II SA/Lu 223/24

II SA/Lu 223/24 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2024-04-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-15
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Brygida Myszyńska-Guziur /sprawozdawca/
Grzegorz Grymuza
Jerzy Parchomiuk /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1780/24 - Wyrok NSA z 2025-09-10
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17b ust. 1 pkt 1, art. 17b ust. 2, art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 29 grudnia 2023 r., znak: SKO.II.41/1486/ŚR/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
A. B. (dalej jako "strona", "skarżąca", "wnioskodawczyni"), reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 29 grudnia 2023 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Z akt sprawy i uzasadnienia zaskarżonego rozstrzygnięcia wynika, że wnioskiem złożonym w dniu 31 sierpnia 2023 r. skarżąca wystąpiła do Prezydenta Miasta Chełm o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bratem – K. B., legitymującym się orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia Nr 5, Nr akt 60202 z dnia 22 kwietnia 1996 r. zaliczono Pana K. B. do pierwszej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia na stałe.
Decyzją z dnia 16 października 2023 r. Prezydent Miasta Chełm, odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia w oparciu o art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm. - dalej: "u.ś.r."), gdyż wnioskodawczyni uprawniona jest do renty z tytułu trwałej częściowej niezdolności do pracy, co w ocenie organu stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia. Zdaniem organu I instancji absencja zawodowa strony nie jest ściśle związana z niepodejmowaniem lub rezygnacją z wykonywania pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem. Wnioskodawczyni od 26 lat jest uprawniona do renty i z dniem 23 sierpnia 2023 r. zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego, w związku z powyższym w sprawie nie występuje bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki. Jednocześnie organ I instancji wskazał, że prowadząc gospodarstwo rolne strona może elastycznie zarządzać swoim czasem i przy właściwej organizacji pracy nie zachodzi konieczność tej rezygnacji. W dalszej kolejności organ zauważył, że sprawowana opieka nad bratem obejmuje prowadzenie gospodarstwa domowego, bieżących spraw oraz podstawowych czynności życiowych, a niepełnosprawny w związku z ograniczoną zdolnością do samodzielnej egzystencji wymaga nadzoru i kontroli. Czynności wykonywane w ramach opieki nie są na tyle absorbujące, aby uniemożliwiały wykonywanie pracy lub wymagały rezygnacji z aktywności zawodowej, bowiem są to czynności związane z codziennym funkcjonowaniem, wykonywane przez większość ludzi aktywnych zawodowo. Organ I instancji wskazał ponadto, że niepełnosprawny uczęszcza na zajęcia do Środowiskowego Domu Samopomocy w C., w którym przebywa około 6 godzin dziennie, co umożliwia wnioskodawczyni podjęcie pracy chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy i jest ona w stanie skutecznie pogodzić obowiązki z opieką. Zauważył, że w opiekę powinni włączyć się bracia niepełnosprawnego, którzy ze względu na miejsce zamieszkania i wykonywanie pracy zarobkowej nie są zwolnieni z obowiązku alimentacyjnego względem niego.
W wyniku rozpatrzeniu odwołania strony decyzją z dnia 29 grudnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Chełmie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie Kolegium przytoczyło treść przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych mających zastosowanie w sprawie oraz wskazało, że niepełnosprawny nie ma zstępnych, rodzice jego nie żyją, a osobami zobowiązanymi do alimentacji wobec niego jest rodzeństwo: A. B. (wnioskodawczyni) oraz R. B. i W. B. Wnioskodawczyni jest uprawniona do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy przyznaną na stałe, którą pobiera od 1 lipca 1997 r. Strona jest współwłaścicielem, gospodarstwa rolnego o pow. 2,2254 ha i jak oświadczyła zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 23 sierpnia 2023 r. w celu sprawowania opieki nad bratem.
