II SA/Lu 205/25

II SA/Lu 205/25 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2025-06-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-04-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Jacek Czaja
Jerzy Parchomiuk /przewodniczący/
Maciej Gapski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 8, art. 72 ust. 1 i 2
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Dz.U. 1991 nr 120 poz 526
art. 3 ust. 1, art. 20, art. 27
Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.
Dz.U. 2024 poz 1576
art. 4 ust. 2, art. 2 pkt 10
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk, Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja, Asesor sądowy Maciej Gapski (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi J. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 marca 2025 r., znak: 010070/680/4462138/2024 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 czerwca 2024 r. znak: 010070/680/4462138/2024.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 6 marca 2025 r., znak: 010070/680/4462138/2024, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 167 ze zm., dalej również jako "ustawa") po rozpatrzeniu odwołania J. H. (dalej jako: skarżąca), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: Prezes ZUS) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 czerwca 2024 r. odmawiającą skarżącej przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko A. U. na okres świadczeniowy 2023/2024.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że brak jest podstaw do przyznania skarżącej świadczenia na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r., gdyż skarżąca dopiero od dnia 19 września 2024 r. została ustanowiona opiekunem prawnym dziecka. Organ wyjaśnił, że świadczenie wychowawcze stosownie do art. 4 ust. 2 ustawy przysługuje matce lub ojcu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, a także opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Organ uznał, że możliwość przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego istnieje od 19 września 2024 r., tj. od dnia ustanowienia skarżącej opiekunem prawnym A. U.
W skardze na decyzję Prezesa ZUS skarżący nie przedstawiła konkretnych zarzutów podnosząc jedynie, że orzeczenie jest rażąco krzywdzące dla małoletniej A. U. W konkluzji wniosła o pozytywne rozpatrzenie skargi.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.
Materialnoprawną podstawą decyzji stanowił art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zgodnie z tym przepisem świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a; opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego; albo opiekunowi prawnemu dziecka; albo dyrektorowi domu pomocy społecznej; albo rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej; albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2024 r. poz. 177, 742, 743 i 858).
Zdaniem organów obu instancji nie jest prawnie dopuszczalne przyznanie skarżącej świadczenia na dziecko A. U. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r., gdyż dopiero od dnia 19 września 2024 r. została ustanowiona opiekunem prawnym małoletniej i złożyła stosowne przyrzeczenie. Okoliczność powyższa wynika z zaświadczenia Sądu Rejonowego w K. z dnia 19 września 2024 r. (k. 55 akt adm.).
Sąd zauważa, że zgodnie z ustalonym w przedmiotowej sprawie stanem faktycznym, który jest zasadniczo bezsporny, J. H. w dniu 24 maja 2024 r. złożyła drogą elektroniczną wniosek o świadczenie wychowawcze 800+ na okres 2023/2024 do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na formularzu przeznaczonym dla osób sprawujących pieczę zastępczą nad dzieckiem, opiekunów prawnych i faktycznych. Do wniosku dołączono kopię postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia 14 maja 2024 r. sygn. akt [...], na podstawie którego udzielono zabezpieczenia w ten sposób, że powierzono sprawowanie osobistej pieczy nad małoletnią A. U. córką S. i J. ur. 11 września 2008 r. siostrze małoletniej J. H. do czasu prawomocnego zakończenia sprawy o ustanowienie opieki prawnej. W aktach sprawy znajduje się ponadto opisane powyżej zaświadczenia Sądu Rejonowego w K. potwierdzające okoliczność ustanowienia skarżącej opiekunem prawnym siostry od dnia 19 września 2024 r.
Zdaniem tut. Sądu rozpatrując przedmiotową sprawę należało wziąć pod uwagę, że co najmniej od dnia 14 maja 2024 r. skarżąca sprawowała faktyczną opieką na A. U., co znalazło swój wyraz w postanowieniu Sądu Rejonowego w K. z tego dnia.
Stosownie do powołanego powyżej przepisy art. 4 ust. 2 ustawy świadczenie wychowawcze może być przyznane nie tylko opiekunowi prawnemu dziecka, ale również opiekunowi faktycznemu. Zgodnie z ustawową definicją opiekuna faktycznego określoną w art. 2 pkt 10 ustawy: ilekroć w ustawie jest mowa o opiekunie faktycznym dziecka - oznacza to osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka.
Dokonując wykładni powołanej powyżej definicji opiekuna faktycznego dziecka w orzecznictwie sądów podkreśla się, że: niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które z jednej strony faktycznie opiekują się dzieckiem, a z drugiej jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Regulacja taka pomija bowiem osoby, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. (zob. wyrok WSA w Łodzi z 22 maja 2025 r., II SA/Łd 135/25, LEX nr 3880175, wyrok WSA w Krakowie z 1 kwietnia 2025 r., III SA/Kr 1909/24, LEX nr 3850014).
Z powołanej ustawy wynika, że świadczenie wychowawcze służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem rzeczywiście sprawują. Przesłanką przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego jest bowiem wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i utrzymywanie dziecka.
Jednakże z literalnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 2 pkt 10 ustawy. wynika, że chociaż celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, to możliwości uzyskania wsparcia w opisanym zakresie zostali pozbawieni opiekunowie dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę i to nawet w sytuacji, gdy sprawowanie tej pieczy wynika z orzeczenia sądowego. Zdaniem Sądu wykładnia językowa art. 4 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 2 pkt 10 ustawy, wprowadzając ograniczenie w dostępności do świadczenia wychowawczego dla osób, którym sąd powszechny w drodze orzeczenia powierzył wykonywanie bieżącej pieczy nad dzieckiem narusza przepisy Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka. Do takiego rezultatu nie prowadzą natomiast wyniki wykładni funkcjonalnej pozwalające urzeczywistnić normy i wartości eksponowane w Konstytucji RP i Konwencji.
Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela i przyjmuje jako swój pogląd płynący z orzecznictwa, że przepisy ustawy w sposób nierówny i niedostateczny chronią prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów, co nie powinno mieć miejsca w państwie prawa. Wobec tego wykładnia przepisów ustawy musi uwzględniać konstytucyjnie zagwarantowane prawa jednostki (por. wyroki NSA z: 1 sierpnia 2019 r., I OSK 203/19; 27 sierpnia 2019 r., I OSK 2707/17; 21 lipca 2022 r., I OSK 1620/19; 7 grudnia 2022 r., I OSK 420/20; wyrok WSA w Łodzi z 16 października 2018 r., II SA/Łd 533/18; wyrok WSA w Krakowie z 9 listopada 2017 r., III SA/Kr 1140/17 oraz wyroki WSA w Gliwicach z: 25 sierpnia 2021 r., II SA/Gl 700/21; 18 września 2020 r., II SA/Gl 654/20; 25 stycznia 2023 r., II SA/Gl 1716/22, CBOSA).
Sam fakt, że ustawa posługuje się autonomiczną definicją, a sama wykładnia językowa pozwala na ustalenie jej treści, nie wyłącza potrzeby i konieczności zastosowania innych zasad wykładni w sytuacji, gdy wynik wykładni językowej jest sprzeczny z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi (por. wyrok NSA z 1 sierpnia 2019 r., I OSK 203/19, CBOSA).
Zgodnie z art. 8 Konstytucji RP, ustawa zasadnicza jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, zaś jej ust. 2 stanowi, że przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Z kolei art. 72 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Zgodnie zaś z jego ust. 2 dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Zatem osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem na mocy orzeczenia sądowego, ma nie tylko prawo skutecznego domagania się pomocy, ale Państwo ma obowiązek tę pomoc zapewnić, w tym również pomoc materialną, a więc przynajmniej w zakresie częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które z jednej strony, faktycznie opiekują się dzieckiem, a z drugiej, jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Regulacja taka pomija bowiem osoby, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. Ponadto odmowa przyznania świadczenia wychowawczego osobie sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem, narusza standardy w zakresie obowiązku równego traktowania podmiotów prawa. Z zasady równego traktowania wynika nakaz równego, czyli jednakowego traktowania wszystkich adresatów norm prawnych charakteryzujących się w takim samym stopniu tą samą relewantną cechą. Zróżnicowanie bowiem w traktowaniu podmiotów prawa jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na jasno sformułowane obiektywne kryterium. Kryterium to musi mieć charakter relewantny, czyli pozostawać w bezpośrednim związku z celem i zasadniczą treścią przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma. Należy stwierdzić, że tego właśnie wymogu nie spełnia kryterium przyjęte przez ustawodawcę w art. 4 ust. 2 w związku z art. 2 pkt 10 ustawy. Pominięcie wśród osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego osób sprawujących bieżącą pieczę nad dzieckiem na mocy aktu stosowania prawa wydanego przez organy państwa, pozostaje w sprzeczności z celem przepisów ustawy i celem samego świadczenia wychowawczego. Stąd też wprowadzając odstępstwo od zasady równości ustawodawca nie może się tylko ograniczyć do jasnego (w sensie językowym) sformułowania kryterium, ale przede wszystkim przyjęte kryterium musi pozostawać w bezpośrednim związku z celem przyjętej regulacji (zob. wyrok NSA z 1 sierpnia 2019 r., I OSK 202/19, CBOSA).
Zgodnie z art. 20 ust. 1 Konwencji, dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że uchwalone przez Sejm i Senat ustawy muszą być z nią zgodne. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji). Stosownie zaś do art. 27 ust. 3 Konwencji Państwa-Strony, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, będą podejmowały właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz będą udzielały, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy, szczególnie w zakresie żywności, odzieży i mieszkań.
Uwzględniając powyższe uregulowania Konstytucji RP i Konwencji, za nieuzasadnione należy uznać ustawowe wykluczenie możliwości przyznania świadczenia wychowawczego osobie sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem. Sąd zatem uwzględnił skargę i przyjął jako wzorzec kontroli legalności kwestionowanej przez skarżącą decyzji przepisy art. 72 ust. 1 zdanie 1 i ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 3 ust. 1, art. 20 i art. 27 Konwencji, uznając za zasadne bezpośrednie zastosowanie tych unormowań. Pozbawienie skarżącej przez organy obu instancji prawa do świadczenia wychowawczego na siostrę, pozostającą pod bieżącą pieczą skarżącej i w oparciu o literalną wykładnię art. 4 ust. 2 w związku z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., nie uwzględnia bowiem istoty świadczenia wychowawczego oraz praw wynikających z Konstytucji RP i Konwencji. W związku z tym, decyzje organów obu instancji naruszają przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia ich wyeliminowanie z obrotu prawnego.
Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu wyroku (art. 153 p.p.s.a.)., a wydane rozstrzygnięcie uzasadni zgodnie z wymogami określnymi w 107 § 3 k.p.a. Mając na uwadze, że skarżąca od 14 maja 2024 r. na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w K. (wydanym w trybie zabezpieczenia) sprawuje osobistą pieczę nad małoletnią A. U. organ powinien przyznać wnioskowane świadczenie wychowawcze za maj 2024 r. Sąd zauważa, że w tym miesiącu skarżąca złożyła również wniosek o przyznanie przedmiotowego świadczenia.
Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania nie orzeczono, albowiem skarżąca nie była reprezentowana w sprawie przez profesjonalnego pełnomocnika i nie poniosła żadnych opłat z uwagi na objęcie ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych na mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.