I OSK 622/05

Naczelny Sąd Administracyjny2006-03-09
NSAnieruchomościWysokansa
nieruchomościzwrot nieruchomościwywłaszczenieumowa cywilnoprawnagospodarka nieruchomościamiNSAprawo administracyjne

Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną w sprawie zwrotu nieruchomości sprzedanej Skarbowi Państwa na podstawie umowy cywilnoprawnej, uznając, że nie podlega ona przepisom o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości.

Sprawa dotyczyła żądania zwrotu nieruchomości sprzedanej Skarbowi Państwa na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej w 1985 r. na cele publiczne. Sądy administracyjne uznały, że sprzedaż ta nie jest równoznaczna z wywłaszczeniem, a zatem nieruchomość nie podlega przepisom o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną, potwierdzając, że umowy zawarte na podstawie ustawy z 1985 r. nie mogą być traktowane jako wywłaszczenie, w przeciwieństwie do umów z mocy ustawy z 1958 r.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną E. I. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, który oddalił skargę na decyzję Wojewody Lubelskiego o umorzeniu postępowania w sprawie zwrotu nieruchomości. Nieruchomość została sprzedana Skarbowi Państwa w 1985 r. na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej w trybie art. 8 ustawy z 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Wnioskodawczynie domagały się zwrotu nieruchomości, twierdząc, że cel, na jaki została "wywłaszczona", nie został zrealizowany. Sądy obu instancji uznały żądanie za bezzasadne, wskazując, że sprzedaż na podstawie umowy cywilnoprawnej nie jest wywłaszczeniem w rozumieniu przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami z 1997 r. NSA podkreślił, że umowy zawarte pod rządem ustawy z 1985 r. nie mogą być traktowane jako wywłaszczenie, w przeciwieństwie do umów zawartych na podstawie wcześniejszej ustawy z 1958 r. Sąd oddalił skargę kasacyjną, stwierdzając, że przepisy dotyczące zwrotu wywłaszczonych nieruchomości nie mają zastosowania do nieruchomości nabytych w drodze umowy cywilnoprawnej.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, nieruchomość nabyta na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej w trybie ustawy z 1985 r. nie podlega przepisom o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości, nawet jeśli cel nabycia byłby podstawą do wywłaszczenia.

Uzasadnienie

Ustawa z 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości przewidywała nabywanie nieruchomości w drodze umowy na zasadach ogólnych, co odróżniało ją od wywłaszczenia. Umowy te nie miały charakteru wywłaszczeniowego, w przeciwieństwie do umów zawartych na podstawie ustawy z 1958 r. Przepisy ustawy z 1997 r. o gospodarce nieruchomościami dotyczące zwrotu wywłaszczonych nieruchomości nie obejmują nieruchomości nabytych w drodze umów cywilnoprawnych zawartych pod rządem ustawy z 1985 r.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalono_skargę

Przepisy (13)

Główne

p.p.s.a. art. 184

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Pomocnicze

u.g.n. art. 136 § 3

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

u.g.n. art. 136 § 4

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

u.g.n. art. 216

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

u.g.g.w. art. 8 § 1

Ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

u.g.g.w. art. 49

Ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

u.z.t.w.n. art. 6 § 1

Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości

Konstytucja RP art. 21 § 1-2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja RP art. 64 § 1-3

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja RP art. 32 § 1-2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja RP art. 8

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja RP art. 178

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

u.TK art. 2 § 1

Ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym

Argumenty

Skuteczne argumenty

Nieruchomość nabyta na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej w trybie ustawy z 1985 r. nie podlega przepisom o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości. Sądy administracyjne nie są uprawnione do badania zgodności ustaw z Konstytucją RP.

Odrzucone argumenty

Nieruchomość nabyta w drodze umowy cywilnoprawnej po wejściu w życie ustawy z 1985 r. powinna być traktowana jak wywłaszczona, ze względu na możliwość przymusu wynikającego z możliwości wywłaszczenia. Sąd powinien samodzielnie ocenić konstytucyjność art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami w kontekście zasad ochrony własności i równości wynikających z Konstytucji RP.