Organ odwoławczy wskazał, że w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 18 września 2023 r. pracownik socjalny ustalił, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad bratem K. B. od sierpnia 2022 r., wcześniej opiekę nad nim sprawowała ich matka, która zmarła w czerwcu 2023 r. Ojciec wyżej wymienionych nie żyje od 2005 r. Niepełnosprawny oprócz siostry (wnioskodawczyni) posiada dwóch braci: R. B., który mieszka w L. i pracuje zawodowo, odwiedza brata co dwa tygodnie, nie angażuje się w opiekę oraz W. B., który mieszka w I., pracuje zawodowo, utrzymuje z rodziną kontakt telefoniczny. Poza wnioskodawczynią w rodzinie nie ma innych osób, które mogłyby sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Ustalono, że K. B. od urodzenia jest osobą niepełnosprawną, upośledzoną umysłowo, nadto cierpi na nadciśnienie tętnicze. Niepełnosprawny jest osobą sprawną fizycznie, samodzielnie porusza się i spożywa posiłki. Wymaga wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, gdyż nie umie liczyć, pisać, nie zna się na zegarze i na wartości pieniądza, na dniach tygodnia i miesiącach. W ramach sprawowanej opieki wnioskodawczyni przygotowuje posiłki, lekarstwa oraz czyste ubrania, robi zakupy, sprząta, pierze, załatwia sprawy urzędowe, organizuje wizyty lekarskie, realizuje recepty, wychodzi na spacery z niepełnosprawnym, przypomina o higienie osobistej. W nocy opieka nie jest sprawowana. Ponadto niepełnosprawny uczęszcza do Środowiskowego Domu Samopomocy, w którym przebywa w godzinach od 7.00 do 13.00.
Następnie Kolegium wyjaśniło, że argumentacja organu I instancji, który oparł decyzję odmowną na art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. jest wadliwa. Wskazano, że wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17 (Dz. U. z 2019 r. poz. 1257) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W uzasadnieniu wyroku Trybunał przyjął, iż różnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi w oparciu o przyjęte przez ustawodawcę kryterium posiadania przez takie osoby ustalonego prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest niedopuszczalne. Wskazano, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż ustawodawca, posługując się zwrotem: "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki", wymaga aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby uprawnione do omawianego świadczenia pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
W ocenie Kolegium, w przedmiotowej sprawie nie występuje przesłanka związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, a faktyczną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia. Zwrócono uwagę, że wnioskodawczyni ubiegająca się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne. Oceniając zatem złożone przez skarżącą oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego organ odwoławczy stwierdził, iż trudno dać wiarę, że faktycznie z dniem 23 sierpnia 2023 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. W trakcie prowadzonego postępowania odwoławczego ustalono bowiem, że skarżąca figuruje w ewidencji producentów rolnych Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) pod numerem identyfikacyjnym 0. (decyzja Kierownika Biura ARiMR z dnia 13.06.2023 r., Nr 0048-00000046787/23). Ponadto z pisma z-cy Dyrektora Oddziału Regionalnego ARiMR z dnia 18 grudnia 2023 r., znak: SB03.0162.1971.2023.PO wynika, że skarżąca nie złożyła wniosku o wykreślenie jej z rejestru producentów i gospodarstw rolnych, obecnie nie jest ona beneficjentką dopłat, w dniu 16.06.2023 r. złożyła wniosek o przyznanie płatności bezpośrednich jednak go wycofała, a gospodarstwo skarżącej nie jest zgłoszone jako prowadzące działalność rolniczą w produkcji zwierzęcej. Z powyższego zdaniem Kolegium wynika, że strona nie spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia, gdyż nie zaprzestała faktycznie prowadzenia gospodarstwa rolnego. Organ odwoławczy następnie przytoczył regulacje ustawy z dnia 18 grudnia 2023 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2023 r., poz. 885) i stwierdził, że prowadzenie działalności rolniczej jest niezbędnym elementem posiadania statusu producenta rolnego. Osoba, która zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego powinna zatem wystąpić o wykreślenie z ewidencji producentów w terminie 14 dni od dnia zaistnienia tej zmiany. Ewidencję producentów wykorzystuje się w zakresie przyznawania i wypłaty płatności (art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy ewidencyjnej), posiadanie aktualnego statusu producenta rolnego, wynikającego z wpisu do ewidencji, wyklucza przyjęcie, że dana osoba zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, bowiem osoba taka, korzystając z aktualnego wpisu, ma możliwość ubiegania się o płatności rolne, oczywiście z zastrzeżeniem spełnienia pozostałych warunków, poza formalnym statusem producenta. Wykreślenie zatem z ewidencji producentów usuwa wątpliwości dotyczące prowadzenia gospodarstwa rolnego związane z pobieraniem dopłat, bowiem uniemożliwia ubieganie się o dopłaty.
Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że zakres i rozmiar sprawowanej opieki nie uniemożliwia stronie skarżącej podjęcia pracy chociażby w ograniczonym zakresie. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że niepełnosprawny K. B. jest osobą sprawną fizycznie, samodzielnie porusza się, spożywa posiłki i wykonuje czynności higieniczne oraz samoobsługowe. Skarżąca w ramach opieki: sprząta, pierze, robi zakupy, przygotowuje posiłki, przypomina bratu o kąpieli i położeniu się spać, przygotowuje ubrania, mierzy ciśnienie, dawkuje lekarstwa, organizuje wizyty lekarskie, realizuje recepty, wychodzi na spacery. W ocenie Kolegium czynności takie jak sprzątanie, przygotowanie posiłków, pranie, zrobienie zakupów składają się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego i nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności, wykonywane również: przez osoby, na co dzień pracujące zawodowo tj. przed lub po pracy. Czynności te, przy właściwej organizacji, dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem pracy zawodowej. Wskazywane natomiast przez skarżącą czynności ściśle opiekuńcze nad bratem, takie jak przygotowanie ubrań, pomiar ciśnienia, dawkowanie leków, czy też organizacja wizyt lekarskich nie stanowią czynności, które uniemożliwiają podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu. Zwrócono także uwagę, że brat skarżącej korzysta z przyznanej mu formy pomocy w postaci świadczonych usług w Środowiskowym Domu Samopomocy w C., w którym przebywa w godzinach od 7.00 do 13.00 tj. 6 godzin dziennie. Z powyższego wynika, że skarżąca wprawdzie sprawuje opiekę nad bratem, jednak opieka ta sprawowana jest tylko przez część doby i nie wymaga od niej stałej dyspozycyjności. Tymczasem, aby można było mówić o opiece w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie.
Kolegium nie kwestionując faktu, że brat skarżącej jest osobą wymagającą opieki i wsparcia osoby drugiej, jednak jest zdania, że zakres koniecznej opieki nie jest na tyle absorbujący, by uniemożliwiał podjęcie przez skarżącą pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasowym. Zauważono, że akta sprawy zawierają również orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 16 października 2013 r., na mocy którego K. B. został uznany za trwale całkowicie niezdolnego do pracy, co de facto równoznaczne jest z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, a w uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano na możliwość przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji. Ponadto w toku postępowania, strona nie przedstawiła dowodu, potwierdzającego wykreślenie jej z ewidencji producentów rolnych, co dowodzi, że wbrew składanym deklaracjom jest ona nadal aktywnym rolnikiem, który prowadzi gospodarstwo rolne. W ocenie Kolegium w sprawie brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad niepełnosprawnym bratem.
W powołanej na wstępie skardze do tut. Sądu skarżąca wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych, zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
prawa materialnego, przez błędną wykładnie, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
- art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17b u.ś.r. i niezasadne uznanie, że siostra niepełnosprawnego K. B. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie zaprzestała ona prowadzenia gospodarstwa rolnego;
- art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczny nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia;
- art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym bratem.
Jednocześnie strona wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi podniesiono m.in., że organ dokonał błędnej, ale przed wszystkim dowolnej oceny oświadczenia skarżącej, złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej, iż zaprzestała ona prowadzania działalności rolniczej. Nie mając żadnych dowodów na okoliczność, że skarżąca prowadzi działalność rolniczą organ uznał, iż skoro figuruje w ewidencji produktów rolnych Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa to nie zaprzestała faktycznie prowadzenia gospodarstwa rolnego. Strona wskazała, że skoro złożyła oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej, iż zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej, a brak jest jakichkolwiek dowodów, aby takową prowadziła, trudno zaakceptować nielogiczne stanowisko organu. Sam fakt, że otrzymuje ona dopłaty bezpośrednie, nie oznacza automatycznie taką działalność prowadzi lub zarządza gospodarstwem jeżeli zajmuje się na stale swoim niepełnosprawnym bratem. Podniosła także, że skoro ustawodawca przewidział oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej w zakresie wykazania zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej to takie oświadczenie powinno zostać uznane za wiarygodny dowód, chyba że pojawią się inne istotne nie budzące wątpliwości dowody obalające to oświadczenie. W przedmiotowej sprawie nie wystąpiły tego typu dowody. Skarżącą w czerwcu 2023 r. złożyła wniosek o przyznanie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego jednak go wycofała.
