II SA/LU 17/22

II SA/Lu 17/22 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2022-05-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-01-10
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Grzegorz Grymuza
Jerzy Parchomiuk /przewodniczący sprawozdawca/
Marcin Małek
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1721/22 - Wyrok NSA z 2024-05-17
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2004 nr 64 poz 593
art. 61, art. 64, art. 104
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Marcin Małek Protokolant Referent Agnieszka Komajda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 maja 2022 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 27 października 2021 r., nr SKO.41/3143/OS/2021 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej I. oddala skargę; II. przyznaje adwokatowi [...] od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) z tytułu podatku od towarów i usług.
Uzasadnienie
Zaskarżoną do sądu decyzją z 27 października 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie, po rozpatrzeniu odwołania E. S. (dalej jako: skarżąca) uchyliło decyzję Wójta Gminy Garbów z 13 lipca 2021 r. w przedmiocie ustalenia wydatków poniesionych zastępczo przez gminę za pobyt w domu pomocy społecznej, w części dotyczącej zobowiązania do zwrotu opłaty w określonym terminie i w tej części orzekło co do istoty sprawy określając termin na nowo. W pozostałym zakresie Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:
Na swój wniosek (aktualnie: były) mąż skarżącej – A. S. został skierowany (decyzją z 30 sierpnia 2017 r.), a następnie umieszczony (decyzją z 5 września 2017 r.) w Domu Pomocy Społecznej w P. (dalej: "DPS"), na czas nieokreślony.
Organ I instancji ustalił, że A. S. ma żonę E. S. oraz dwoje dorosłych dzieci: I. S. i A. S., z którymi od lat nie prowadzi gospodarstwa domowego. Żona i dzieci A. S. zamieszkują razem i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe z matką E. S.. Dochód 4-osobowej rodziny wyniósł 6.463,34 zł i był wyższy o 295,34 zł od 300% kryterium dochodowego, tj. 6.168 zł miesięcznie. Rodzina odmówiła ponoszenia opłat za pobyt A. S. w DPS na podstawie umowy.
Decyzją Wójta Gminy Garbów z 26 września 2017 r. E. S. zobowiązana została do ponoszenia opłat za pobyt męża A. S. w DPS w wysokości 98,45 zł miesięcznie od dnia 10 października 2017 r. Po rozpatrzeniu odwołania strony, decyzją z 4 grudnia 2017 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję Wójta, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z 8 maja 2018 r. (II SA/Lu 58/18) oddalił skargę na decyzję Kolegium.
W dniu 26 października 2018 r. pracownik socjalny ustalił, że sytuacja rodziny uległa zmianie. Gospodarstwo domowe prowadzą trzy osoby, a ich łączny dochód w miesiącu wrześniu 2018 r. wynosił 5.257,26 zł i był wyższy o 505,26 zł od 300% kryterium dochodowego (4.752 zł), co uzasadniało ponoszenie od 1 października 2018 r. wyższych opłat.
Decyzją z 10 kwietnia 2019 r. zmieniającą decyzję z 26 września 2017 r. ustalono wobec E. S. za pobyt A. S. w DPS od
1 października 2018 r. opłaty w wysokości 168,42 zł miesięcznie. Po rozpatrzeniu odwołania strony decyzją z 4 czerwca 2019 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję Wójta.
W tych okolicznościach w ocenie organu I instancji, na podstawie art. 96 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268, ze zm.; dalej jako: u.p.s.) powstał obowiązek zwrotu przez skarżącą wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę Garbów.
Organ I instancji trzykrotnie ustalał wysokość wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę Garbów zobowiązując skarżącą do zwroty tej kwoty (decyzje z 11 sierpnia 2020 r., z 16 grudnia 2020 r., z 13 kwietnia 2021 r.), jednak w wyniku odwołań wnoszonych przez skarżącą decyzje te były uchylane przez Kolegium (decyzje z 10 listopada 2020 r., z 16 marca 2021 r., z 9 czerwca 2021 r.).