Godne uwagi sformułowania

Nieruchomości przejęte na podstawie niewymienionych w art. 216 ustaw nie mogą być zwracane, a w szczególności nieruchomości nabyte w wyniku umowy cywilnoprawnej poprzedzonej rokowaniami zawartej w trybie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Nieruchomość zbyta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie umowy cywilnoprawnej w czasie obowiązywania ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami... w celu dającym podstawy do wywłaszczenia, nie może być uznawana za wywłaszczoną, nawet jeśli wcześniej przed podpisaniem aktu notarialnego wszczęto postępowanie wywłaszczeniowe. Odejście od poprzednich sztywnych zasad w kwestii wywłaszczania nieruchomości, skutkowało przyjęciem wyrażonego w orzecznictwie NSA poglądu o pierwszeństwie zasady nabywania nieruchomości w drodze umowy, którą w myśl powołanego art. 8 ust. 1 "zawierano na zasadach ogólnych" i prowadziło do wniosku, że nabycie przez Skarb Państwa praw do nieruchomości straciło ściśle administracyjny i "wywłaszczeniowy" charakter. Można bowiem zasadnie twierdzić, iż w przypadku takiej umowy "cause" stanowi wywłaszczenie. Nie ma więc taka umowa czysto cywilnoprawnego charakteru. Sądy administracyjne nie są uprawnione do badania zgodności ustaw z Konstytucją RP.

Skład orzekający

Izabella Kulig - Maciszewska

przewodniczący

Zbigniew Rausz

sprawozdawca

Zygmunt Zgierski

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie, że sprzedaż nieruchomości na cele publiczne na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej w trybie ustawy z 1985 r. nie jest wywłaszczeniem i nie podlega przepisom o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznego stanu prawnego związanego z ustawą z 1985 r. i odróżnienia jej od ustawy z 1958 r. oraz przepisów obecnej ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy ważnej kwestii rozróżnienia między umową cywilnoprawną a wywłaszczeniem, co ma istotne znaczenie praktyczne w obrocie nieruchomościami. Wyjaśnia ewolucję przepisów w tym zakresie.

Czy sprzedaż nieruchomości na cele publiczne to zawsze wywłaszczenie? NSA wyjaśnia.

