II SA/Lu 337/24

II SA/Lu 337/24 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2024-09-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-04-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Brygida Myszyńska-Guziur
Grzegorz Grymuza
Jerzy Parchomiuk /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1993
art. 2 pkt 7, art. 23, art. 28
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur Protokolant Referent Kinga Kościejewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 września 2024 r. sprawy ze skargi A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 4 marca 2024 r., znak: SKO.II.41/2/ŚR/2024 w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną do sądu decyzją z 4 marca 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Chełmie, po rozpatrzeniu odwołania A. J. (dalej jako: skarżący), uchyliło decyzję Prezydenta Miasta Chełm (dalej także jako organ I instancji) z 11 grudnia 2023 r., w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oraz orzekło co do istoty sprawy.
Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:
Na wniosek skarżącego jako przedstawiciela ustawowego małoletnich, decyzją z 25 lipca 2022 r. organ I instancji przyznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz uprawnionych: O. J. (w kwocie 300 zł) oraz N., A. i L. J. (w kwotach po 500 zł), na okres od 1 lipca do 30 września 2022 r.
Pismem z 30 grudnia 2022 r. organ I instancji zawiadomił skarżącego o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń przyznanych ww. decyzją. Przyczyną było ustalenie, że komornik sądowy prowadzący egzekucję świadczeń alimentacyjnych od dłużnika – S. J., wyegzekwował alimenty, które przekazał na rachunek bankowy skarżącego w dniach
1 sierpnia i 19 września 2022 r.
Decyzjami z 25 stycznia 2023 r. i z 16 sierpnia 2023 r. organ I instancji dwukrotnie ustalał wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla ww. uprawnionych w łącznej kwocie 4.521,21 za okres od 1 lipca do 30 września 2022 r. Obydwie decyzje zostały uchylone w wyniku rozpatrzenia odwołań wniesionych przez skarżącego – odpowiednio decyzjami Kolegium z 28 kwietnia 2023 r. i z 13 listopada 2023 r. Kolegium wskazywało na konieczność ustalenia, czy strona została prawidłowo pouczona o konsekwencjach niepowiadomienia organu o otrzymaniu alimentów w okresie pobierania świadczeń z funduszu oraz na konieczność wyjaśnienia wątpliwości co do dat wpływu alimentów, przekazanych przez komornika, na rachunek bankowy strony.
Po kolejnym ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z 11 grudnia 2023 r. organ I instancji ustalił wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla uprawnionych: O., N., A. i L. J. w kwocie 5400 zł za okres od 1 lipca do 30 września 2022 r. oraz nakazał zwrot ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie, zarzucając naruszenie szeregu przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1993, ze zm.; dalej jako: u.p.o.u.a.) oraz Kodeksu postępowania administracyjnego. Zarzuty dotyczyły wadliwego uznania, że przekazane przez komornika środki stanowią świadczenia nienależnie pobrane, pomimo braku winy i złej woli skarżącego, braku świadomości, że świadczenia mu się nie należą i braku skutecznego powiadomienia o okolicznościach, które miały wpływ na uprawnienie.
Po rozpatrzeniu odwołania, wskazaną na wstępie decyzją z 4 marca 2024 r. Kolegium uchyliło w całości decyzję organu I instancji z 11 grudnia 2023 r., ustaliło wysokość nienależnie pobranych przez skarżącego świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla uprawnionych: O., N., A. i L. J., w łącznej kwocie 3600 zł za okres od 1 sierpnia 2022 r. do 30 września 2022 r. oraz nakazało skarżącemu zwrot ww. kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty.
