J. P. do samodzielnej egzystencji stwierdzona została orzeczeniem Lekarskim z dnia [...] października 2022 r., to jednak z dokumentu tego nie wynika, kiedy niezdolność ta powstała. Zgromadzony materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje jednak, że problemy z codziennym funkcjonowaniem u niej istniały już dużo wcześniej. Z załączonej dokumentacji medycznej wynika bowiem, że już w dniu 11 czerwca 2021 r. J. P. doznała złamania przezkrętarzowego uda lewego. W karcie leczenia szpitalnego wyraźnie stwierdzono, że właśnie od tego czasu nie chodzi, porusza się na wózku inwalidzkim, zgłasza zaburzenia czucia kończyny dolnej lewej, nietrzymanie potrzeb fizjologicznych oraz ma inne dolegliwości utrudniające codzienne funkcjonowanie. Tymczasem z akt sprawy wynika, że w dniu 9 maja 2022 r. (tj. niemal rok od powstania problemów zdrowotnych żony, uniemożliwiających jej samodzielne funkcjonowanie) odwołujący wystąpił do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o przyznanie dofinansowania w związku z prowadzonym gospodarstwem rolnym. Oznacza to, że wbrew składanym oświadczeniom, W. P. nie tylko nie zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym, ale przez prawie rok był w stanie skutecznie łączyć opiekę nad niepełnosprawną żoną z pracą w gospodarstwie rolnym. Okoliczność ta jest, w ocenie Kolegium, istotna dla prawidłowego rozpatrzenia sprawy. Obowiązujące przepisy prawa wymagają, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby uprawnione do omawianego świadczenia pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Trudno zatem przypuszczać, aby dopiero w chwili złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego odwołujący przestał być zdolny do łączenia opieki nad żoną z pracą w gospodarstwie rolnym. Wobec powyższego, pomimo że odwołujący się, w myśl art. 17b u.ś.r. - będąc świadomym odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia – wyjaśnił, że zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od dnia 22 lutego 2022 r., to jednak w obliczu zgromadzonego materiału dowodowego trudno uznać te wyjaśnienia za wiarygodne.
Wątpliwości Kolegium wzbudziła również kwestia wydzierżawienia przez stronę gospodarstwa rolnego sąsiadowi M. K.. W. P. nie przestawił wymaganej umowy dzierżawy. Zamiast tego przedłożył jedynie oświadczenia swoje i wspomnianego sąsiada w kwestii przekazania w użytkowanie gospodarstwa rolnego "na okres bezterminowy". Z dokumentu tego nie wynika jednak, gdzie jest położone gospodarstwo, jaką ma powierzchnię, ani z jakich działek się składa. Ponadto złożone oświadczenia nie regulują również kwestii opłaty za dzierżawę, ani opłat należności, którymi obciążone są nieruchomości. Wobec powyższych okoliczności Kolegium przyjęło, że złożone oświadczenia nie spełniają przesłanek umowy dzierżawy, w związku z czym nie mogą przesądzać o zaprzestaniu przez stronę prowadzenia gospodarstwa rolnego. Co więcej, pomimo rzekomego wydzierżawienia gospodarstwa rolnego w dniu 1 października 2022 r, W. P. przynajmniej do dnia 13 lutego 2023 r. nie złożył wniosku o wykreślenie z rejestru beneficjentów dopłat z ARiMR. W zaistniałych okolicznościach trudno zatem uznać wyjaśnienia strony za wiarygodne.
Organ podkreślił, że odwołujący się nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek pomocy żonie. W świetle art. 128 K.r.o. obowiązek alimentacyjny, tj. obowiązek dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) obciąża bowiem krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo. W toku postępowania ustalono, że do alimentacji względem J. P. obowiązane są również jej dorosłe dzieci - A. K. (49 I.) i S. W. (55 I.), które mieszkają i pracują zarobkowo w [...]. Z akt sprawy wynika, że są w stanie wspomóc stronę w opiece nad niepełnosprawną J. P.. Odnosząc się do możliwości wsparcia matki przez jej dzieci, organ odwoławczy wskazał, że świadczone przez nich wsparcie nie musi polegać na świadczeniu faktycznej opieki nad niepełnosprawną matką. Wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem. Obowiązek alimentacyjny nie polega bowiem wyłącznie na sprawowaniu osobistej opieki lecz może również występować w formie świadczenia określonych sum pieniężnych, albo dostarczania w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia. Wskazać bowiem należy, że wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego w ten właśnie sposób (np. we współpracy z odwołującym się) pozwoliłoby na zapewnienie matce fachowej opieki, świadczonej przez wykwalifikowane do tego osoby.