Sektor

nieruchomości

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OSK 622/05 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2006-03-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2005-05-31
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Izabella Kulig - Maciszewska /przewodniczący/
Zbigniew Rausz /sprawozdawca/
Zygmunt Zgierski
Symbol z opisem
6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne
Gospodarka gruntami
Sygn. powiązane
II SA/Lu 288/04 - Wyrok WSA w Lublinie z 2004-11-23
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Izabella Kulig-Maciszewska, Sędziowie NSA Zbigniew Rausz (spr.), Zygmunt Zgierski, Protokolant Joanna Szcześniak, po rozpoznaniu w dniu 9 marca 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. I. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 listopada 2004 r. sygn. akt II SA/Lu 288/04 w sprawie ze skargi E. I. na decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie zwrotu nieruchomości oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z 23 listopada 2004 r. sygn. akt II SA/Lu 288/04 oddalił skargę E. I. i M. I. na decyzję Wojewody Lubelskiego z [...] Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie zwrotu nieruchomości.
W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, że Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] umorzył postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oznaczonej jako działka Nr 45 o pow. 1266 m2 położonej w [...] przy ul. [...] (dawniej [...]). Organ wskazał, że aktem notarialnym z 9 grudnia 1985 r. Nr Rep. A 21487/85 M. I. i E. M. sprzedały Skarbowi Państwa w trybie art. 8 ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 22, poz. 99) swoje udziały w nieruchomości, o której wyżej mowa. Umowa sprzedaży tej nieruchomości wiązała się z prawomocną decyzją Urzędu Miejskiego w [...] Wydział Urbanistyki, Architektury i Nadzoru Budowlanego z 18 lipca 1984 r. zatwierdzającą plan realizacyjny zagospodarowania terenu zespołu mieszkaniowego z przychodnią zdrowia i zespołem garaży. Żądanie zwrotu nieruchomości zgłaszane przez poprzednich właścicieli organ uznał za niezasadne w świetle unormowań ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, określonych w przepisach art. 136 ust. 3 i art. 216 tejże ustawy. Nieruchomości przejęte na podstawie niewymienionych w art. 216 ustaw nie mogą być zwracane, a w szczególności nieruchomości nabyte w wyniku umowy cywilnoprawnej poprzedzonej rokowaniami zawartej w trybie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. W tej sytuacji wnioskodawczyniom nie przysługiwało roszczenie o zwrot nieruchomości co powodowało, że wszczęte postępowanie podlegało umorzeniu jako bezprzedmiotowe.
Decyzja Prezydenta Miasta [...] została utrzymana w mocy decyzją Wojewody Lubelskiego z [...], który uznał, że nieruchomość została nabyta przez Skarb Państwa na podstawie umowy cywilnoprawnej i nabywca korzysta z przewidzianej przepisami prawa cywilnego ochrony nabytych praw majątkowych. Zawarcie umowy wyłącza traktowanie przedmiotowej nieruchomości jako nieruchomości wywłaszczonej.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wnioskodawczynie zarzuciły naruszenie przepisów procesowych w tym art. 105 § 1 kpa oraz przepisów prawa materialnego – art. 136 ust. 3 w związku z art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami.
Wojewódzki Sąd Administracyjny nie uznał skargi tej za zasadną.
Sąd stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, iż występujące z wnioskiem o zwrot nieruchomości dokonały jej sprzedaży w trybie art. 8 ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. W myśl ust. 1 powołanego art. 8 nieruchomości niestanowiące własności państwowej organy administracji państwowej i inne państwowe jednostki organizacyjne oraz jednostki gospodarki uspołecznionej nabywają w drodze umowy na zasadach ogólnych. Według Sądu nieruchomość zbyta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie umowy cywilnoprawnej w czasie obowiązywania ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami... w celu dającym podstawy do wywłaszczenia, nie może być uznawana za wywłaszczoną, nawet jeśli wcześniej przed podpisaniem aktu notarialnego wszczęto postępowanie wywłaszczeniowe.
Poprzednio obowiązująca ustawa z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości w art. 6 ust. 1 normowała kwestię zapisów umowy nabycia nieruchomości "(...) za cenę nie wyższą od ustalonej według zasad odszkodowania przewidzianych w niniejszej ustawie". W ustawie z 29 kwietnia 1985 r. nie ma takiego rozwiązania. Nowa ustawa przewidywała, że wywłaszczenie miało charakter instytucji wyjątkowej stosowanej głównie w sytuacjach, gdy nieruchomość nie mogła być nabyta w drodze umowy (art. 53 ust. 1 ustawy).