W uzasadnieniu Kolegium stwierdziło, że podziela argumenty organu, iż w sprawie doszło do pobrania przez stronę nienależnych świadczeń, przy czym nie zgodziło się z wyliczeniem przez organ I instancji ich wysokości oraz okresu, w jakim doszło do pobrania nienależnych świadczeń. Zbieg wpłat na konto wierzyciela zarówno świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jak i kwot uiszczonych tytułem alimentów w danym okresie rozliczeniowym (w tym samym miesiącu), jest pierwszym warunkiem uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a.). Ponadto, Kolegium wskazało, że obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Skarżący składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego podpisał oświadczenie, że w przypadku otrzymania alimentów, niezwłocznie powiadomi o tym fakcie organ przyznający świadczenie, czego w przedmiotowej sprawie zaniechał. Dodatkowo, w decyzji z 25 lipca 2022 r., pouczono stronę o obowiązku informowania o otrzymaniu alimentów w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz pouczono, że niepoinformowanie organu o powyższym może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń, które podlegają zwrotowi wraz z odsetkami za opóźnienie. Złożenie podpisu pod oświadczeniem i pouczeniem zawartym we wniosku o przyznanie świadczenia, jak i w treści decyzji organu przyznającego świadczenie, stanowi dowód na zrozumienie
i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Tym samym w sprawie nie można uznać, że skarżący nie miał świadomości skutków prawnych jednoczesnego pobierania alimentów oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skoro skarżący pobierał świadczenie z funduszu alimentacyjnego, to nie był uprawniony do otrzymania - w tym samym okresie - alimentów wyegzekwowanych od dłużnika alimentacyjnego. Skarżący po wpłynięciu na jego rachunek kwoty takich alimentów przekazanych przez komornika, powinien niezwłocznie zawiadomić o tym organ i następnie tę kwotę przekazać organowi.
Kolegium zwróciło uwagę, że kwotą nienależnie pobranego świadczenia nie jest kwota pobrana od komornika, lecz kwota wypłaconego świadczenia alimentacyjnego w danym miesiącu, który pokrywa się z miesiącem, w którym wierzyciel otrzymał od komornika wyegzekwowane alimenty. W przedmiotowej sprawie w okresie pobierania świadczenia alimentacyjnego, na rachunek skarżącego wpłynęły w dniu 1 sierpnia 2022 r. wyegzekwowane przez komornika alimenty na rzecz osób uprawnionych w kwocie 2280,30 zł oraz w dniu 19 września 2022 r. w kwocie 2277,96 zł, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 u.p.o.u.a. Skutkiem powyższego, świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w dniach 11 sierpnia i 12 września 2022 r. na rzecz O. J. (2 miesiące x 300 zł) oraz na rzecz N., A. i L. J. (2 miesiące x 500 zł x 3 osoby) w łącznej kwocie 3600 zł, należy uznać za nienależnie pobrane za okres od 1 sierpnia do 30 września 2022 r. W ocenie Kolegium brak jest podstaw, by uznawać, że wypłacone w lipcu 2022 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego są również nienależnymi świadczeniami, gdyż skarżący w lipcu 2022 r. nie otrzymał od komornika wyegzekwowanych alimentów. Na jego rachunek bankowy alimenty, przesłane przez komornika, wpłynęły dopiero w dniach 1 sierpnia oraz 19 września 2022 r.
W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium A. J. zarzucił naruszenie:
(1) art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji organu
I instancji w całości i brak umorzenia postępowania w całości oraz ustalenie wysokości nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i nakazanie ich zwrotu, podczas gdy świadczenia pobrane przez skarżącego nie były pobrane nienależnie, gdyż skarżący nie przyjął świadczeń w złej wierze, wiedząc że dłużniczka S. J. ma zaległości alimentacyjne wobec małoletnich dzieci, a przekazanie środków zostało dokonane przez profesjonalny podmiot, bez uwzględnienia, że skarżący nie był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia;
(2) art. 7 w zw. z art. 77 i w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i wyciąganie wniosków nieuprawnionych w świetle ujawnionych okoliczności sprawy;
(3) art. 23 ust. 1, 1a i 7 u.p.o.u.a., poprzez jego niezasadne zastosowanie
i nakazanie skarżącemu zwrotu kwoty 3.600 zł tytułem nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, podczas gdy brak jest podstaw do zastosowania tego przepisu;
(4) art. 107 § 1 i 3 k.p.a., poprzez niezebranie całego materiału dowodowego w sprawie i niedostateczne uzasadnienie decyzji wynikające z faktu braku ustalenia czy skarżący miał świadomość, że kwota wypłacona tytułem świadczeń z funduszu alimentacyjnego była nienależna, a kwoty wypłacone przez komornika sądowego nie były zaległościami alimentacyjnymi wyegzekwowanymi od dłużniczki na rzecz małoletnich dzieci;