Reasumując, w ocenie Kolegium, brak dowodu zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, rodzaj prowadzonej działalności rolniczej, jak również to, że jako rolnik W. P. może elastycznie zarządzać swoim czasem, także w zakresie opieki nad osobą niepełnosprawną, dowodzą, że odwołujący przy właściwej organizacji pracy jest w stanie prowadzić gospodarstwo rolne i sprawować opiekę nad niepełnosprawną żoną. Ponadto odwołujący nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji względem niepełnosprawnej żony. W przedmiotowej sprawie nie zachodzi zatem konieczność rezygnacji przez odwołującego się z prowadzenia gospodarstwa rolnego celem realizacji obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnej żony.
W skardze na decyzję Kolegium W. P. stwierdził, że posiada gospodarstwo rolne o pow. 5,26 ha fizycznych, które przekazał w dzierżawę sąsiadowi. Opisał sytuację zdrowotną żony, nad którą sprawuje opiekę i wykonywane w ramach opieki nad nią czynności i stwierdził, że to na nim, a nie na dzieciach żony z poprzedniego związku ciąży obowiązek opieki.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
Zgodnie z wnioskiem organu i wobec braku ze strony skarżącego żądania przeprowadzenia rozprawy sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej: p.p.s.a.).
W pierwszej kolejności należy wskazać, że Kolegium prawidłowo skorygowało błąd organu pierwszej instancji co do podstawy odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Argumentacja organu pierwszej instancji, który oparł decyzję odmowną na art. 17 ust. 1b u.ś.r., jest wadliwa ze względu na to, że zgodność z Konstytucją tego przepisu została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (K 38/13; OTK-A 2014, z. 9, poz. 104). Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności. Wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (zob. zamiast wielu: wyroki NSA z 6 lipca 2016 r., I OSK 223/16; z 2 sierpnia 2016 r., I OSK 923/16; z 7 września 2016 r., I OSK 755/16; z 21 października 2016 r., I OSK 1853/16; z 4 listopada 2016 r., I OSK 1578/16, z 10 listopada 2016 r., I OSK 1512/16; z 14 grudnia 2016 r., I OSK 1614/16; z 11 lipca 2017 r., I OSK 1600/16). Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje niezależnie od momentu, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. Nie ma przy tym znaczenia, czy opieka jest sprawowana nad małżonkiem, dzieckiem, czy rodzicem (por. analogiczne stanowisko wyrażone w wyrokach WSA w Lublinie: z 7 marca 2019 r., II SA/Lu 55/19; z 10 maja 2022 r., II SA/Lu 174/22; z 1 lutego 2022 r., II SA/Lu 20/22).
Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie jest natomiast legalność odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu jako mężowi osoby wymagającej opieki z uwagi na brak związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z pracy w gospodarstwie rolnym a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną.
W ocenie Sądu, w świetle zgromadzonych dowodów przedwczesne było stanowisko Kolegium, że w sprawie nie zachodzą przesłanki określone art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r. oraz art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. że skarżący nie zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną.
W myśl art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje mężowi jako osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny nad żoną, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast stosownie do treści art. 17b ust. 1 w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.