W związku z podaną przez pełnomocnika strony informacją o rozwiązaniu przez rozwód małżeństwa E. S. i A. S. (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 5 maja 2020 r.), decyzją z 13 kwietnia 2021 r. organ
I instancji uchylił od dnia 5 maja 2020 r. decyzję z 26 września 2017 r. ustalającą dla skarżącej opłatę za pobyt A. S. w DPS. Po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez skarżącą, decyzją z 9 czerwca 2021 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Na powyższą decyzję E. S. wniosła skargę, która została oddalona prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 13 stycznia 2022 r. (II SA/Lu 618/21).
Decyzją z 13 lipca 2021 r. organ I instancji ustalił wysokość wydatków poniesionych przez gminę w okresie od 1 października 2017 r. do 5 maja 2020 r. w wysokości 4.408,35 zł, ustalił wysokość należności podlegającej zwrotowi na taką kwotę oraz zobowiązał skarżącą do zwrotu ww. kwoty w terminie 14 dni od dnia otrzymania decyzji.
W odwołaniu od powyższej decyzji pełnomocnik skarżącej podniósł zarzuty naruszenia przepisów postępowania, poprzez wydanie kolejnej decyzji zmieniającej dotychczas wydaną decyzję w sprawie, wadliwe przeprowadzenie postępowania dowodowego, w tym nieuwzględnienie, że skarżąca jest osobą ubogą, której nie stać na uiszczenie opłaty, brak powiadomienia strony o przysługujących jej uprawnieniach przed wydaniem decyzji. Ponadto pełnomocnik zarzucił naruszenie art. 64 pkt 2 u.p.s., poprzez pominięcie okoliczności uzasadniających zwolnienie skarżącej z ponoszenia opłaty, z uwagi na fakt, że A. S. od 20 lat nie utrzymywał kontaktów z rodziną, a także art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez nieuwzględnienie okoliczności wskazywanych przez skarżącą, że zobowiązanie do ponoszenia opłaty stanowi nadmierne obciążenie.
Po rozpatrzeniu odwołania, zaskarżoną do sądu decyzją z 27 października 2021 r. Kolegium uchyliło decyzję organu I instancji w punkcie 3, dotyczącym terminu uiszczenia należności i zobowiązało skarżącą do zwrotu kwoty 4.408,35 zł, powiększonej o ustawowe odsetki w terminie 14 dni od daty doręczenia decyzji Kolegium, zaś w pozostałym zakresie utrzymało zaskarżoną odwołaniem decyzję w mocy.
W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że z uwagi na fakt, iż skarżąca nie wykonała zobowiązania wynikającego z decyzji z 26 września 2017 r., a Gmina Garbów poniosła zastępczo wydatki z tytułu pobytu A. S. w DPS w okresie od 1 października 2017 r., stosownie do art. 101 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s. zaistniały podstawy do wydania w stosunku do strony decyzji zobowiązującej do dokonania zwrotu poniesionych wydatków w okresie od 1
października 2017 r. do 5 maja 2020 r. Kolegium wskazało także, że przed wydaniem zaskarżonej decyzji pismem z 18 czerwca 2021 r. organ I instancji poinformował stronę o stanie faktycznym sprawy, a także o treści art. 104 ust. 1 i ust. 4 u.p.s. oraz o możliwości złożenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu wydatków zastępczo poniesionych przez gminę z tytułu pobytu męża w DPS, umorzenia kwoty należności w całości lub części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenia na raty oraz możliwości poinformowania przez stronę organu o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania. Strona nie złożyła żadnego z ww. wniosków oraz nie zajęła stanowiska w sprawie. W toku prowadzonego przez organ pierwszej instancji postępowania pracownik socjalny nie znalazł podstaw do złożenia w imieniu strony wniosku o którym stanowi art. 104 ust. 4 u.p.s. Kolegium zwróciło przy tym uwagę, że strona reprezentowana jest przez profesjonalnego pełnomocnika, ponadto nie występują okoliczności które wskazywałyby, że sama nie jest w stanie ze względu na wiek, stan zdrowia czy inne okoliczności samodzielnie przedstawić wniosków w tym zakresie. Kolegium podkreśliło, że skarżąca jest osobą posiadającą stałe źródło dochodu w postaci emerytury, jest właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,8940 ha przeliczeniowych które przekazała w dzierżawę, przy czym nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, a z poczynionych ustaleń nie wynika, aby istniały podstawy do zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, z uwagi na szczególny przypadek o którym mowa w tym przepisie.