W ocenie skarżącej organ dokonał błędnej, ale przed wszystkim dowolnej oceny zebranego materiału w kwestii czasookresu opieki, której wymaga niepełnosprawny podopieczny oraz możliwości podjęcia pracy zawodowej przez skarżącą. W aktach sprawy znajduje się orzeczenie o niepełnosprawności K. B., z którego w sposób niebudzący wątpliwości wynika, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Dokument ten jest dokumentem urzędowym wydanym przez lekarza orzecznika, który posiadając fachową wiedzę uznał niezdolność do samodzielnej egzystencji niepełnosprawnego. Strona podniosła, że zapoznając się z zakresem obowiązków ustalonych podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez organ, trudno się zatem zgodzić aby można było pogodzić opiekę nad niepełnosprawnym umysłowo bratem, wymagającym stałego nadzoru, sporządzania posiłków, robienia zakupów, przy ubieraniu się, przy higienie osobistej oraz całodobowej dyspozycji z pracą zawodową. Niepełnosprawny nie potrafi czytać, liczyć nie zna wartości pieniędzy nie zna dni tygodnia ani miesięcy. Mimo, że K. uczęszcza na zajęcia w Środowiskowym Domu Samopomocy to skarżąca dowozi oraz odbiera brata z zajęć komunikacja miejską. Podkreślono, że okoliczność, że brat skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej opieki drugiej osoby, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ, który w orzeczeniu wyraził swoje stanowisko uznając brak możliwości samodzielnej egzystencji. W ocenie skarżącej zgromadzone w toku postępowania administracyjnego dokumenty pozwalają przyjąć, że rezygnacja a następnie niepodejmowanie przez nią zatrudnienia ma, związek z opieką sprawowaną nad bratem.
W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, ze zm.; dalej jako: "p.p.s.a."). Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie natomiast z art. 17b ust. 1 u.ś.r.: w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Z ust. 2 art. 17b u.ś.r. wynika, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
W myśl art. 17 ust. 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Podkreślić należy, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest również zakres opieki świadczonej przez skarżącą wobec swojego brata, legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w kontekście tzw. związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.
Powołany wyżej przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Nie wskazał w szczególności, aby opieka ta musiała być rozumiana jako opieka całodobowa. Niemniej, dla uznania opieki za spełniającą kryteria o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotny jest jej charakter, niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i niepełnosprawności osoby jej wymagającej, które z uwagi na swą intensywność wykluczają podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmuszają go do rezygnacji z niego). Jak wskazał NSA w wyroku z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, iż w art. 17 ust. 1 u.s.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz, że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym. Stała opieka powinna być rozumiana również jako pozostawanie przez opiekuna w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania faktycznych czynności opiekuńczych, wykazuje on realną gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. W sprawie nie jest sporne, że na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny wobec brata. Istotne natomiast w kontekście analizy spornych pozytywnych przesłanek przyznania analizowanego świadczenia, tj. w zakresie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad bratem jest, wynikające z części III wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego od 23 sierpnia 2023 r. Dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r. jest oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Taka forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Prawo nie przewiduje innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 30 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1273/20, CBOSA). Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej.
