II SA/Lu 325/25

II SA/Lu 325/25 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2025-09-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-06-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Grzegorz Grymuza /przewodniczący sprawozdawca/
Maciej Gapski
Marcin Małek
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Grymuza (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Marcin Małek Asesor sądowy Maciej Gapski Protokolant Referent stażysta Martyna Maciejewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 września 2025 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2025 r., znak: [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 30 kwietnia 2025 r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania M. B. (strona, skarżąca) od decyzji z 10 marca 2025 r., znak: [...] Burmistrza Miasta K. w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie sprawy.
Organ pierwszej instancji ustalił nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad D. B. w okresie od 1.05.2022 r. do 31.12.2022 r. w kwocie 16.952 zł, umorzył w części kwotę zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego orzeczonego decyzją [...] z 13.02.2025 r. należność w kwocie 3.952 zł wraz z odsetkami w wysokości 999,53 zł; ustalił 26 rat w łącznej wysokości 13.000 zł wraz z odsetkami za opóźnienie.
Rozpoznając odwołanie strony od decyzji organu pierwszej instancji Samorządowe Kolegium Odwoławcze na wstępie przytoczyło regulacje prawne mające zastosowanie w sprawie tj. art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, pkt 2, ust. 8, ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Organ odwoławczy w odniesieniu do zgromadzonego materiału nadmienił, że wobec D. B. wydano orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, orzeczenie ważne do 31.08.2025 r. Odnośnie skarżącej organ ustalił harmonogram spłat nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, ustalając miesięczne raty na kwotę po 500 zł.
Dnia 13.02.2025 r. wydano decyzję wobec skarżącej o tym, że pobrane przez nią świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad matką D. B. w okresie od 1.02.2022 r. do 31.12.2022 w kwocie 16.952 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym. Z oświadczenia skarżącej wnika, że jej matka potrzebuje całodobowej opieki, nawet gdy jej matka porusza się do toalety, skarżąca ją asekuruje. Z kwestionariusza wywiadu środowiskowego wynika, że na zewnątrz, matka skarżącej wchodzi pod rękę, a po domu porusza się sama. Skarżąca rozpoczyna czynności opiekuńczo - pielęgnacyjne nad matką od godziny 7:30, a kończy o 21:30. Kolegium zauważyło, iż w aktach sprawy znajduje się opinia prawna dotycząca możliwości umorzenia całej kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na trudną sytuację życiową dłużnika, z której wynika, że samo pozostawanie w niekorzystnej sytuacji materialnej nie jest wystarczającym argumentem przemawiającym za umorzeniem.
Organ przypomniał, że skarżąca 21.01.2025 r. wystąpiła z wnioskiem o umorzenie długu - nienależnie pobranego świadczenia, w którym wskazała, że wniosek o świadczenie pielęgnacyjne strona wypełniała z pracownikiem MOPS, 1.01.2023 r. Stronę poinformowano o wstrzymaniu świadczenia z uwagi na niejasności. Strona zwróciła uwagę na swoją złą sytuację materialną, brak możliwości podjęcia pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką, płacenie czynszu w wysokości 516 zł. Skarżąca posiada 20-letni samochód, którego używa, by zawieźć matkę do lekarza. Łączne opłaty związane z eksploatacją mieszkania, mediami to kwota 1253,05 zł, wydatki na leczenie i ochronę zdrowia 250 zł (łącznie 1503,50 zł, plus paliwo - 1600 zł). Dochód dwuosobowego gospodarstwa domowego skarżącej wynosi 3875,93 zł. Skarżąca choruje na dyskopatię, matka skarżącej posiada znaczny stopień niepełnosprawności. Strona pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 1335,72 zł. Matka strony pobiera rentę rodzinną w wysokości 2660,42 zł. Zestawiając dochody i wydatki skarżącej i jej matce pozostaje kwota 2396,14 zł, z której należy opłacić żywność, środki higieny, środki kosmetyczne.