Odejście od poprzednich sztywnych zasad w kwestii wywłaszczania nieruchomości, skutkowało przyjęciem wyrażonego w orzecznictwie NSA poglądu o pierwszeństwie zasady nabywania nieruchomości w drodze umowy, którą w myśl powołanego art. 8 ust. 1 "zawierano na zasadach ogólnych" i prowadziło do wniosku, że nabycie przez Skarb Państwa praw do nieruchomości straciło ściśle administracyjny i "wywłaszczeniowy" charakter. Zatem dokonaną przez skarżące sprzedaż nieruchomości z zachowaniem równości stron przystępujących do aktu notarialnego, nawet w sytuacji uzasadnionej realizacją celu publicznoprawnego jakim była zamierzona inwestycja wynikająca z planu zagospodarowania terenu pod zabudowę zespołu mieszkaniowego z przychodnią zdrowia i garażami, należało ocenić jako wyraz nieprzymuszonych oświadczeń woli złożonych przed notariuszem w dniu 9 grudnia 1985 r.
Zdaniem składu orzekającego podjęte przez Sąd Najwyższy uchwały z dnia 25 lutego 1985 r. w sprawie III AZP 8/84 (OSNCP 1985, nr 10, poz. 145) oraz z dnia 19 września 1991 r. w sprawie III CZP 82/91 (OSNCP 1992, nr 4, poz. 56) trafnie odzwierciedlały konsekwencje prawne dotyczące okoliczności zawieranych umów na podstawie ustawy z 12 marca 1958 r. uznawanych za "umowy wywłaszczeniowe" skutkujących uznawaniem nieruchomości będących przedmiotem tych umów, za nieruchomości wywłaszczone. Tego nie można powiedzieć o umowach zawartych pod rządami ustawy z 29 kwietnia 1985 r. O słuszności tego stanowiska świadczy m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 22 grudnia 1993 r. w sprawie AZP 24/93 (PUG 1994, z. 7–8) zawierająca pogląd, że zawarcie umowy sprzedaży w warunkach dających podstawy do wywłaszczenia należy uznać za umowę sprzedaży jak każdą inną umowę cywilnoprawną.
Biorąc pod uwagę pozbawioną cech wywłaszczenia umowę sprzedaży nieruchomości, trudno mówić – wbrew stanowisku skarżących – o zachodzącej przesłance zwrotu nieruchomości wynikającej z art. 136 ustawy. Fakt, iż nieruchomości nie wykorzystano do tej pory w sposób zaplanowany nie stanowi zdaniem Sądu samoistnej i wystarczającej podstawy do zastosowania przepisu art. 136 ust. 3 odnoszącego się do wywłaszczenia. Literalne brzmienie art. 136 ust. 3 cyt. ustawy przesądza o braku możliwości skutecznego dochodzenia roszczeń o zwrot sprzedanej nieruchomości. Do tego przepis art. 216 nie wymienia ustawy z 29 kwietnia 1985 r. jako ustawy, do której przepisy dotyczące zwrotu nieruchomości stosuje się odpowiednio jak do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa. Stąd też Sąd podzielił jako prawidłowy pogląd orzekających w tej sprawie organów o bezprzedmiotowości prowadzonego w niej postępowania administracyjnego.
Od powyższego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę kasacyjną złożyły E. I. i M. I. reprezentowane przez adwokata D. P. wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku ewentualnie jego zmianę i uchylenie decyzji Wojewody Lubelskiego z [...] oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:
1) prawa materialnego poprzez niewłaściwą wykładnię a w efekcie niezastosowanie art. 216 w zw. z art. 136 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami polegającą na przyjęciu, iż normy te nie mają zastosowania do nieruchomości nabytych w drodze umowy zawartej po 1 lipca 1985 r., tj. po dniu wejścia w życie ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (mimo że możliwość taka istnieje w odniesieniu do nieruchomości nabytych w trybie art. 6 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości) wobec treści art. 21 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1–3 oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. kształtujących konstytucyjne zasady ochrony własności i prawa dziedziczenia oraz dopuszczalności wywłaszczenia jedynie na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem, przy zapewnieniu równej dla wszystkich ochrony prawnej, z zakazem ograniczania własności w sposób naruszający jej istotę oraz zasadę równości wszystkich wobec prawa, prawa do równego traktowania przez władze publiczne i zakazu dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny, które to zasady zaskarżone orzeczenie narusza.
2) naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy poprzez: a) niedokonanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oceny zaskarżonej decyzji Wojewody jak i decyzji organu I instancji oraz norm art. 216 w zw. z art. 136 w oparciu o przepisy art. 21 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1–3 oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r., mimo iż taki obowiązek nakładają na Sąd przepisy art. 8 i 178 Konstytucji, b) pominięcie przy ocenie materiału dowodowego faktu, iż postępowanie wywłaszczeniowe w przedmiotowej sprawie wszczęte zostało pod rządem ustawy z 12 marca 1958 r. a zatem sprzedaż nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, która nastąpiła już po wejściu w życie ustawy z 1985 r. nie miała ściśle cywilnoprawnego charakteru, skoro zagrożona była trybem wywłaszczenia.