Z akt postępowania administracyjnego wynika, że skarżąca prowadziła gospodarstwo, a następnie złożyła oświadczenie o zaprzestaniu jego prowadzenia. Składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca oświadczyła bowiem, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w gospodarstwie od 23 sierpnia 2023 r. Z dokonanej przez organ odwoławczy ustaleń wynika, że skarżąca figuruje w ewidencji producentów rolnych Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) pod numerem identyfikacyjnym 0. (decyzja Kierownika Biura ARiMR z dnia 13.06.2023 r., Nr 0048-00000046787/23). Ponadto z pisma z-cy Dyrektora Oddziału Regionalnego ARiMR z dnia 18 grudnia 2023 r., znak: SB03.0162.1971.2023.PO wynika, że skarżąca nie złożyła wniosku o wykreślenie jej z rejestru producentów i gospodarstw rolnych, obecnie nie jest ona beneficjentką dopłat, w dniu 16.06.2023 r. złożyła wniosek o przyznanie płatności bezpośrednich jednak go wycofała, a gospodarstwo skarżącej nie jest zgłoszone jako prowadzące działalność rolniczą w produkcji zwierzęcej.
Oceniając powyższe okoliczności w kontekście realizacji warunku rezygnacji z aktywności zawodowej, w tym przypadku z prowadzenia gospodarstwa rolnego wskazać należy, że Sąd w składzie orzekającym podziela pogląd orzecznictwa, iż dopóki rolnik figuruje w ewidencji krajowych producentów rolnych, dopóty nie można stwierdzić, że zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Wpis do ewidencji oznacza bowiem stałą gotowość do ubiegania się o płatności bezpośrednie, które może uzyskać rolnik prowadzący gospodarstwo rolne. Zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego, o jakim mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania przez rolnika pewnych czynności, jak np. zaprzestanie osobistej uprawy, zbierania plonów, czy uzyskiwania zysków z gospodarstwa, w tym zaprzestanie składania wniosków o dopłaty unijne. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wymaga poza tym przedsięwzięcia szeregu czynności prawnych, powiązanych integralnie ze statusem rolnika i prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, takich jak np. złożenie wniosku o usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych, który pozwala danemu producentowi (rolnikowi) na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego, a więc prowadzenie gospodarstwa rolnego. Figurowanie w ewidencji producentów rolnych jest więc jednym z elementów koniecznych do przyjęcia, że mamy do czynienia z rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne (za: wyrok WSA w Kielcach z 30 maja 2023 r. II SA/Ke 260/23).
W ocenie Sądu na gruncie niniejszej sprawy zakres sprawowanej opieki nie uniemożliwia skarżącej podjęcia pracy zarobkowej, rozumianej w realiach niniejszej sprawy jako także kontynuacja pracy w gospodarstwie rolnym. Zdaniem Sądu wykonywane przez skarżącą czynności nie kolidują z możliwością pracy w gospodarstwie rolnym. W niniejszej sprawy nie została zatem spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podkreślenia bowiem wymaga, że podstawową przesłanką przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego lub z pracy w gospodarstwie w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (art. 17 ust. 1 w zw. z 17b ust. 1 u.ś.r.). Ocena, czy istnieje bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego a opieką nad osobą niepełnosprawną powinna przy tym uwzględniać również okoliczność, że w przypadku prowadzenia gospodarstwa rolnego istnieje większa możliwość elastycznego planowania pracy i dostosowania jej do opieki nad osobą niepełnosprawną, niż w przypadku umowy o pracę. Na gruncie niniejszej sprawy uwzględnienia zatem wymaga specyficzny charakter pracy w gospodarstwie rolnym. Świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane bowiem za rzeczywisty brak możliwości realizowania aktywności zawodowej przez opiekuna (np. prowadzenia gospodarstwa rolnego) - wynikający właśnie z konieczności zapewnienia opieki osobie jej wymagającej. Świadczenie ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy uwarunkowaną koniecznością opieki (troski) nad bliską osobą, która jej wymaga.