Podkreślono, że sprawa udzielenia ulgi jest indywidualną sprawą administracyjną, a wydana w sprawie decyzja jest podejmowana w ramach uznania administracyjnego.
Kolegium wywnioskowało, że sytuacja rodziny skarżącej jest stabilna, Nie wystąpiły zdarzenia losowe (pożar, powódź, śmierć członka rodziny, nagły wypadek, itp.). Sytuacja skarżącej jest trudna z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką, lecz ten stan trwa od wielu lat, zatem te kwestie w okolicznościach badanej sprawy nie wypełniają przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny".
SKO uznało, że kwota dochodu pozostała po wniesieniu stałych opłat pozwala stronie na spłatę zadłużenia np. w dogodnych ratach i brak jest podstaw, by umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości. Miesięczny koszt leczenia skarżącej i jej matki nie jest wygórowany (ok. 250 zł miesięcznie) w porównaniu z wydatkami na leczenie ponoszonymi przez inne osoby korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej. Rodzina skarżącej jest w trudnej sytuacji jednak nie jest ona wyjątkowa w porównaniu do sytuacji rodzin, które korzystają z opieki społecznej.
Strona nie zgadzając się z decyzją Kolegium złożyła skargę, w której wniosła o jej uchylenie.
Skarżąca podniosła, że nie stać jej w obecnej sytuacji życiowej na spłatę zadłużenia. Strona nadmieniła, iż informowała organ o wprowadzeniu jej w błąd w związku z możliwością złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne na matkę. Skarżąca stwierdziła, iż zaistniała sytuacja powstała przez błąd urzędniczy. Złożywszy wszystkie wymagane dokumenty odmówiono jej w pierwszej instancji przyznania świadczenia natomiast po złożonym odwołaniu organ drugiej instancji przyznał świadczenie. Po otrzymaniu środków strona zaczęła nimi gospodarować następnie 13 lutego 2025 r. otrzymała decyzję, iż otrzymane świadczenie podlega zwrotowi.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji są zgodne z prawem.
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r., poz. 1267 ze zm.) sąd kontroluje zaskarżone akty pod względem ich zgodności z prawem, przy czym nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, lecz granicami danej sprawy - art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm. - dalej jako: "p.p.s.a."). Sąd ma obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu, biorąc pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, nawet jeżeli nie zostały podniesione w skardze. Sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, jej zgodność z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Uchylenie decyzji następuje w szczególności w przypadku, gdy zaskarżony akt narusza przepisy prawa materialnego lub przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).
Skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając w sprawie organ nie naruszył także przepisów prawa materialnego.
Już w tym miejscu należy podkreślić, że ustalenia faktyczne poczynione przez organ administracji znajdują potwierdzenie w niewadliwie zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, wobec czego materiał ten należało uznać za wystarczający do podjęcia prawidłowej i zgodnej z prawem decyzji w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego i umorzenia nienależnie pobranych świadczeń.
Organ administracji dokonał także właściwej wykładni przepisów prawa materialnego, jak też prawidłowo zastosował normy prawne do ustalonego w sprawie stanu faktycznego.
W myśl przepisu art. 7 k.p.a., organ administracji podejmuje wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, zaś zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a., obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy.
Przez rozpatrzenie całego materiału dowodowego należy rozumieć uwzględnienie wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, jak i uwzględnienie wszystkich okoliczności towarzyszących przeprowadzeniu poszczególnych dowodów, a mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności. Ocena dowodów powinna być dokonana na podstawie całego zebranego materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.).
Organ administracyjny jest więc zobowiązany na podstawie przytoczonych przepisów do podjęcia wszelkich niezbędnych czynności proceduralnych w celu zebrania pełnego materiału dowodowego, dopiero bowiem wówczas może ocenić, czy dana okoliczność została wyjaśniona i udowodniona.