(5) art. 2 pkt. 7 u.p.o.u.a., poprzez jego niewłaściwą interpretację i przyjęcie, że świadczenie pobrane przez skarżącego było nienależnie pobrane, podczas gdy wypłacone przez profesjonalny podmiot (komornika sądowego) zaległe świadczenia alimentacyjne winny być wpłacone przez niego na rzecz funduszu alimentacyjnego, nie zaś na rachunek bankowy wierzyciela, co nie wynikało z winy ani woli skarżącego, a wzbudziło w nim uzasadnione przekonanie, że są to świadczenia należne – istniejące zaległości alimentacyjne, co skutkowało wykorzystaniem i zużyciem wpłaconych kwot zgodnie z przeznaczeniem tj. na potrzeby małoletnich dzieci;
(6) art. 2 pkt. 7 u.p.o.u.a., poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie za tożsame pojęcia "świadczenia nienależnego" i "świadczenia nienależnie pobranego" i przypisanie skarżącemu stanu świadomości i woli pobrania świadczeń, które mu się nie należą.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o umorzenie postępowania, a także o zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.
Przywołując na wstępie podstawowe ramy prawne, w których zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie należy przypomnieć, że w świetle art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a., za nienależnie pobrane świadczenia uznaje się m.in. świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Zgodnie z art. 28 u.p.o.u.a., w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: (1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia; (2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, (3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, (4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia. Powyższe należności zaspokajane są po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Ponadto, od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 23 ust. 1a u.p.o.u.a.).
W rozpoznawanej sprawie bezsporny jest fakt, że doszło do sytuacji opisanej w hipotezie art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a. – w sierpniu i we wrześniu 2022 r., w okresie, w którym skarżący, jako przedstawiciel małoletnich uprawnionych, pobierał świadczenie z funduszu alimentacyjnego (przyznane decyzją z 25 lipca 2022 r.), komornik sądowy przekazał na rachunek bankowy skarżącego kwoty alimentów wyegzekwowane od dłużnika – S. J. (wpłaty na rachunek skarżącego nastąpiły w dniach 1 sierpnia
i 19 września 2022 r.). Przekazanie kwot alimentów na rachunek bankowy skarżącego nastąpiło z naruszeniem kolejności zaspokajania należności, określonej w art. 28 u.p.o.u.a. Skarżący nie poinformował organu o przekazanych mu niezgodnie z ustawową kolejnością świadczeniach, taka informacja pojawia się dopiero w oświadczeniu złożonym w dniu 24 października 2022 r. (k. 41). Jak wynika z dalszych wyjaśnień skarżącego, było to wynikiem przekonania, że przekazane przez komornika kwoty stanowią alimenty zaległe, należne za okresy poprzedzające datę przyznania uprawnionym (dzieciom skarżącego) świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Należy przy tym odnotować, że zaskarżona decyzja Kolegium ma charakter reformatoryjny – Kolegium skorygowało stanowisko organu I instancji w kwestii kwoty nienależnie pobranych świadczeń, ograniczając ją do świadczeń wypłaconych w sierpniu i we wrześniu 2022 r. (w łącznej kwocie 3.600 zł), a więc w tych miesiącach, w których komornik przekazał wyegzekwowane alimenty na rachunek bankowy skarżącego, a jednocześnie pobrano świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do oceny, czy nienależne świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w sierpniu i we wrześniu 2022 r. mogą być zakwalifikowane jako świadczenia nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi na podstawie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. Skarżący, nie negując opisanych wyżej faktów, konsekwentnie kwestionuje taką kwalifikację świadczeń, wywodząc, że do przekazania wyegzekwowanych od dłużnika alimentacyjnego kwot doszło w okolicznościach wskazujących jednoznacznie na brak przesłanki złej wiary (woli) skarżącego. Skarżący wywodzi, że pobrał wyegzekwowane alimenty działając w zaufaniu do podmiotu profesjonalnego jakim jest komornik, a zatem w warunkach uzasadnionego przekonania, że są to świadczenia należne – istniejące zaległości alimentacyjne za okres sprzed przyznania świadczeń z funduszu alienacyjnego, w związku z czym skarżący nie miał świadomości, że doszło do przekazania należności niezgodnie z przepisami i wykorzystał wpłacone kwoty zgodnie z przeznaczeniem tj. na potrzeby małoletnich dzieci.