Zdaniem Kolegium konieczne było uchylenie decyzji organu pierwszej instancji w części, z uwagi na wadliwe określenie terminu zwrotu należności. Ustawa o pomocy społecznej nie określa terminu, w jakim osoba, która pobrała nienależnie świadczenia winna dokonać ich zwrotu, a kierując się ogólnymi zasadami w ocenie Kolegium należało zażądać zwrotu świadczeń w terminie, w którym decyzja orzekająca o zwrocie stanie się ostateczna.
W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium E. S. podniosła zarzuty naruszenia:
(1) zasady ochrony zaufania jednostki do organów władzy publicznej (art. 8 k.p.a.), poprzez wydanie kolejnej już decyzji uchylającej dotychczas wydaną decyzję w sprawie. Organ bezzasadnie ustalił jakoby w niniejszej sprawie na skarżącej ciążył obowiązek odpłatności za pobyt A. S. w DPS, podczas gdy z przedstawionego stanu faktycznego niewątpliwie wynika, iż w sprawie zachodzą szczególne, nadzwyczajne okoliczności uzasadniające zwolnienie ww. od obowiązku opłacania pobytu A. S. w DPS. Zdaniem skarżącej organ naruszył art. 8 k.p.a. poprzez nieprowadzenie postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, i nie kierowanie się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Organ pominął okoliczności polegające na tym, że A. S. nie pomagał stronie, nie był mężem, któremu teraz na starość jego żona winna jest z perspektywy zasad współżycia społecznego właściwą "odpłatę", przeciwnie - opuścił rodzinę ok. 20 lat temu, pozostawiając ją samą sobie, nie czyniąc żadnych starań dla pomocy w utrzymaniu rodziny którą założył, nie czyniąc starań by wychować wspólne małoletnie dzieci. Ponadto, w związku z art. 64 u.p.s., powyżej przytoczone okoliczności powinny być uwzględnione jako przesłanka w przedmiocie zwolnienia skarżącej od ponoszenia opłat za pobyt A. S. w DPS jako nadzwyczajna okoliczność w sprawie.
Zdaniem skarżącej organ naruszył również art. 8 k.p.a., poprzez nieprowadzenie postępowania dowodowego tak, aby dojść do prawdy, że strony nie stać na ponoszenie tegoż kosztu, strona bowiem jest osobą ubogą, nie otrzymującą wsparcia od osób trzecich, nie mającą majątku. Tymczasem w sprawie jako oczywiste jawi się iż ubogiej, pomagającej dzieciom skarżącej nie stać na ustaloną w decyzji opłatę.
(2) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. art. 80 k.p.a., poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób nie zmierzający do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego jak i pominięcia interesu społecznego, w szczególności oparciu postępowania dowodowego wyłącznie na wywiadzie środowiskowym. Wywiad środowiskowy został przeprowadzony dopiero wskutek wniesionego przez skarżącą odwołania, tj. w dniu 2 października 2020 r. Nie można zatem uznać, iż decyzja ta została wydana na podstawie wszelkich aktualnych danych na temat rodziny oraz jej sytuacji finansowej. Wskazać bowiem należy, iż sytuacja majątkowa skarżącej uległa pogorszeniu już pod koniec 2018 r., a nie zaś dopiero 1 października 2020 r., jak uznano w zaskarżonej decyzji i już wówczas pozostawała ona na poziomie niższym niż 300% kryterium dochodowego, o którym mowa w ustawie.