W rozpoznawanej sprawie organ administracji nie naruszył wskazanych reguł postępowania. Organ zebrał wyczerpująco cały materiał dowodowy, rozważył go i poddał ocenie, zgodnie z regułami wynikającymi z przepisów art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Ustalił dokładnie stan faktyczny i wyjaśnił wszystkie istotne okoliczności niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy, mając na względzie treść mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa.
Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ wziął pod uwagę wszystkie okoliczności, oświadczenia i dokumenty świadczące o sytuacji prawnej i faktycznej skarżącej oraz osoby podlegającej opiece.
Ustalenia organu w tym zakresie nie budzą zastrzeżeń. Ustalenia te wynikają bowiem z przeprowadzonych w sprawie i wskazanych w uzasadnieniu decyzji dowodów.
Organ nie naruszył dyspozycji art. 6 k.p.a.
Zasada legalizmu (praworządności) oznacza, że organ musi działać na podstawie i w granicach prawa.
W sprawie organ działał na podstawie przepisów obowiązującego prawa.
Nie można także uznać, by doszło do naruszenia art. 8 § 1 i 2 k.p.a. Prowadzone w sprawie postępowanie nie naruszało zasad proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Brak jest także jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że w sprawie organy odstąpiły od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym.
Organ nie naruszył także dyspozycji art. 107 § 1 k.p.a. albowiem uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera wszystkie elementy wymagane powyższym przepisem, co w pełni umożliwia przeprowadzenie kontroli sądowej wydanego przez organ rozstrzygnięcia.
Rozpoznawana sprawa dotyczyła ustalenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oraz umorzenia nienależnie pobranych świadczeń.
W tym miejscu Sąd chciałby przedstawić jak wyglądało postępowanie organów po złożeniu przez skarżącą wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Decyzją z 15 września 2022 r. Burmistrz Miasta K. odmówił przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 24 października 2022 r. uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przyznało skarżącej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad D. B. od dnia 1 maja 2022 r. do dnia 31 lipca 2023 r. w wysokości 2.119,00 zł miesięcznie.
Postanowieniem z 24 października 2023 r. Kolegium wznowiło z urzędu postępowanie zakończone ostateczną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 24 października 2022 r . Kolegium oznajmiło, że organ pierwszej instancji poinformował pisemnie i przesłał dokumenty z których wynikało, że skarżąca decyzją ZUS I Oddział w P. miała przyznaną rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od 1.09.2020 r. Z kolei z dokumentu wystawionego przez ZUS Oddział w B. wynika, że skarżąca ma prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od 1.09.2020 r. do 31.03.2024 r.
Decyzją z 30 października 2023 r. Burmistrz Miasta K. odmówił stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Decyzją z 6 listopada 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze:
- uchyliło ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 24 października 2022 r.;
- uchyliło w całości decyzję Burmistrza Miasta K. z 15.09.2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w związku ze sprawowaniem opieki nad D. B.;
- odmówiło skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad D. B. w okresie od 1 maja 2022 r. do 31 lipca 2023 r.
Decyzją z 16 stycznia 2024 r. Burmistrz Miasta K. orzekł, że pobrane przez skarżącą świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad D. B. w okresie od 1.05.2022 r. do 31.12.2022 r. w kwocie 16.952,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał stronę do jego zwrotu.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 30 grudnia 2024 r. uchyliło w całości decyzję organu pierwszej instancji z 16 stycznia 2024 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia.