Stanowisko skarżącego opiera się na szeroko rozpowszechnionej w orzecznictwie koncepcji, której istota jest rozróżnianie pojęć: "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. przykładowo: wyroki NSA z 16 września 2020 r., I OSK 2372/18; z 17 listopada 2020 r., I OSK 1163/20; z 8 listopada 2021 r., I OSK 688/21; wyrok WSA w Gdańsku z 19 maja 2022 r., III SA/Gd 851/21; wyrok WSA w Gliwicach z 19 kwietnia 2024 r., II SA/Gl 1954/23; wyrok WSA w Krakowie z 18 października 2023 r., III SA/Kr 811/23; wyrok WSA w Poznaniu z 22 czerwca 2022 r., IV SA/Po 283/22; wyrok WSA w Rzeszowie z 20 czerwca 2023 r., II SA/Rz 124/23; wyrok WSA w Warszawie z
1 grudnia 2021 r., I SA/Wa 1589/21; wyrok WSA we Wrocławiu z 6 czerwca 2024 r., IV SA/Wr 632/23).
Przedstawiony pogląd opiera się na przekonaniu o konieczności skorygowania wyników wykładni językowej, które mogą prowadzić do wydawania rozstrzygnięć sprzecznych z podstawami aksjologicznymi, na jakich oparto rozwiązania zawarte w ustawie. Trudno pogodzić z jednej strony wspieranie osób, których roszczenia alimentacyjne nie zostały zaspokojone przez dłużników i które wskutek tego wymagają wsparcia, ze względu na trudną sytuację materialną, z drugiej zaś rygorystyczne egzekwowanie zwrotu świadczeń nienależnych w sytuacji obiektywnego braku możliwości uzyskania wiedzy o okoliczności skutkującej utratą prawa do świadczeń.
Powyższy pogląd jest również prezentowany w w orzecznictwie tutejszego sądu (por. wyroki z 8 lutego 2018 r., II SA/Lu 877/17; z 21 czerwca 2018 r., II SA/Lu 1150/17; z 19 lipca 2018 r., II SA/Lu 451/18; z 13 listopada 2018 r., II SA/Lu 733/18; z 10 kwietnia 2019 r., II SA/Lu 62/19; z 6 lutego 2020 r., II SA/Lu 638/19; z 9 sierpnia 2022 r., II SA/Lu 121/22).
Akceptując powyższy pogląd, należy jednak zastrzec, że wymaga on zawsze odniesienia do konkretnych okoliczności występujących w danej sprawie. Pogląd ten nie może prowadzić do rozstrzygnięć automatycznych, umożliwiających w każdej sytuacji uchylenie się od obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia z powołaniem się przez osobę, która je pobrała na brak świadomości czy złej woli. Ostrożność w stosowaniu przedstawionego poglądu wynika po pierwsze z faktu, że opiera się on na korekcie wyników ścisłej wykładni językowej przepisów ustawy, bazując na argumentach aksjologicznych, zmierzających do poszukiwania rozwiązania sprawiedliwego w konkretnej sprawie, a zatem z uwzględnieniem konkretnych, szczególnych okoliczności danej sprawy. Po drugie, stosowanie przywołanego poglądu nie może prowadzić do naruszenia samych podwalin systemu wsparcia osób uprawnionych do alimentów.
Należy zauważyć, że przepisy ustawy tworzą określony system wsparcia osób uprawnionych do alimentów. System ten bazuje na pewnych założeniach, określających cele jego funkcjonowania. Założenia te wyraża preambuła ustawy. Wypada zauważyć, że preambuła jest rozwiązaniem dość rzadko stosowanym w przypadku ustaw zwykłych (inaczej niż w przypadku ustaw zasadniczych – konstytucji). Zastosowanie tego rozwiązania wskazuje na wagę, jaką ustawodawca przypisuje motywom legislacyjnym wyrażonym w preambule. Motywy te stanowią istotną wskazówkę przy wykładni przepisów ustawy, jako element interpretacji celowościowej.