Zgodnie z art. 17 ust. 2 u.ś.r., zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego następuje wyłącznie wówczas, gdy rezygnacja z zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej pozostaje w koniecznym, bezpośrednim związku z opieką sprawowaną nad bliskim niepełnosprawnym członkiem rodziny; nie budzi też wątpliwości, że świadczenie może być przyznane tylko tym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Niewątpliwie intencją ustawodawcy jest wspieranie finansowe tych osób, których sytuacja zmusiła do osobistej opieki nad bliskim niepełnosprawnym członkiem rodziny. Chodzi więc o takie przypadki, gdy osoba niepełnosprawna jest na tyle niesamodzielna, że zasadniczo cały czas powinna być przy niej obecna inna osoba i jednocześnie nikt inny z rodziny, poza tą osobą, nie jest w stanie w pełni takiej opieki zapewnić. Rozpatrując sprawę dotyczącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, organy powinny zatem w sposób niebudzący wątpliwości ustalić, że wnioskodawca zrezygnował z pracy zarobkowej – w rozpoznawanej sprawie – z pracy w gospodarstwie rolnym – oraz że zakres sprawowanej opieki uniemożliwia podjęcie pracy. W rozpatrywanej sprawie organy nie wyjaśniły dostatecznie, czy taka sytuacja w przypadku skarżącego zachodzi.
Kolegium nie dało wiary oświadczeniu skarżącego, że zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym, o czym, zdaniem organu, świadczy rodzaj prowadzonej w gospodarstwie działalności rolniczej, fakt pobierania dopłat bezpośrednich z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz nieprzedstawienie dowodu w postaci umowy oddania sąsiadowi w dzierżawę gospodarstwa rolnego. W konsekwencji organy przyjęły, że skarżący, wbrew treści oświadczenia, nie zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną żoną, wobec czego nie może skutecznie ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W tym miejscu należy podkreślić, że art. 17b u.ś.r. został wprowadzony do porządku prawnego ustawą z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2020 r. poz. 1297 ze zm.), która weszła w życie z dniem 15 maja 2014 r., czyniąc tym samym nieaktualną powołaną przez organ uchwałę NSA z 11 grudnia 2012 r., (I OPS 5/12), która dyskwalifikowała rolnika jako podmiot uprawniony do pobierania przedmiotowego świadczenia. W aktualnym stanie prawnym możliwe jest więc uzyskanie przez rolnika świadczenia pielęgnacyjnego pod warunkiem złożenia pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia o treści wskazanej w art. 17b ust. 2 u.ś.r. Ciężar dowodu wykazania zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego ciąży na rolniku. Ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Skarżący złożył wymagane ustawą oświadczenie. Co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego oświadczenia (tj. co do faktów) przez organy orzekające w sprawie, co jednak nie wyklucza możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie. Ocena ta powinna się przy tym odbywać z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów, tym bardziej, że oświadczenie jest składane właśnie pod rygorem odpowiedzialności karnej. W sytuacji gdy strona postępowania administracyjnego złoży nieprawdziwe oświadczenie zawierające klauzulę, że jest świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, może podlegać odpowiedzialności karnej.
Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela zapatrywanie Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku z 13 stycznia 2015 r., (I OSK 905/14), zgodnie z którym "samo posiadanie lub własność gospodarstwa nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie określonej działalności rolniczej. Wniosek taki wynika wprost z legalnej definicji "rolnika" w art. 6 pkt 1 ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, która posiadanie lub własność gospodarstwa sytuuje jako jeden z elementów pojęcia rolnika, jak i - na przykład - z domniemania zawartego w art. 38 pkt 1, sprowadzającego się do stwierdzenia, że właściciel gruntów prowadzi działalność rolniczą. Nie ma wątpliwości, że domniemanie takie nie byłoby potrzebne, gdyby sama własność gospodarstwa wystarczała do uznania właściciela za rolnika" (analogicznie wyrok NSA z 5 listopada 2015 r., I OSK 980/14).
Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, w ocenie Sądu przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie opiera się na domniemaniu prawnym pracy w gospodarstwie rolnym, lecz na stwierdzeniu rzeczywistego zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym. Zatem nawet pobieranie przez skarżącego dopłat bezpośrednich z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nie oznacza faktycznego prowadzenia gospodarstwa rolnego (por. wyrok WSA w Łodzi z 29 czerwca 2022 r., II SA/Łd 139/22). Skarżący konsekwentnie w toku postępowania twierdził, że należąca do niego ziemia jest uprawiana przez sąsiada na zasadzie użyczenia, aby zachować jej użyteczność jako gruntu rolnego. Na potwierdzenie powyższego przedstawił umowę zawartą z sąsiadem, której wiarygodność Kolegium błędnie podważyło. Umowa dzierżawy gruntu nie jest bowiem jedyną prawną formą przekazania gospodarstwa rolnego do użytkowania osobie trzeciej. Takie przekazanie może się odbyć nieodpłatnie, na podstawie umowy nienazwanej, w celu zapobiegania degradacji gruntu rolnego, na co zresztą powołuje się skarżący. Zatem nieprzedstawienie przez skarżącego umowy dzierżawy gospodarstwa ze wskazaniem jego powierzchni i wynagrodzenia za dzierżawę nie stanowi dowodu na to, że skarżący nie przekazał gospodarstwa do użytkowania sąsiadowi. Podpisane przez skarżącego oraz jego sąsiada oświadczenie należy zatem ponownie poddać ocenie w świetle deklarowanej przez skarżącego rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego za pomocą wszelkich dostępnych środków dowodowych.
Organ odwoławczy nie podał wystarczających, przekonujących motywów, przemawiających za tym, że skarżący złożył nieprawdziwe oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym. Innymi słowy, Kolegium nie dowiodło, że skarżący faktycznie prowadzi działalność rolniczą, jaki jest jej zakres oraz jaki dochód z niej osiąga. Nie jest bowiem w tej kwestii wystarczające powołanie się na utarty schemat, według którego specyfika pracy w gospodarstwie rolnym o profilu roślinnym pozwala tak zorganizować pracę, żeby rolnik godził ją z opieką nad osobą niepełnosprawną. Sąd tego poglądu co do zasady nie podważa, jednak aby w konkretnej sprawie stał się on przekonującym motywem rozstrzygnięcia odmawiającego przyznania wnioskowanego świadczenia, musi być pogłębiony o rozważania dotyczące konkretnego wnioskodawcy i konkretnych okoliczności sprawy.
W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Sądu, Kolegium zasadnie dokonało weryfikacji oświadczenia skarżącego o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, jednak dokonane przez organ odwoławczy czynności dowodowe były niewystarczające do jednoznacznego uznania, że skarżący nie zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Podważenie prawdziwości oświadczenia złożonego na podstawie art. 17b ust. 2 u.ś.r. musi opierać się na ustaleniu przez organy faktów i okoliczności, które wskazują na jego ewidentną niewiarygodność. Zdaniem Sądu, sprawa nie została na tyle dostatecznie wyjaśniona, by z całą pewnością przyjąć, że skarżący nie zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Organ odwoławczy szeroko analizował możliwości sprawowania opieki nad J. P. przez jej dzieci, w tym możliwość partycypacji z ich strony w kosztach tej opieki, o czym świadczy obszerny materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy, odnoszący się do sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej tych osób. Natomiast co do zasadniczych kwestii istotnych dla przyznania przedmiotowego świadczenia, związanych z osobą niepełnosprawnej J. P., poza faktem legitymowania się przez nią orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, rozważania Kolegium ograniczają się jedynie do wymienienia schorzeń, na które cierpi żona skarżącego i stwierdzenia, że skarżący ma możliwość dostosowania czasu pracy w gospodarstwie rolnym do potrzeb niepełnosprawnej żony, z którą prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe. Również i w tym zakresie rozważania Kolegium nie są przekonujące. Nie wystarczają do uznania, że skarżący nie wykazał istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad żoną. Charakter schorzeń J. P., która jest osobą w podeszłym wieku (80 lat), w tym niezdolność do samodzielnego poruszania się, wymagały dokonania pogłębionych ustaleń faktycznych co do świadczonych przez stronę czynności opiekuńczych, m.in. takich jak możliwość bezpiecznego pozostawienia żony samodzielnie w domu bez dozoru innej osoby, możliwość samodzielnego skorzystania przez nią z toalety, zażycia niezbędnych lekarstw, skorzystania z ewentualnie przygotowanych wcześniej posiłków, czy też napojów, a więc czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie osoby niepełnosprawnej, zapewnianiających zaspokojenie normalnych, codziennych potrzeb. Te zasadnicze dla sprawy okoliczności winny zostać dodatkowo uwzględnione i znaleźć odzwierciedlenie w podjętych w sprawie rozstrzygnięciach.