Burmistrz Miasta K. decyzją z 10 marca 2025 r. orzekł, że:
- pobrane przez skarżącą świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 1.05.2022 r. do 31.12.2022 r. w kwocie 16.952,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym;
- umarza w części kwotę zadłużenia z tytuł nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego orzeczonego decyzją z 13.02.2025 r. należność w kwocie 3.952,00 zł wraz z odsetkami w wysokości 999,53 zł co razem dało kwotę umorzenia w wysokości 4.951,53 zł
- pozostałą kwotę należności głównej 13.000,00 zł wraz z odsetkami rozkłada na 26 rat spłacanych w okresie od 1.04.2025 r. do 31.05.2027 r. zgodnie z harmonogramem:
a) nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne w kwocie 13.000,00 zł w formie spłat ratalnych po 500 zł miesięcznie w okresie od 1.04.2025 r. do 31.05.2027 r. płatne do końca każdego miesiąca,
b) odsetki ustawowe za opóźnienie od nienależnie pobranego świadczenia – odsetki wyliczone na dzień wydania niniejszej decyzji w kwocie 3.411,00 zł w formie spłat ratalnych po 131,92 zł miesięcznie w okresie od 1.04.2025 r. do 31.05.2027 r. – płatne do końca każdego miesiąca (kwota odsetek ostatniej raty zostanie ustalona w dniu jej spłaty).
Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323, "u.ś.r.") osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.
Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.).
W sprawie miał jednakże zastosowanie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., który stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uznać należy świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.
Jest to ważne z tego powodu, że w sytuacji objętej hipotezą przepisu art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. obowiązek zwrotu świadczenia rodzinnego powstaje chociażby strona takiego postępowania nie miała świadomości nienależności pobieranego świadczenia ani nie przyczyniła się do wydania decyzji przyznającej nienależne świadczenie. Przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane określone w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. związane są wyłącznie z przypadkami usunięcia z obrotu prawnego dotychczasowej decyzji przyznającej świadczenie rodzinne.
Decyzja zapadła w okolicznościach opisanych w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. ma charakter związany, co oznacza to, że każde świadczenie wypłacone w tych warunkach należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie, zaś kwestia winy strony czy braku świadomości nienależności pobieranego świadczenia, nie ma w takiej sprawie żądanego znaczenia, o czym szerzej w dalszej części uzasadnienia.
Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty (art. 30 ust. 8 u.ś.r.).
Organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (art. 30 ust. 9 u.ś.r.).
Biorąc pod uwagę treść art. 30 ust. 9 u.ś.r. należy pamiętać, że jest on wyjątkiem od zasady, ustanowionej w art. 30 ust. 1 w zw. z ust. 2 u.ś.r., w myśl której osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu. Rozkładanie kwoty nienależnie pobranych świadczeń na raty, odraczanie terminu płatności czy - w szczególności - umarzanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia powinny być środkami stosowanymi wyjątkowo i niedopuszczalna jest w tym zakresie wykładnia rozszerzająca.
Sąd podkreśla, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego oparte jest na uznaniu administracyjnym, o czym świadczy użyty w art. 30 ust. 9 u.ś.r. zwrot "może". Organ ma bowiem możliwość wyboru rozstrzygnięcia, co oznacza, że może, choć nie jest do tego zobowiązany, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności bądź rozłożyć na raty albo też w zależności od poczynionych w toku postępowania wyjaśniającego ustaleń odmówić zastosowania wnioskowanej ulgi. Przesłanką, którą w tym wypadku, organ powinien ustalić i poddać dogłębnej ocenie jest wystąpienie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". By móc uznać decyzję podjętą na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi zostać poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7, art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważaniem zebranego materiału (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" osoby wnioskującej o ulgę. Niezależnie od podjętego rozstrzygnięcia czy to pozytywnego, czy negatywnego organ ma obowiązek szczegółowo rozważyć wszystkie okoliczności sprawy i przedstawić swoje stanowisko w uzasadnieniu decyzji sporządzonym z poszanowaniem reguł procesowych zdefiniowanych w art. 107 § 3 k.p.a.
Wydanie decyzji w ramach tzw. "luzu decyzyjnego", nie oznacza, że taka decyzja nie podlega żadnej kontroli sądu administracyjnego. Kontrola ta jest w tym przypadku dość ograniczona i polega na ocenie, czy w sprawie zachodziły warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej.