Ustawodawca wskazał w preambule ustawy, że po pierwsze, "dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny"; po drugie, "konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji"; po trzecie, "wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji".
Treść preambuły oraz szczegółowych rozwiązań zawartych w ustawie, w tym przesłanek przyznania świadczeń z funduszu, wskazują jednoznacznie, że przyznanie osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie oznacza zwolnienia z zobowiązania dłużnika alimentacyjnego. Świadczenia wypłacane z funduszu mają charakter subsydiarny, są przyznawane zastępczo, w sytuacji, gdy dłużnik nie wywiązuje się ze swojego obowiązku alimentacyjnego. W związku z tym cele i istota świadczenia alimentacyjnego wykluczają dopuszczalność jednoczesnego pobrania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz uzyskania świadczenia od dłużnika alimentacyjnego (obojętnie, czy bezpośrednio od tego dłużnika, czy od komornika sądowego, który prowadzi egzekucję alimentów od dłużnika). Definicja świadczenia nienależnie pobranego (a nie świadczenia nienależnego, jak niekiedy zbyt skrótowo się to określa) obejmuje zatem taki właśnie przypadek – uregulowany w art. 2 pkt 7 lit. d) – świadczenie z funduszu alimentacyjnego pobrane w takim okresie, w którym osoba uprawniona jednocześnie otrzymała zaległe lub bieżące alimenty, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 u.p.o.u.a.
Nie negując zatem dominującej w orzecznictwie koncepcji, zmierzającej do rozróżnienia świadczeń nienależnych i nienależnie pobranych, należy zachować ostrożność w jej stosowaniu, pamiętając, że jest to narzędzie korygowania efektów ścisłej wykładni przepisów ustawy, w wyjątkowych przypadkach, motywowanych względami sprawiedliwościowymi, które nie może prowadzić do naruszenia fundamentów funkcjonowania funduszu, czyli dopuszczenia do sytuacji, w której w tym samym okresie pobrano alimenty i świadczenie z funduszu alimentacyjnego.
W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie, Kolegium w pełni prawidłowo zastosowało przepisy ustawy, w szczególności art. 2 pkt 7 lit. d) i art. 23 ust. 1 i 1a u.p.o.u.a., z uwzględnieniem wskazań wynikających z orzecznictwa sądowego, odnoszącego się do analizowanej koncepcji.
W okolicznościach rozpoznawanej sprawy Kolegium prawidłowo przyjęło, że nie można mówić o braku świadomości skarżącego co do niedopuszczalności przyjęcia od komornika wyegzekwowanej od dłużniczki alimentów, w okresie, w którym jako przedstawiciel ustawowy małoletnich uprawnionych pobierał świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Świadczą o tym trzy istotne elementy: po pierwsze, na ostatniej stronie wniosku o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, tuż pod miejscem, w którym skarżący złożył swój własnoręczny podpis, znajduje się pouczenie, drukowane pogrubioną czcionką, w którym jednoznacznie i zrozumiale poinformowano, że w przypadku m.in. "otrzymania alimentów w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy są obowiązani niezwłocznie powiadomić [...] organ właściwy wierzyciela" (k. 32 akt adm. I inst.). Po drugie, do wniosku o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz uprawnionych, małoletnich dzieci, skarżący dołączył własnoręczne oświadczenie, datowane na 25 lipca 2022 r., o tym, że w lipcu 2022 r. nie otrzymał kwot z tytułu alimentów na dzieci, ani od komornika, ani od byłej żony (k. 37 akt adm. I inst.). Składając takie oświadczenie skarżący musiał być zatem świadomy, że nie może otrzymywać żadnych alimentów, ani bezpośrednio od żony, ani od komornika, który wyegzekwował alimenty. Tym samym nie można podzielić argumentu skarżącego, że działał w zaufaniu do komornika, który przekazał mu alimenty niezgodnie z ustawową kolejnością. Skarżący musiał wiedzieć, że nie może takich kwot pobrać od komornika, a jeśli już taka sytuacja wystąpiła – powinien był powiadomić organ. Po trzecie, w decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne, na drugiej stronie, znajduje się pouczenie, wyróżnione pogrubionym drukiem, o treści analogicznej jak pouczenie zawarte we wniosku. Na druku decyzji skarżący własnoręcznie złożył oświadczenie o tym, że zapoznał się z pouczeniem w dniu 25 lipca 2022 r. (k. 38v akt adm. I inst.).