(3) art. 64 pkt 2 u.p.s., poprzez jego niezastosowanie i ustalenie, iż skarżąca jest obowiązana do ponoszenia opłat związanych z pobytem A. S. w DPS, podczas gdy w przedmiotowej sprawie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające zwolnienie skarżącej w całości od ponoszenia opłaty za pobyt DPS, w szczególności fakt, iż A. S. od 20 lat nie utrzymywał kontaktów z rodziną.
(4) art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie, tj. nieuwzględnienie przez organ okoliczności wskazywanych przez skarżącą, iż obciążenie jej przedmiotowym zobowiązaniem stanowiłoby dla niej nadmierne obciążenie, a nadto naruszenie ww. przepisu poprzez nie pouczenie strony o uprawnieniu w przedmiocie możliwości wystąpienia z wnioskiem o odstąpienie od zwrotu poniesionych zastępczo wydatków za pobyt w domu pomocy społecznej A. S., tym samym naruszając zasady prowadzenia postępowania poprzez pozbawienie strony możliwości złożenia przed wydaniem decyzji ww. wniosku.
(5) art. 7 w zw. z art. 9 w zw. z art. 11 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez niepouczenie strony o przysługujących jej uprawnieniach przed wydaniem decyzji, a tym samym prowadzenie postępowania w sposób wadliwy, który nie był nakierowany na ustalenie wszystkich istotnych okoliczności w sprawie..
Mając na uwadze tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie od organu kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Sprawa została rozpoznana na rozprawie przeprowadzonej zgodnie z art. 15zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095, ze zm.).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.
Z rozbudowanych regulacji zawartych w art. 61 u.p.s. wynika, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: (1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, (2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, (3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej; przy czym wskazane osoby oraz gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Górną granicą opłaty ponoszonej przez mieszkańca gminy jest 70% jego dochodu. W przypadku małżonka, zstępnych oraz zstępnych, ponoszą oni opłatę ustaloną w drodze umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s., przy czym ustawodawca wprowadza pewne ograniczenia samego obowiązku i jego zakresu, determinowane dochodem osoby zobowiązanej i wielokrotnością kryterium dochodowego (ust. 2). Jeżeli tak ustalone opłaty, ponoszone przez mieszkańca domu oraz jego małżonka, zstępnych i wstępnych nie pokrywają całości kosztów utrzymania w DPS, pozostałą różnicę pokrywa gmina, z której osoba została skierowana do DPS (art. 61 ust. 3 u.p.s.). Obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt małżonka lub krewnego w DPS konkretyzuje się (zarówno w zakresie ustalenia osoby obciążonej jak i wysokości opłaty) w drodze umowy, a w przypadku odmowy jej zawarcia – w drodze decyzji (uchwała NSA z 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17; w aktualnym stanie prawnym – art. 61 ust. 2d u.p.s.).
W związku z powyższym obowiązek E. S., jako (aktualnie: byłej) żony mieszkańca DPS, wyprzedzał obowiązek gminy, która ponosiła opłatę za pobyt A. S. jedynie zastępczo, w związku z niewywiązywaniem się z obowiązku uiszczania opłaty przez skarżącą.
W stosunku do skarżącej została wydana prawomocna decyzja ustalająca odpłatność za pobyt A. S. w DPS tj. decyzja z 26 września 2017 r. (k. 105 akt adm. I inst.). Decyzją z 10 kwietnia 2019 r. została ona zmieniona w zakresie wysokości opłaty (k. 126 akt adm. I inst.). Natomiast w dniu 13 kwietnia 2021 r. organ I instancji uchylił decyzję z dnia 26 września 2017 r. od dnia 5 maja 2020 r. w związku z ustaniem małżeństwa A. i E. S..