Sądowa kontrola decyzji uznaniowych obejmuje jedynie proces wydania decyzji (spełnienie przez organ wymogów proceduralnych), ustalenie stanu faktycznego jako elementu tego procesu, czy wszechstronność oceny faktów. Dotyczy ona jedynie tej części treści decyzji uznaniowej, która jest powiązana z kryteriami prawnymi a nie obejmuje tej części rozstrzygnięcia, które wiąże się z realizowaniem określonej polityki administracyjnego stosowania prawa - rozumienia celowości administracyjnej czy roli słuszności w kształtowaniu treści decyzji.
Pojęcie "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" użyte w art. 30 ust. 9 u.ś.r. nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych. Niemniej jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntował się pogląd, który Sąd podziela, że udzielenie ulgi, o której mówi art. 30 ust. 9 u.ś.r. dopuszczalne jest wyjątkowo. Przez "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" rozumie się całokształt sytuacji życiowej rodziny osoby wnioskującej o ulgę. Rozpoznając zatem wniosek o udzielenie ulgi w trybie powyższej regulacji prawnej organy powinny zbadać, czy sytuacja życiowa osoby wnioskującej o ulgę mieści się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" z punktu widzenia stanu rodziny, wieku, występującej niepełnosprawności, stanu zdrowia, wydatków związanych z opieką medyczną i edukacją (vide: wyrok NSA z 7 czerwca 2023 r., I OSK 1478/22 - dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy czym trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia jeszcze umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Owe "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" najczęściej będą sytuacjami nadzwyczajnymi, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma żadnego wpływu, a zaistnienie których wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też doprowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych (wyrok NSA z 24 sierpnia 2023 r., I OSK 1273/21 - dostępny jak wyżej), choć wypada dopuścić także sytuacje będące splotem typowych, zwyczajnych zdarzeń i czynników powodujących, że sytuacja konkretnej rodziny czy osoby może być uznana za szczególną (wyrok WSA w Gdańsku z 27 września 2018 r., II SA/Gd 482/18). Owa wyjątkowość instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń sprawia, że ocena okoliczności, na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie, powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków (vide: wyrok NSA z 24 sierpnia 2023 r., I OSK 1273/21). Jednocześnie w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że ulgi, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., w tym umorzenie należności, znajduje zastosowanie w przypadkach, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji. Przyjmuje się także, że zastosowanie ulgi w sprawie zwrotu świadczenia, które zostało wypłacone nienależnie ze środków publicznych, może dotyczyć wyłącznie sytuacji, w których egzekucja nienależnie pobranego świadczenia byłaby nie do pogodzenia z celami u.ś.r., do których należy m.in. wspieranie tych rodzin, które dla realizacji swoich funkcji takiego wsparcia potrzebują (vide: wyrok NSA z 25 sierpnia 2016 r., I OSK 377/15; wyrok NSA z 16 kwietnia 2020 r., I OSK 941/19).
W odniesieniu do rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdza, że organy obu instancji zgromadziły kompletny, a zarazem wystarczający dla rozstrzygnięcia sprawy materiał dowodowy, który poddały wnikliwej i wszechstronnej analizie, ustalając na jego podstawie niewadliwy stan faktyczny sprawy, czemu dały wyraz w motywach wydanych rozstrzygnięć. Orzeczona kwota nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami jest w realiach kontrolowanej sprawy w pełni poprawna i zgodna z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Organom nie można postawić skutecznego zarzutu naruszenia granic uznania administracyjnego.
Z akt administracyjnych sprawy wynika, że w toku postępowania administracyjnego poprzedzającego wydanie kontrolowanych decyzji organy obu instancji podjęły wszelkie czynności zmierzające do prawidłowego ustalenia i udokumentowania sytuacji dochodowej, rodzinnej i zdrowotnej wnioskodawcy.