Wobec powyższych faktów nie sposób podzielić argumentacji o braku świadomości skarżącego co do niedopuszczalności przyjęcia od komornika wyegzekwowanej od dłużniczki alimentów, w okresie, w którym jako przedstawiciel ustawowy małoletnich uprawnionych pobierał świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
Tym samym Kolegium prawidłowo uznało, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w sierpniu i wrześniu 2022 r., w okresie w którym na rachunek bankowy skarżącego wpłynęły kwoty alimentów wyegzekwowane
i przekazane przez komornika, stanowią świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi na podstawie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a.
Wobec powyższego, zarzuty podniesione w skardze należy uznać za niezasadne. Wydając zaskarżoną decyzję Kolegium nie naruszyło ani przepisów postępowania administracyjnego, ani przepisów prawa materialnego. Kwalifikacja świadczeń pobranych w sierpniu i wrześniu 2022 r. jako nienależnie pobranych opierała się na prawidłowej, wszechstronnej analizie materiału dowodowego, przy prawidłowym zastosowaniu art. 2 pkt 7 lit. d) i art. 23 ust. 1 i 1a u.p.o.u.a. Co do kluczowego argumentu skarżącego, jakoby o braku przesłanki świadomości świadczył fakt, że pobrał alimenty przekazane od komornika sądowego, można dodatkowo wskazać na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 grudnia 2022 r. (I OSK 2577/20), wydany w analogicznym stanie prawnym, w którym uznano, że prawidłowe pouczenia o obowiązku informowania organu o otrzymaniu alimentów egzekwowanych przez komornika sądowego i złożone w tej kwestii oświadczenia strony, skutkują uznaniem, że strona miała świadomość istnienia okoliczności przesądzających o uznaniu pobieranego świadczenia za nienależne. Nie ma znaczenia w sprawie przekonanie skarżącego, że komornik przekazał mu zaległe kwoty alimentów. Treść pouczeń była jednoznaczna, skarżący musiał być świadomy, że nie może przyjąć żadnych alimentów w okresie pobierania na rzecz dzieci świadczenia z funduszu. Poza tym, jak wynika z przytoczonej wyżej definicji świadczeń nienależnie pobranych (art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a.), obejmuje ona sytuacje otrzymania zarówno zaległych, jak i bieżących alimentów w okresie pobierania świadczeń z funduszu. Przytoczone regulacje nie dają również żadnych podstaw do ustalania sposobu wykorzystania otrzymanych alimentów – Sąd nie kwestionuje argumentu skarżącego, że przeznaczył alimenty na potrzeby dzieci, ale nie ma to wpływu na zastosowanie przepisów dotyczących kwalifikacji nienależnie pobranych świadczeń z funduszu.
Z powyższych względów Sąd nie znalazł żadnych podstaw do zakwestionowania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji.
Na marginesie Sąd zwraca uwagę, że znajdująca się w aktach dokumentacja, w tym formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, wskazuje na trudną sytuację rodzinną, dochodową i majątkową skarżącego, wychowującego samotnie czwórkę dzieci. Kwestia ta stała się nota bene przyczyną wstrzymania przez Sąd wykonania zaskarżonej decyzji (postanowienie z 12 czerwca 2024 r.). W tym kontekście należy wskazać, że zgodnie z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Niezależnie od ostatecznego wyniku sprawy, skarżący powinien rozważyć złożenie wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, bowiem wstępna ocena sytuacji rodzinnej wskazuje na możliwość zastosowania ulgi wskazanej w przytoczonym przepisie.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) sąd oddalił skargę.