Wnoszące skargę kasacyjną podniosły w uzasadnieniu podstaw kasacyjnych, że rozstrzygnięcie Sądu jak i organów administracyjnych oparte zostało na poglądzie prawnym zawartym w dotychczas ukształtowanym orzecznictwie NSA jak i Sądu Najwyższego przyjmującym, iż normy dotyczące zwrotu nieruchomości nie mają zastosowania do nieruchomości nabytych w drodze umowy zawartej po dniu 1 lipca 1985 r., tj. po wejściu w życie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości oraz ściśle literalnej wręcz zawężającej wykładni art. 216 ustawy z 1997 r., a wcześniej art. 69 ust. 4 ustawy z 1985 r. Pogląd ten zdaniem skarżących jest nieuprawniony w odniesieniu do nieruchomości nabytych przez Skarb Państwa w drodze umowy cywilnoprawnej po dniu 1 lipca 1985 r. a zwłaszcza w sprawach – w których postępowanie wywłaszczeniowe wszczęte było w oparciu o ustawę wywłaszczeniową z 1958 r. – tak jak ma to miejsce w sprawie niniejszej.
Można bowiem zasadnie twierdzić, iż w przypadku takiej umowy "cause" stanowi wywłaszczenie. Nie ma więc taka umowa czysto cywilnoprawnego charakteru. Z tego też powodu nabycie w ramach takiej umowy należy traktować tak jak wywłaszczenie. Wbrew stanowisku zawartemu w przytaczanym orzecznictwie nie sposób zasadnie twierdzić, że nabywanie nieruchomości przez Skarb Państwa czy inny podmiot mogący być wnioskodawcą wywłaszczenia – na cel uzasadniający wywłaszczenie nie ma charakteru szczególnego. W takim przypadku nie można mówić o całkowitej dobrowolności takiej czynności. Oświadczenie woli o sprzedaży w takich okolicznościach jest wprawdzie dobrowolne – ale pod przymusem wynikającym z możliwości uzyskania efektu poprzez wywłaszczenie. Czynienie zatem w takich okolicznościach faktycznych i prawnych rozróżnienia pomiędzy nabyciem nieruchomości w trybie ustawy z 1958 r. oraz ustawy z 1985 r. jest w ocenie skarżących nieuprawnione i stanowi rażące naruszenie konstytucyjnych zasad równości i ochrony własności.
Funkcja, charakter i zakres regulacji obu ustaw jest, jeżeli nie jednakowy – to porównywalny. Brak zatem pozytywnie określonej w art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami możliwości realizowania zwrotu nieruchomości nabytych w trybie ustawy z 1985 r. jak i istniejące orzecznictwo oraz poglądy doktryny nie zwalniają Sądu Administracyjnego z obowiązku bezpośredniego zastosowania przepisów Konstytucji dla oceny wydawanych decyzji i stosowanych norm prawa (art. 8 Konstytucji). Sąd winien był, kierując się wskazanymi wyżej względami samodzielnie odnieść się i ocenić konstytucyjność normy art. 216 w tym konkretnym stanie faktycznym i prawnym. Bezspornie stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy jest podobny do stanów realizowanych w oparciu o przepisy ustawy z 1958 r. Odmienne traktowanie tych stanów stanowi oczywiste naruszenie zasady równości. Nie istnieją więc żadne racjonalne argumenty pozwalające na usprawiedliwienie odmiennego traktowania nabycia w trybie ustawy z 1958 i 1985 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z 14 marca 2005 r. sygn. akt II SA/Lu 288/04 odrzucił skargę kasacyjną M. I. ponieważ zdaniem Sądu M. I. nie była stroną uprawnioną – w rozumieniu art. 173 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – do wniesienia skargi kasacyjnej. Zatem rozpoznaniu przez NSA podlegać może tylko skarga kasacyjna wniesiona przez E. I.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Dokonując oceny zasadności wniesionej przez E. I. skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 23 listopada 2004 r., o którym wyżej mowa Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarga ta nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Aktem notarialnym z 9 grudnia 1985 r. M. I. i E. I. M. współwłaścicielki nieruchomości położonej w [...] przy (wówczas) [...] o pow. 1266 m2 sprzedały ją Skarbowi Państwa w trybie art. 8 ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości za cenę ustaloną między stronami. Byłe właścicielki wystąpiły 16 lutego 2004 r. do organu administracji publicznej o zwrot powyższej nieruchomości położonej obecnie w [...] przy ul. [...] ponieważ w ich ocenie cel na jaki działka została "wywłaszczona" nie został zrealizowany. Z uwagi na to, że wniosek o zwrot przedmiotowej nieruchomości został złożony pod rządami ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 z późn. zm.) jego skuteczność musi być oceniana na podstawie tej ustawy. Ustawa o gospodarce nieruchomościami w Dziale III zatytułowanym "Wykonywanie, ograniczanie lub pozbawianie praw do nieruchomości" zawiera rozdział 6, którego przepisy regulują zwrot wywłaszczonych nieruchomości. Według znajdującego się w tym rozdziale art. 136 ust. 3 zwrotowi na rzecz poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercy może podlegać wywłaszczona nieruchomość lub jej część jeśli stała się ona stosownie do przepisu art. 137 zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Można tu zatem mówić o nieruchomości nabytej w drodze klasycznego wywłaszczenia, tj. po przeprowadzeniu przez organ administracyjny stosownego postępowania zakończonego decyzją administracyjną. Ustawa w ust. 4 cyt. art. 136 dopuszcza odpowiednie stosowanie trybu przewidzianego w ww. ustępie 3 tego przepisu do części nieruchomości nabytej w drodze umowy zgodnie z art. 113 ust. 3 (dotyczy to sytuacji gdy wywłaszczeniem objęta była tylko część nieruchomości a pozostała część nie nadająca się do prawidłowego wykorzystania na dotychczasowe cele została na żądanie właściciela nabyta w drodze umowy na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego).