Bez wpływu na ustalenie prawa do wnioskowanego przez stronę świadczenia pielęgnacyjnego pozostaje natomiast podnoszona przez organy kwestia godzenia przez skarżącego opieki nad żoną z pracą w gospodarstwie rolnym przez ponad rok. Nawet jeżeli skarżący był w stanie przez pewien czas pogodzić sprawowaną opiekę nad niepełnosprawną żoną z pracą w gospodarstwie rolnym, to art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie o charakterze wnioskowym, a co za tym idzie, to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia o nie wystąpi.
Natomiast, co do zaprezentowanego przez organy administracji stanowiska, że ciężar sprawowanej opieki nad niepełnosprawną J. P. winny ponosić również jej dzieci, wskazać należy, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zawierają żadnych regulacji co do kolejności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku wielości podmiotów uprawnionych do jego otrzymania, na których w równym stopniu ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki, a ocena ustawowych przesłanek odnosi się wyłącznie do osoby, która z takim wnioskiem wystąpiła. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie ogranicza bowiem prawa do przyznania świadczenia wyłącznie do sytuacji, w których osoba wymieniona w art. 17 ust. 1 pkt 4 jest jedyną osobą, która może sprawować opiekę. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie sądów administracyjnych, w sytuacji, gdy opieki podejmuje się jeden z członków rodziny, który należy do kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, brak jest podstaw do odmowy przyznania świadczenia z uwagi na istnienie innych osób, które mogłyby świadczyć pomoc osobie niepełnosprawnej. Ustawodawca nie przewidział bowiem takiej negatywnej przesłanki przyznania świadczenia (por. wyroki: WSA w Rzeszowie z 22 czerwca 2022 r., II SA/Rz 675/22 oraz WSA w Warszawie z 8 grudnia 2022 r., I SA/Wa 2366/22). W orzecznictwie podkreśla się, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki (por. wyrok WSA w Poznaniu z 22 kwietnia 2022 r., II SA/Po 834/21).
W niniejszej sprawie ustalenia Kolegium w zakresie faktycznego prowadzenia przez skarżącego gospodarstwa rolnego były niepełne, co stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Powyższe uchybienia natury proceduralnej doprowadziły do naruszenia prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 1 oraz art. 17b u.ś.r., gdyż ocena dokonana przez organy była co najmniej przedwczesna. Wydana została bowiem bez dostatecznego i przekonującego ustalenia, czy skarżący faktycznie prowadzi gospodarstwo rolne, czy też zaprzestał jego prowadzenia, a w konsekwencji, czy spełniona została przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r.
Mając na uwadze powyższe, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i lit. c/ w zw. z art. 135 p.p.s.a.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ pierwszej instancji uwzględni powyższe rozważania, w szczególności przeprowadzoną przez Sąd wykładnię pojęcia zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego i dokona w tym zakresie wyczerpujących ustaleń. Organ ponownie zbada fakt rezygnacji skarżącego z pracy w gospodarstwie rolnym, a także zweryfikuje wskazaną w oświadczeniu datę rezygnacji, a w sytuacji, gdy uzna, że skarżący zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym, ponownie oceni, czy stan zdrowia żony skarżącego i związany z tym zakres świadczonej opieki nakazują przyjąć, że czynnościom opiekuńczym realizowanym względem tej osoby można przypisać taką skalę, zakres i intensywność, które wymagałyby ze strony opiekuna całkowitej rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym. W tym celu organ ma możliwość wykorzystania dostępnych środków dowodowych określonych zarówno w kodeksie postępowania administracyjnego, jak i w ustawie o świadczeniach rodzinnych (m.in. oględziny, przesłuchanie świadków, dowody z dokumentów).
Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł, jak w sentencji.