Zgodnie z ustaleniami organu strona wskazała na swą złą sytuację materialną i brak możliwości podjęcia pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką. Skarżąca płaci czynsz w wysokości 516 zł, posiada 20-letni samochód, którego używa, by zawieźć matkę do lekarza. Łączne opłaty związane z eksploatacją mieszkania, mediami, etc. to 1253,05 zł, wydatki na leczenie i ochronę zdrowia 250 zł. (łącznie 1503,50 zł, paliwo - 1600 zł). Dochód dwuosobowego gospodarstwa domowego skarżącej wynosi 3875,93 zł. Skarżąca choruje na dyskopatię, matka skarżącej posiada znaczny stopień niepełnosprawności. Skarżąca pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 1335,72 zł. D. B. pobiera rentę rodzinną w wysokości 2660,42 zł. Po zsumowaniu dochodu skarżącej oraz jej matki, a także po zsumowaniu wydatków, okazuje się, że skarżącej i jej matce pozostaje kwota 2396,14 zł, z której należy opłacić żywność, środki higieny, środki kosmetyczne.
Mając na uwadze powyższe oraz zacytowane regulacje prawne należy podzielić stanowisko Kolegium, iż sytuacja skarżącej pomimo deklarowanych trudności w związku z opieką nad matką jest na tyle stabilna, że nie uzasadnia zastosowania całkowitej ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Z ustaleń organów wynika, że skarżąca i jej matka dysponują stałymi wpływami środków finansowych co pozwala na spłatę zobowiązania.
Ponadto, jak już wyżej relacjonowano, należy podkreślić, że Kolegium po powzięciu informacji o przyznaniu i pobieraniu renty przez skarżącą z tytułu niezdolności do pracy zarobkowej wznowiło z urzędu postępowanie administracyjne, w którym przyznano świadczenie pielęgnacyjne, uchyliło decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 24 października 2022 r., którą przyznano M. B. świadczenie pielęgnacyjne oraz odmówiło skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad D. B. w okresie od 1 maja 2022 r. do 31 lipca 2023 r. (k.73-75 akt administracyjnych).
W sprawie istnieje więc decyzja organu odwoławczego, którą, w wyniku wznowienia postępowania, uchylono pierwotną decyzję przyznającą świadczenie pielęgnacyjne i odmówiono skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 maja 2022 r. do 31 lipca 2023 r.
Decyzja ta jest ostateczna i w żaden sposób nie może być już podważona w niniejszym postępowaniu.
Wydanie takiej decyzji przesądza to, że świadczenia pobrane przez skarżącą za okres od 1 maja 2022 r. do 31 lipca 2023 r. są świadczeniami nienależnymi.
Jak wskazano już wyżej art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.
Przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest w swej treści jednoznaczny i przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w takich okolicznościach ma charakter związany.
W sytuacji objętej hipotezą przepisu art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. obowiązek zwrotu świadczenia rodzinnego powstaje chociażby strona takiego postępowania nie miała świadomości nienależności pobieranego świadczenia ani nie przyczyniła się do wydania decyzji przyznającej nienależne świadczenie. Przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane określone w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. związane są wyłącznie z przypadkami usunięcia z obrotu prawnego dotychczasowej decyzji przyznającej świadczenie rodzinne.
Decyzja zapadła w okolicznościach opisanych w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. ma charakter związany, co oznacza to, że każde świadczenie wypłacone w tych warunkach należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie, zaś kwestia winy strony czy braku świadomości nienależności pobieranego świadczenia, nie ma w takiej sprawie żadnego znaczenia.
W przedmiotowej sprawie zagadnienie nienależności pobranego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego za objęty zaskarżoną decyzja okres (od 1 maja 2022 r. do 31 lipca 2023 r.) nie budzi więc żadnych wątpliwości.
Na marginesie już więc tylko należy wskazać, że nie sposób się także doszukać po stronie organu działań wprowadzających w błąd skarżącą, choć okoliczność ta w sprawie nie ma znaczenia.
Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym w 2022 r.) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Skarżąca wbrew temu co twierdzi w skardze, odnośnie wprowadzenia w błąd przez urzędnika MOPS podczas składania wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - w sytuacji gdy miała przyznaną rentę z tytułu niezdolności do pracy zarobkowej - powinna poinformować o tym urzędnika podczas składania wniosku, ponieważ stanowiło to przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a nieświadomy tego faktu organ przyznał skarżącej wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne.
Strona nie może usprawiedliwiać się nieznajomością prawa i wprowadzeniem w błąd przez urzędnika ponieważ przy składaniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia (na formularzu) znajdowało się pouczenie (z którym strona się zapoznała) o przesłankach negatywnych do uzyskania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego (tj. uzyskiwanie renty) ponadto na formularzu znajdowała się informacja, że w przypadku zmiany sytuacji dochodowej bądź zaistnienia okoliczności warunkujących odmowę przyznania świadczenia wnioskodawca zobowiązany jest do niezwłocznego poinformowania o tym fakcie organ przyznający świadczenie. Powyższego obowiązku skarżąca nie dopełniła.
W świetle powyższych okoliczności, których skarżąca nie zdołała skutecznie podważyć w toku postępowania administracyjnego, zgodzić się trzeba z organami orzekającymi w sprawie, że sytuacja zdrowotna i finansowa skarżącej jest bez wątpienia trudna, jednak nie na tyle wyjątkowa i szczególna, żeby zasadnym było umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, skoro skarżąca posiada stały dochód z tytułu renty. Zatem, o ile zwrot pobranego nienależnie świadczenia pielęgnacyjnego jednorazowo nie jest możliwy, to jednak powyższe nie przekreśla możliwości samego zwrotu, który może nastąpić w ratach, co trafnie podniosło Kolegium w motywach zaskarżonej decyzji.
Wyjaśnić trzeba, że orzeczona obecnie kwota nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego nie zamyka skarżącej prawnej możliwości ubiegania się w przyszłości o zastosowanie jednej z ulg, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Skarżąca może bowiem wystąpić o odroczenie terminu płatności, o rozłożenie na raty. Ulgi, o których wyżej mowa winny być stosowane począwszy od środka wywołującego najmniejszy skutek aż po środek wywołujący skutek największy. Nie mogą być one udzielane przez organ każdemu, kto uważa, że sytuacja jego i jego rodziny jest szczególna na tle innych rodzin. Działające w imieniu państwa organy administracji publicznej nie mogą pochopnie umarzać kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż sytuacja materialna zobowiązanego do ich zwrotu podmiotu może w przyszłości ulec zmianie na przykład w wyniku zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie w jego majątku. Zatem trudna sytuacja materialna skarżącej w dacie orzekania nie musi oznaczać umorzenia w całości owych należności.
Podsumowując, w rozpatrywanej sprawie organy obu instancji prawidłowo, z poszanowaniem art. 6, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. ustaliły i rozważyły aktualną sytuację dochodową, zdrowotną i rodzinną skarżącej, dochodząc do trafnej konkluzji o braku podstaw do zastosowania w rozumieniu art. 30 ust. 9 u.ś.r. najdalej idącej ulgi w postaci umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami. Swoje stanowisko w tym zakresie zaprezentowały w motywach rozstrzygnięć sporządzonych zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. W uzasadnieniu kontrolowanej decyzji Kolegium jasno i rzeczowo, wyjaśniło okoliczności natury faktycznej i prawnej, które rzutowały na wydanie rozstrzygnięcia. W rozważanym postępowaniu organy obu instancji nie naruszyły również w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy przepisów art. 8 i art. 9 k.p.a.
Z tych wszystkich względów Sąd nie stwierdziwszy podstaw do usunięcia z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zobligowany był oddalić skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.