Wyjaśnić należy, że orzeczenie o niepełnosprawności w sposób wiążący określa zakres niezbędnej pomocy osobie niepełnosprawnej, którego nie mogą kwestionować organy orzekające o świadczeniach pielęgnacyjnych. Wiążący charakter orzeczenia o niepełnosprawności nie przesądza jednak, jakiego rodzaju czynności w konkretnych okolicznościach wykonuje osoba sprawująca opiekę w stosunku do podopiecznego oraz jakich czynności ta ostatnia osoba wymaga ze względu na swój stan i czy faktycznie wymagają one rezygnacji z aktywności zawodowej. Rolą organów administracyjnych w takiej sytuacji jest zatem ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia i czy faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, a wymuszającym jednocześnie rezygnację z wykonywania pracy zawodowej. Wymagało to ustalenia zindywidualizowanych i konkretnych okoliczności niniejszej sprawy, które pozwoliłyby na zweryfikowanie istnienia rzeczywistego związku pomiędzy biernością zawodową skarżącej a sposobem zaspakajania potrzeb opiekuńczych w stosunku do brata. Samo bowiem posiadanie orzeczenia nie przesądza, że każdy, zajmujący się osobą niepełnosprawną, sprawuje opiekę w sposób wykluczający go z jakiejkolwiek aktywności zawodowej.
Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym kontekście, jak wskazał NSA w uchwale 7 sędziów z 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12 (ONSAiWSA 2013/3/40, Lex nr 1230181), w odniesieniu do pracy rolnik uwzględnić należy, że rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo rolne - zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. Należy przy tym zauważyć, że na przykład praca świadczona w ramach stosunku pracy jest pracą wykonywaną na rzecz osoby trzeciej i pod jej kierownictwem. Charakteryzuje ją nie tylko podporządkowanie ekonomiczne, ale i organizacyjne. Sąd w składzie orzekającym podziela powyższe wskazania w zakresie charakteru pracy rolnika, uznając je za aktualne.
Należy także wskazać, że zakres czynności, które skarżąca wykonuje, opiekując się bratem, nie jest na tyle intensywny i absorbujący, by stanowił obiektywną przeszkodę do kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym. Z akt wynika, że brat skarżącej jest osobą sprawną fizycznie, samodzielnie porusza się, spożywa posiłki i wykonuje czynności higieniczne oraz samoobsługowe. Skarżąca sprawuje wobec niego opiekę, przygotowując posiłki, sprzątając, piorąc, załatwiając sprawy urzędowe i wizyty lekarskie. Ponadto przypomina bratu o kąpieli i położeniu się spać, przygotowuje ubrania, mierzy ciśnienie, dawkuje lekarstwa, wychodzi na spacery. Zdaniem Sądu – biorąc pod uwagę opisane czynności wykonywane w ramach opieki nad niepełnosprawnym – możliwe jest jej pogodzenie z pracą w gospodarstwie, bądź podjęcie innej jakiejkolwiek aktywności zawodowej w niepełnym wymiarze czasu pracy. Większość wykonywanych czynności stanowi bowiem zwykłe czynności życia codziennego, które wynikają również ze wspólnego zamieszkiwania skarżącej wraz z bratem. Ponadto brak skarżącej przebywa w Środowiskowym Domu Samopomocy w godzinach od 7.00 do 13.00.
Podkreślić należy, że między rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, istnieć musi bezpośredni związek, co oznacza, że rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowana musi być właśnie i wyłącznie sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną oraz że nie ma żadnej możliwości by te dwie kwestie pogodzić. W postępowaniu prowadzonym w przedmiocie ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego organ administracji winien ustalić, czy starający się o świadczenie opiekun (wnioskodawca) jest zdolny do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta bowiem musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, tj. w realiach tej sprawy, musi powodować faktyczny brak możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego bądź podjęcie innej j aktywności zawodowej w niepełnym wymiarze czasu pracy. Związek między rezygnacją z pracy bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawcę, a sprawowaną przez niego opieką nad osobą niepełnosprawną, musi być bezpośredni i ścisły. Sąd dodatkowo zwraca uwagę, że skarżąca od 26 lat jest uprawniona do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i nie podejmowała zatrudnienia ze powodu własnego stanu zdrowia, a nie w związku ze sprawowaną opieką nad bratem.
Zdaniem Sądu na gruncie niniejszej sprawy brak jest związku-przyczynowo skutkowego pomiędzy koniecznością opieki nad bratem a rezygnacją przez skarżącą z prowadzenia gospodarstwa bądź pracy w gospodarstwie lub innej aktywności zawodowej. W rezultacie organy administracji ostatecznie słusznie odmówiły skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, co uczyniła w skardze, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.