Decyzja z 26 września 2017 r. ustalająca wysokość opłaty stała się prawomocna w związku z oddaleniem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie skargi na decyzję Kolegium utrzymującą powyższą decyzję w mocy. Decyzja z 10 kwietnia 2019 r. została utrzymana w mocy przez organ odwoławczy, a skarżąca nie wniosła skargi do sądu. Prawomocna jest także decyzja z 13 kwietnia 2021 r., na skutek oddalenia skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z 9 czerwca 2021 r., utrzymującą w mocy decyzję Wójta z 13 kwietnia 2021 r., wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 13 stycznia 2022 r. (II SA/Lu 618/21).
Wskazane powyżej decyzje, dotyczące ustalenia obowiązku ponoszenia przez skarżącą opłaty za pobyt A. S. w DPS (art. 61 ust. 2 u.p.s.), mimo że pozostają w związku z niniejszą sprawą, zostały wydane w odrębnych postępowaniach. Ponadto są ostateczne i prawomocne. Nie jest zatem możliwe ich skuteczne kwestionowanie w postępowaniu, którego przedmiotem jest kontrola decyzji ustalającej wysokość należności podlegającej zwrotowi z tytułu kwot opłaty za pobyt A. S. w DPS, ponoszonych zastępczo przez Gminę (art. 104 ust. 3 u.p.s.).
Zgodnie z art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku osób, które nie wywiązują się z obowiązku uiszczania opłaty za pobyt mieszkańca DPS, ustalonego w decyzji lub umowie, opłaty te zastępczo ponosi gmina, z której osoba została skierowana do DPS. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 u.p.s. stosuje się odpowiednio.
Wysokość należności podlegającej zwrotowi, jak wynika z art. 104 ust. 3 u.p.s., ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Zaskarżona decyzja została wydana właśnie w oparciu o art. 104 ust. 3 u.p.s. Zastosowanie tego przepisu sprowadza się w istocie do matematycznego wyliczenia kwoty podlegającej zwrotowi, czyli wysokości opłat poniesionych przez gminę w zastępstwie za zobowiązany podmiot. Obowiązek wydania oddzielnej decyzji w tym przedmiocie wynika z konieczności ustalenia różnicy między kwotą, jaką konkretny podmiot powinien wnieść, a jaką wniósł. Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, w której osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty uiszczała ją w niepełnej kwocie. Ponadto w okresie objętym decyzją może dochodzić do zmiany wysokości opłat.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że bezspornie skarżąca nie wniosła opłaty za pobyt męża w DPS w jakiejkolwiek części. Niewątpliwie, jak wskazywano na wstępie, w okresie objętym zaskarżoną decyzją doszło do zmiany wysokości opłaty za pobyt A. S. w DPS.
W przypadku skarżącej doszło do definitywnego ustania obowiązku ponoszenia opłat za pobyt mieszkańca w DPS. Przywołany wyżej art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. wprost wskazuje, że ustawowy obowiązek ciąży wyłącznie na małżonku pensjonariusza, a małżeństwo A. i E. S. ustało na skutek prawomocnego orzeczenia rozwodu. W związku z powyższym obowiązek skarżącej ustał z dniem 5 maja 2020 r. Z tego powodu decyzją z 13 kwietnia 2021 r. organ I instancji uchylił decyzję z dnia 26 września 2017 r. od dnia 5 maja 2020 r. w związku z ustaniem małżeństwa A. i E. S..
Odnosząc się do zarzutów zawartych w skardze, trzeba jeszcze raz podkreślić, że przedmiotem kontroli sądu jest aktualnie decyzja ustalająca wysokość należności podlegającej zwrotowi (art. 104 ust. 3 u.p.s.), a nie decyzje ustalające wysokość zobowiązania z tytułu odpłatności za pobyt w DPS (art. 61 u.p.s.), które to rozstrzygnięcia w odniesieniu do skarżącej mają już walor prawomocny, jak wskazano wyżej. Jak zostało wcześniej zasygnalizowane, wydanie decyzji na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s. poprzedza określenie kwoty, którą gmina poniosła zastępczo za konkretny podmiot i ustalenie czy strona zobowiązana została zwolniona z obowiązku uiszczania należności za pobyt męża w DPS w całości lub części. Decyzja opiera się w istocie na przeprowadzeniu prawidłowych wyliczeń i ma charakter arytmetyczny tj. sprawy odrębnej. Wydanie decyzji w trybie art. 104 ust. 3 u.p.s., czyli zobowiązanie do zwrotu poniesionych zastępczo przez gminę nakładów z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej uwarunkowane jest wyłącznie stwierdzeniem, że istniał obowiązek ponoszenia tej odpłatności, który został skonkretyzowany w umowie lub decyzji i nie doszło do zwolnienia strony z obowiązku ponoszenia tej odpłatności, a zobowiązany podmiot nie wywiązywał się z tak określonego obowiązku. Kolejno organ jedynie ustala różnicę między kwotą, którą strona była zobowiązana wpłacić, a jaką wpłaciła. Należy zatem stwierdzić, że decyzja ma głównie charakter arytmetyczny, bowiem opiera się w istocie na przeprowadzeniu prawidłowych wyliczeń.
W związku z tym zarzut naruszenia zasady prawdy materialnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.) jest chybiony. Ustalenia faktyczne w rozpoznawanej sprawie sprowadzały się w istocie do arytmetycznych wyliczeń wielkości zaległości skarżącej z tytułu nieuiszczonych opłat za pobyt A. S. w DPS, które to opłaty zostały ustalone prawomocnymi decyzjami. Z kolei zarzut naruszenia art. 8 k.p.a. wydaje się opierać wręcz na nieporozumieniu. Skarżąca (podobnie jak jej pełnomocnik w postępowaniu administracyjnym) wydaje się nie dostrzegać istoty decyzji, która została wydana w stosunku do niej – jeszcze raz trzeba podkreślić, że to nie jest decyzja o ustaleniu płatności (te decyzje mają już walor prawomocny), ale decyzja o ustaleniu należności, które nie była uiszczana, a wynikała z prawomocnych decyzji o ustaleniu płatności. Organ wydał decyzję w oparciu o prawidłowo ustalony (prosty) stan faktyczny, prawidłowo stosując obowiązujące przepisy. Nie sposób w tej sytuacji dopatrywać się naruszenia zasady ochrony zaufania jednostki wobec organów władzy publicznej. Skarżąca nie dostrzega ponadto faktu, że Kolegium uchyliło decyzję organu I instancji, ale wyłącznie z uwagi na konieczność korekty określenia terminu zwrotu należności. Kolegium prawidłowo uznało, że skoro ustawa o pomocy społecznej nie określa terminu, w jakim osoba, która pobrała nienależnie świadczenia winna dokonać ich zwrotu, należało zażądać zwrotu świadczeń w terminie, w którym decyzja orzekająca o zwrocie stanie się ostateczna.
Pozostałe zarzuty naruszenia przepisów postępowania administracyjnego pozostają w ścisłym związku z naruszeniem przepisów prawa materialnego. Z wywodów skarżącej wynika, że organy nie uwzględniły faktu negatywnych zachowań w przeszłości A. S. względem rodziny, jak również trudnej sytuacji materialnej skarżącej.
Pierwszy argument nawiązuje do przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt w DPS na podstawie art. 64 (w szczególności pkt 2, 6 i 7) oraz art. 64a u.p.s. Argumenty te są całkowicie chybione. Należy podkreślić, że skarżąca – reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika – nie złożyła wniosku o zwolnienie z opłat w tym trybie. Organ natomiast nie jest uprawniony do działania z urzędu. Niezależnie zatem od podnoszonych przez skarżącą przyczyn, niedopuszczalne było orzekanie przez organ na podstawie art. 64 u.p.s. bez wniosku skarżącej. Ponadto, jeszcze raz należy podkreślić, że przedmiotem kontroli sądu jest aktualnie decyzja ustalająca wysokość należności podlegającej zwrotowi (art. 104 ust. 3 u.p.s.), a nie decyzje ustalające wysokość zobowiązania z tytułu odpłatności za pobyt w DPS (art. 61 u.p.s.), które to rozstrzygnięcia w odniesieniu do skarżącej mają już walor prawomocny, jak wskazano wyżej. Przesłanki zwolnienia od ustalenia płatności (art. 64 u.p.s.) są całkowicie irrelewantne w postępowaniu w sprawie o ustalenie należności podlegającej zwrotowi. Kwestia zwolnienia od ustalenia płatności miałaby znaczenie jedynie wówczas, gdyby strona złożyła wniosek w tym przedmiocie i zostałaby wydana decyzja o zwolnieniu. W rozpoznawanej sprawie nie został złożony wniosek o zwolnienie, ani nie została wydana decyzja o zwolnieniu skarżącej z płatności na podstawie art. 64 u.p.s.
Podobnie chybione są zarzuty nieuwzględnienia trudnej sytuacji materialnej skarżącej.
Zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu m. in. opłat określonych w ustawie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. W związku z powyższym, o ile sytuacja materialna skarżącej wpisuje się przesłankę szczególnie uzasadnionego przypadku, może stanowić podstawę nawet do odstąpienia od żądania zwrotu. Należy jednak podkreślić, że zastosowanie ulgi może mieć miejsce w postępowaniu zainicjowanym na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej.
Wymaga podkreślenia okoliczność, że skarżąca w toku postępowania administracyjnego była reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika. Ponadto – na skutek wskazań zawartych w decyzjach Samorządowego Kolegium Odwoławczego – organ I instancji skutecznie pouczył o treści art. 104 ust. 4 u.p.s. zarówno skarżącą, jak i jej pełnomocnika. Strona została w sposób wyczerpujący i jasny poinformowana o możliwości złożenia wniosku w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s., w tym o możliwości złożenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu, a także o konieczności poinformowania o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków.
Sytuacja materialna skarżącej w kontekście obowiązku zwrotu należności pokrytej zastępczo przez gminę mogłaby być rozważana, gdyby skarżąca złożyła wniosek o odstąpienie od ustalenia należności, czego nie uczyniła, choć była reprezentowana przez pełnomocnika zawodowego, a ponadto zarówno skarżąca, jak i jej pełnomocnik byli informowani w toku postępowania przez organ I instancji o możliwości złożenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu albo zastosowanie innej ulgi w spłacie należności, przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. Bez takiego wniosku, w sprawie o ustalenie należności podlegającej zwrotowi sytuacja materialna skarżącej pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie, bazujące na prostym wyliczeniu kwot, które zostały zastępczo poniesione przez gminę, a aktualnie podlegają zwrotowi.
Na marginesie wypada odnotować, że wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu albo zastosowanie innej ulgi w spłacie należności, przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s., może być nadal, w każdym czasie złożony przez skarżącą.
Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że w okresie objętym zaskarżoną decyzją skarżąca była żoną mieszkańca DPS, a tym samym ciążył na niej obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt męża w tej jednostce. Obowiązek ten został skonkretyzowany prawomocną decyzją. Zaskarżona decyzja ustalająca kwotę podlegającą zwrotowi nie była kwestionowana pod względem rachunkowym, a Wojewódzki Sąd Administracyjny również uznał wyliczenia organów za prawidłowe. Nie było sporne także to, że strona, którą reprezentował zawodowy pełnomocnik, nie złożyła w toku postępowania administracyjnego żadnego wniosku – ani w oparciu o art. 64 u.p.s., ani w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s. Podniesione przez skarżącą okoliczności wprawdzie korespondują z treścią powyższych przepisów, jednakże ich zastosowanie jest uwarunkowane złożeniem odpowiedniego wniosku.
W związku z powyższym na podstawie art. 151 p.p.s.a. sąd oddalił skargę, nie znajdując podstaw do zakwestionowania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji.
O wynagrodzeniu adwokata, świadczącego pomoc prawną z urzędu, Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U z 2019 r., poz. 18).