Żaden z przedstawionych wyżej przypadków nie zachodzi w sprawie niniejszej. Treść art. 136 ust. 4 prowadzi do wniosku, że przepisy rozdziału 6 działu III omawianej ustawy nie mają zastosowania w sytuacji gdy poprzedni właściciel zbył nieruchomość na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego w drodze umowy zawartej w ramach rokowań, które winny poprzedzać wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego (art. 49 ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości obowiązującej do 31 grudnia 1997 r., art. 114 ust. 1 obecnie obowiązującej ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami), bądź umowy zawartej już w trakcie prowadzonego postępowania w przedmiocie wywłaszczenia nieruchomości.
Aktualny jest zatem pogląd Sądu Najwyższego wyrażony pod rządami ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości w uchwale z 24 września 1992 r. (III AZP 11/92, OSN 1993, nr 6, poz. 93), że "Poprzedni właściciel nieruchomości zbytej na rzecz Skarbu Państwa w czasie obowiązywania ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości dla celu, który dawałby podstawę wywłaszczenia nieruchomości, nie może żądać jej zwrotu na podstawie art. 69 ust. 1 powołanej ustawy". Umowę o przeniesienie na rzecz Skarbu Państwa albo na rzecz jednostki samorządu terytorialnego własności nieruchomości niezbędnej na cele publiczne Sąd Najwyższy uznał za umowę sprzedaży nieruchomości taką samą, jak każda inna tego rodzaju umowa.
Aktualność tego stanowiska potwierdza też art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Przepis ten rozszerza zakres nieruchomości podlegających zwrotowi stanowiąc, że przepisy rozdziału 6 działu III ustawy regulujące kwestie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości mają odpowiednie zastosowanie do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa w trybie podanym w tej normie. Wykazem nieruchomości zawartym w tym przepisie, do których mają odpowiednie zastosowanie przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami dotyczące zwrotu wywłaszczonych nieruchomości objęte zostały m.in. nieruchomości przejęte na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Było to zapewne konsekwencją stanowiska wyrażanego w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz doktrynie traktującego nieruchomości nabyte na podstawie umów zawieranych w oparciu o art. 6 ustawy z 12 marca 1958 r. jak nieruchomości wywłaszczone.
Ustawa z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości nie regulowała już umownego nabycia przez Skarb Państwa własności nieruchomości niezbędnej dla realizacji celu publicznego. Jedynie uzależniała ona wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego od rokowań podjętych z właścicielem nieruchomości w celu umownego przeniesienia własności na rzecz Skarbu Państwa (później także na rzecz gminy). Umowa przeniesienia własności nieruchomości niezbędnej dla realizacji celu publicznego zawarta pod rządami ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, której warunki ustalane były przez strony umowy nie różni się więc niczym – jeśli chodzi o jej treść – od innych umów cywilnoprawnych tego rodzaju. Dlatego w odróżnieniu od specyficznych umów wywłaszczeniowych o jakich stanowił art. 6 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, umowy dotyczące nabycia nieruchomości na cel publiczny zawarte w czasie obowiązywania ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości nie mogą być traktowane jako prowadzące w istocie do wywłaszczenia nieruchomości. Cytowany art. 216 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami nie wymienia nieruchomości nabytych w drodze umów cywilnoprawnych zawartych pod rządami ustawy z 29 kwietnia 1985 r., o której wyżej mowa, które z uwagi na ich przeznaczenie mogły być przedmiotem wywłaszczenia. To zaś oznacza, iż prawidłowe jest stanowisko Sądu I instancji, że do nieruchomości objętych tego typu umowami – jak w przypadku tej sprawy – nie mają zastosowania przepisy ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami dotyczące zwrotu wywłaszczonych nieruchomości.
Za błędny przy tym należy uznać zarzut skargi kasacyjnej, iż Sąd I instancji powinien był samodzielnie ocenić konstytucyjność normy art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Sądy administracyjne nie są uprawnione do badania zgodności ustaw z Konstytucją RP. Uprawnienie takie przysługuje w myśl art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 z późn. zm.) tylko Trybunałowi Konstytucyjnemu.
Powyższe prowadzi do wniosku, że skargi kasacyjnej wniesionej przez E. I. nie można uznać za zasadną i z tego względu na podstawie art. 184 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało ją oddalić.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI