II SA/Lu 1041/23

II SA/Lu 1041/23 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2024-02-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Brygida Myszyńska-Guziur
Jacek Czaja
Joanna Cylc-Malec /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2004 nr 64 poz 593
art. 61 ust. 2d, art. 64, art. 103 ust.2
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 par 1 pkt 1 lit a, c, art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc – Malec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Brygida Myszyńska – Guziur po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 22 lutego 2024r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 25 września 2023r., znak: SKO.41/2476/OS/2023 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Bełżyc z dnia 20 stycznia 2023r., nr ZIAP.5015.3.1.2023.1.MRy; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie na rzecz skarżącego P. K. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 25 września 2023 r. SKO.41/2476/OS/2023 po rozpatrzeniu odwołania P. K. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Bełżyc z dnia 20 stycznia 2023r., Nr ZIAP.5015.3.1.2023.1.MRy.
Wskazaną decyzją organ I instancji:
w pkt 1. ustalił wobec P. K. odpłatność za pobyt jego babci A. K. w Domu Pomocy Społecznej w P. w następujących okresach i wysokościach: za marzec 2021r. - 526,07 zł, za kwiecień 2021r. - 766,76 zł, za maj 2021r. - 942,13 zł, za czerwiec 2021r. - 554,81 zł, za lipiec 2021r. - 486,56 zł, za sierpień 2021r. - 988,99 zł, za wrzesień 2021r. - 896,09 zł, za październik 2021r. - 896,09 zł, za listopad 2021r. - 536,85 zł, za grudzień 2021r. - 321,30 zł, za okres od 1 stycznia do 31 sierpnia 2022r. po 35,65 zł miesięcznie;
w pkt 2. określił termin wniesienia powyższej należności (łącznie 7 200,13 zł);
w pkt 3. – stwierdził, że od 1 września 2022 r. P. K. nie jest zobowiązany do wnoszenia odpłatności.
Decyzja została wydana na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 1 i pkt 2, ust. 2 pkt 2, ust. 2d ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.), dalej jako "u.p.s.".
W uzasadnieniach organy przedstawiły przebieg postępowania, stan faktyczny i prawny:
Decyzją z dnia 12 marca 2018r. A. K. została umieszczona w Domu Pomocy Społecznej w P. na pobyt stały. Postanowieniem Sądu Okręgowego w L. z dnia 18 maja 2018r., sygn. akt [...] została ubezwłasnowolniona całkowicie, a jej opiekunem prawnym ustanowiony został jej wnuk P. K. (postanowienie Sądu Rejonowego w O. L. [...] z dnia 11 września 2018 r., sygn. akt [...]). Od marca 2020r. ponosi odpłatność za pobyt w DPS w wysokości 1 169,43 zł, stanowiącej 70% jej renty w kwocie 1 670,62 zł, jednak kwota ta nie pokrywa całości należności wobec DPS.
Po przeprowadzeniu z P. K. aktualizacyjnego wywiadu środowiskowego w dniu 23 lipca 2021r., organ I instancji wszczął z urzędu 18 sierpnia 2021r. postępowanie w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt babci w DPS. Skarżący otrzymał projekt umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., jednak odmówił jej podpisania.
W związku z tym organ I instancji po ustaleniu sytuacji majątkowej skarżącego i jego żony A. K., z którą wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe, decyzją z dnia 3 grudnia 2021r. ustalił wobec skarżącego odpłatność za okres od 1 marca do 30 września 2021r. we wskazanych wysokościach.
Decyzją z dnia 4 maja 2022r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło tę decyzję i przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Kolegium wskazało na konieczność jednoznacznego ustalenia, czy A. K. poza rentą posiada inne środki, w szczególności pochodzące ze zniesienia współwłasności nieruchomości w dniu 1 grudnia 2021r. oraz ustalenia, czy posiada ona poza skarżącym innych zstępnych, a jeśli tak, ustalenia ich sytuacji majątkowej i możliwości ponoszenia opłaty za pobyt w DPS.
Decyzją z dnia 8 czerwca 2022r. organ I instancji ponownie ustalił wobec skarżącego odpłatność za wskazany okres, jednak decyzją z dnia 14 listopada 2022r. organ odwoławczy uchylił tę decyzję podnosząc, że nie zostały wykonane zalecenia wskazane w poprzedniej decyzji kasatoryjnej.
Rozpatrując sprawę ponownie, organ I instancji przeprowadził w dniu 12 grudnia 2022r. wywiad środowiskowy ze skarżącym, a następnie wydał wskazaną na wstępie decyzję z dnia 20 stycznia 2023r.
W obszernym uzasadnieniu tej decyzji organ w pierwszej kolejności przytoczył przepisy mające zastosowanie w sprawie, tj. art. 61, 103 ust. 2 i 106 ust. 3 b u.p.s.
Następnie odniósł się do sytuacji majątkowej A. K..
Wskazał, że zostały wydane cztery decyzje o ustaleniu jej odpłatności za pobyt w DPS: z 4 czerwca 2020r. (od 1 marca 2020r.), z 7 lutego 2022r., z 30 maja 2022r. i z 30 grudnia 2022r. – za kolejne okresy. Jej dochodem początkowo była renta, której wysokość ulegała zmianie oraz dodatek pielęgnacyjny i świadczenie uzupełniające, a następnie ponadto dochód jednorazowy uzyskany z tytułu zniesienia współwłasności nieruchomości i ustanowienia służebności w kwocie 25.000 zł (podzielony przez 12 miesięcy). W każdej z decyzji wysokość ustalonej odpłatności stanowiła 70 % dochodu skarżącej i nie zaspokajała w pełni kosztu pobytu w DPS ustalonego kolejnymi zarządzeniami Starosty Kraśnickiego. Organ I instancji szczegółowo przedstawił wyliczenia dochodu A. K. za poszczególne miesiące, wyjaśnił, że przy wydawaniu decyzji zmieniającej odpłatność brał pod uwagę treść art. 106 ust. 3 b u.p.s. (chodzi o dopuszczalność zmiany dotychczasowej odpłatności tylko w przypadku zmiany dochodu, która przekracza 10% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej).
Organ I instancji przedstawił także sytuację majątkową i dochodową wnuczki A. K. tj. M.K. Wyjaśnił, że w stosunku do niej toczyło się odrębne postępowanie administracyjne w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt babci w DPS. Pięć razy przeprowadzono z nią wywiady środowiskowe (24 lipca 2020r., 27 stycznia i 6 sierpnia 2021r., 21 lutego i 12 października 2022r.), podczas których stwierdzono, że niemal przez cały ten czas dochód wnuczki nie przekroczył 300 % kryterium dochodowego dla osoby w rodzinie, dlatego nie ponosiła odpłatności. Ustalono wobec niej taką odpłatność jedynie za okres od 1 stycznia do 30 września 2022r. w wysokości 35,56 zł, jednak z odpłatności została zwolniona.
Następnie organ szczegółowo przedstawił sytuację majątkową skarżącego i jego żony A. K., z którą wspólnie gospodaruje. Wskazał na cztery przeprowadzone ze skarżącym wywiady środowiskowe – 28 stycznia 2021r., 23 lipca 2021r., 6 czerwca i 12 grudnia 2022r. oraz kilkadziesiąt innych dokumentów, w tym zaświadczenie spółki [...] [...] o zatrudnieniu żony skarżącego od 9 marca 2021r., zaświadczenie Urzędu Gminy K. o posiadaniu przez żonę skarżącego gospodarstwa rolnego od 29 stycznia 2021r., oświadczenie skarżącego o pomocy finansowej uzyskanej od rodziców w styczniu i lutym 2021r., zaświadczenia z firmy [...]. o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia skarżącego (łącznie w okresie od 1 marca 2021r. do 31 sierpnia 2022r., co potwierdza świadectwo pracy), oświadczenia skarżącego z 6 i 20 czerwca 2022r. oraz 12 grudnia 2022r. o ponoszonych wydatkach, sytuacji majątkowej, dochodowej i rodzinnej, oświadczenie A. K. z 12 grudnia 2022r. o przebywaniu na zwolnieniu lekarskim, a także na umowę majątkową z 7 września 2021r. ustalającą rozdzielność majątkową pomiędzy skarżącym i jego żoną (która zdaniem organu, nie oznacza, że małżonkowie nie prowadzą wspólnie gospodarstwa domowego) oraz oświadczenie skarżącego z dnia 10 stycznia 2023r. o prowadzeniu przez niego w okresie od 1 stycznia do 31 sierpnia 2022r. jednoosobowego gospodarstwa domowego, które organ uznał za wiarogodne.
Organ I instancji wyliczył zatem dochody rodziny skarżącego za poszczególne miesiące począwszy od stycznia 2021r. do 31 grudnia 2021r. – stwierdził, że w styczniu i lutym 2021r. dochód nie przekraczał 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, a zatem w tym okresie nie było podstaw do obciążania skarżącego odpłatnością za pobyt babci w DPS, natomiast za pozostałe miesiące tego okresu ustalił odpłatność. Za okres od 1 stycznia do 31 sierpnia 2022r. organ ustalił odpłatność biorąc pod uwagę wyłącznie dochód skarżącego tj. jego wynagrodzenie za pracę, natomiast przy ustalaniu dochodu za wrzesień 2022r. ponownie uwzględnił dochody skarżącego i jego żony, na który złożyły się dochód żony z gospodarstwa rolnego i jej zasiłek chorobowy – wyliczono, że dochód na osobę w rodzinie nie przekracza 300% kryterium dochodowego, dlatego organ stwierdził, że od września 2022r. nie ma podstaw do obciążania skarżącego odpłatnością za pobyt babci w DPS.
Ponadto organ I instancji podniósł, że "stosownie do art. 103 ust. 2 u.p.s. ustalił i ocenił możliwości skarżącego do ponoszenia odpłatności. Skarżący nie przedstawił jednak żadnych dokumentów potwierdzających szczególne okoliczności, które są zawarte w art. 64 i 64a u.p.s. Przedłożył wprawdzie świadectwo pracy, jednak nie jest bezrobotny, ponieważ został włączony do ubezpieczenia w KRUS. Z posiadanego gospodarstwa rolnego rodzina osiąga dochody. Organ podkreślił, że w okresie ustalenia wnoszenia odpłatności za pobyt w DPS A. K. tj. od 1 marca 2021r. do 31 sierpnia 2022r. posiadał stałą pracę. Z wywiadu środowiskowego z 12 grudnia 2022r. wynika, że żona A. K. przebywa na zwolnieniu lekarskim, jednak nie zostało przedłożone zaświadczenie lekarskie potwierdzające stan zdrowia. Wskazane w wywiadzie wydatki za energię elektryczną i wodę opłacane są przez p. T.M. (...). Ponadto skarżący nie wniósł do organu właściwego wniosku o częściowe lub całkowite zwolnienie go z ponoszenia opłaty za pobyt babci w DPS w celu zastosowania wobec niego szczególnych okoliczności warunkujących częściowe lub całkowite zwolnienie. (...) Organ stwierdził, że zarówno skarżący, jak i jego żona są osobami w wieku produkcyjnym, posiadają stały dochód nie korzystają z systemu pomocy społecznej i w materiale dowodowym strona nie przedstawiła jednoznacznych dowodów wskazujących trudną sytuację rodziny oraz informujących o okolicznościach warunkujących zwolnienie".
W odwołaniu od tej decyzji P. K., reprezentowany przez ad A. zarzucał organowi, że nie podjął wystarczających czynności dowodowych z urzędu w celu ustalenia środków pieniężnych posiadanych przez A. K. oraz, że naruszył art. 103 u.p.s. poprzez wydanie decyzji wobec skarżącego, pomimo niepełnienia warunku formalnego tj. niezawarcia z nim umowy, o której mowa w tym przepisie; zarzucił też naruszenie art. 61 ust. 2 u.p.s. polegające na obciążeniu go odpłatnością za pobyt babci w DPS mimo tego, że posiada ona oszczędności.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie nie uwzględniło odwołania, a podzielając ustalenia i stanowisko organu I instancji, zaskarżoną decyzją utrzymało w mocy decyzję tego organu.
Kolegium stwierdziło, że organ ustalił wysokość dochodu skarżącego oraz jego żony A. K. stosownie do art. 8 u.s.p., a przedstawione szczegółowe wyliczenia znajdują potwierdzenie w zgromadzonej dokumentacji oraz w treści art. 8 ust. 3 i ust. 9 u.p.s. Postępowanie wykazało, że w styczniu i w lutym 2021r. skarżący nie miał obowiązku uiszczania odpłatności za pobyt babci w DPS (z powodu nieprzekroczenia 300% kryterium dochodowego), natomiast w związku ze zmianą sytuacji dochodowej rodziny, miał taki obowiązek w okresie od 1 marca 2021 r. do 31 sierpnia 2022r., dlatego zasadne było obciążenie go odpłatnością za ten okres.
Jednocześnie Kolegium miało na względzie, że sytuacja dochodowa strony jest dobra, a przeprowadzone postępowanie nie wykazało, aby występowały ograniczenia wynikające zarówno z art. 61 ust. 2 pkt 2, jak i z art. 103 ust. 2 u.p.s. P. K. jest osobą aktywną zawodowo, w okresie objętym decyzją posiadał stałe źródło zatrudnienia z tytułu umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony, przy czym rodzina nie ponosi wydatków, które ograniczałyby realizację zobowiązania.
Zdaniem Kolegium, poza sporem pozostaje kwestia wysokości uzyskiwanego przez skarżącego dochodu oraz to, że jako zstępny należy on do osób wymienionych w art. 61 ust. 1 u.p.s.
Natomiast odnosząc się do zarzutu, że organ I instancji błędnie ustalił odpłatność A. K. za pobyt w DPS, Kolegium podkreśliło, że to skarżący jako jej opiekun prawny, reprezentujący ją w (odrębnym) postępowaniu o ustalenie jej zobowiązania wobec DPS, miał możliwość złożenia wszelkich środków dowodowych, rzutujących na wysokość ustalonego zobowiązania. Obecnie podnoszone zarzuty wykraczają poza zakres postępowania w niniejszej sprawie
Za bezzasadny uznało Kolegium także zarzut uniemożliwienia skarżącemu zawarcia umowy zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s., gdyż projekt umowy został przesłany skarżącemu, który umowy jednak nie podpisał.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie P. K., reprezentowany przez ad A. domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając ich wydanie z naruszeniem:
1/ art. 103 ust. 2 u.p.s. w zw. z art. 104 § 1 k.p.a. poprzez wydanie decyzji zobowiązującej skarżącego do uiszczenia należności za pobyt babci w DPS w sytuacji, gdy nie został spełniony wymóg formalny w postaci zawarcia umowy pomiędzy skarżącym a organem, ustalającej wysokość świadczonej przez niego pomocy na rzecz babci; zdaniem skarżącego w tej sytuacji nie było podstaw do wydania decyzji administracyjnej, na potwierdzenie swojego stanowiska pełnomocnik skarżącego powołał wybrane orzeczenia sądów administracyjnych;
2/ art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a. polegającym na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym niewyjaśnienie czy sytuacja osobista skarżącego, zwłaszcza wysokie koszty utrzymania, niewielkie dochody uzyskiwane przez jego rodzinę, utrata pracy w 2022r. oraz rzeczywista sytuacja materialna pozwalają mu na partycypowanie w kosztach pobytu babci w DPS, a także na nieprzeprowadzeniu postępowania dowodowego mającego na celu ustalenie faktycznego charakteru relacji rodzinnych pomiędzy skarżącym a jego babcią, pomimo sygnalizowania ich w toku postępowania; pełnomocnik podniósł, że relacje te w rzeczywistości nigdy nie były utrzymywane, zaś A. K. nawet po śmierci swojego syna (ojca skarżącego) w 2000 r. nigdy nie poczuwała się do jakiegokolwiek utrzymywania kontaktów ze skarżącym i zaspokajania jego jakichkolwiek potrzeb, miała niewielką emeryturę, którą wydawała wyłącznie na cele konsumpcyjne nie opłacając nawet podstawowych rachunków, zaciągnęła liczne pożyczki, łącznie na kilkadziesiąt tysięcy złotych, które zostały spłacone przez oboje wnuków, nie interesowała się losem skarżącego, cierpiała bowiem na chorobę alkoholową oraz prowadziła rozrzutny tryb życia; brak postępowania dowodowego w tym zakresie stanowi naruszenie art. 64 pkt 7 u.p.s., na mocy którego skarżący zostałby zwolniony z obowiązku uiszczenia opłaty za pobyt babci w DPS w związku z rażącym niedopełnianiem obowiązków rodzinnych wobec skarżącego;
3/ art. 10 k.p.a. poprzez pozbawienie strony możliwości wzięcia czynnego udziału i działania w sprawie na każdym jej etapie i naruszenie prawa skarżącego do czynnego uczestnictwa w każdym stadium postępowania i wypowiedzenia się co do zgromadzonego materiału dowodowego, polegające w szczególności na niedoręczeniu skarżącemu zawiadomienia o zakończonym postępowaniu dowodowym i możliwości wypowiedzenia się co do zebranego materiału zebranego w toku postępowania odwoławczego.
4/ art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 15 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. art. 11 k.p.a. polegającą na nienależytej kontroli instancyjnej decyzji wydanej przez organ I instancji i w konsekwencji nieprawidłowym utrzymaniu jej w mocy.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:
Skarga podlega uwzględnieniu, ponieważ część argumentów skargi okazała się zasadna.
Podstawą wydania zaskarżonej decyzji był art. 61 u.p.s. – organy przytoczyły jego treść, jednak dla porządku Sąd również je przytacza. Tak więc zgodnie z tym przepisem – "obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność". "Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: (..) małżonek, zstępni przed wstępnymi (...) a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie" (art. 64 ust. 2 pkt 2 ). Z treści tego przepisu wynika także, że opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: (...) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2 (art. 64 ust. 2), zaś "w przypadku odmowy (...) zawarcia umowy (...) wysokość ich opłaty (...) ustala w drodze decyzji organ (...) z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2" (art. 61 ust. 2d). Zgodnie natomiast z art. 103 ust. 2 u.p.s. – "kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych (...) ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości".
W rozpatrywanej sprawie nie jest kwestionowane, że skarżący jako zstępny (wnuk) A. K. umieszczonej w Domu Pomocy Społecznej, należy do kręgu osób wskazanych w tym przepisie. Obecnie skarżący nie kwestionuje też wysokości odpłatności ponoszonej przez babcię, ani tego, że babcia nie ponosi w całości kosztów jej utrzymania w DPS.
Skarżący natomiast podnosi, że organy nie ustaliły w wystarczającym stopniu jego możliwości ponoszenia tych kosztów. Wskazuje na naruszenie przez organy art. 103 ust. 2 u.p.s. Zarzut ten okazał się trafny.
Z przytoczonych wyżej przepisów wynika, że "ustalona różnica pomiędzy dochodem obowiązanego a ustalonym kryterium dochodowym nie jest automatycznie ostateczną kwotą ustalaną za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, a jedynie górną granicą tej odpłatności, do której należy zastosować dalsze ograniczenia określone w art. 61 ust. 2d u.p.s., tj. wynikające z odesłania do art. 103 ust. 2 u.p.s." (zob. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 18 stycznia 2024r., sygn. akt II SA/Go 580/23). Organ wydając decyzję ustalającą wobec zstępnego odpłatność za pobyt krewnego w domu pomocy społecznej powinien więc ustalić nie tylko to, czy zstępny przekracza 300% odpowiedniego kryterium dochodowego, ale także "wysokość dochodów i możliwości" zstępnego do ponoszenia odpłatności, stanowiącej maksymalnie różnicę nadwyżki ponad 300% kryterium dochodowego i dochodu. W świetle tego przepisu nie tylko więc dochód, ale także "możliwości" zstępnego decydują o tym, czy i w jakiej wysokości ma on ponosić odpłatność. Przez możliwości należy natomiast rozumieć różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty (zob. wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2023r., sygn. akt I OSK 318/22). Należy przy tym podkreślić, że chodzi o "możliwości" aktualne na dzień wydawania decyzji, a więc konieczne jest ustalenie jego aktualnej sytuacji.
W rozpatrywanej sprawie organy obu instancji nie przedstawiły wystarczających ustaleń w tym zakresie i nie wyjaśniły dostatecznie, dlaczego obciążyły skarżącego za cały okres (tj. od 1 marca 2021r. do 31 sierpnia 2022r.) odpłatnością stanowiącą sumę kwot stanowiących różnice między nadwyżkami ponad 300 % kryterium dochodowego a dochodami skarżącego (jego rodziny) w poszczególnych miesiącach, bez przekonującej oceny przesłanek z art. 103 ust. 2 u.p.s. Organ I instancji wskazał, że skarżący "przedłożył wprawdzie świadectwo pracy, jednak nie jest bezrobotny, ponieważ został włączony do ubezpieczenia w KRUS", a w okresie ustalenia wnoszenia odpłatności za pobyt w DPS A. K. tj. od 1 marca 2021r. do 31 sierpnia 2022r. posiadał stałą pracę". Odnosząc się do tej argumentacji należy stwierdzić, że dla oceny "możliwości" strony, jako przesłanki miarkowania wysokości odpłatności stosownie do art. 103 ust. 2 u.p.s., istotne jest osiąganie dochodu, a nie podleganie, bądź niepodleganie ubezpieczeniu. Ponadto chodzi o sytuację aktualną w dacie wydawania decyzji przez organ, a nie o sytuację istniejącą we wcześniejszym okresie, za który ustalono odpłatność, gdyż wówczas jeszcze obowiązek skarżącego nie istniał – zmaterializował się on dopiero z chwilą wydania decyzji. Organ wydając decyzję powinien wiedzieć, czy strona jest w stanie aktualnie uiścić ustaloną opłatę, a więc musi zbadać aktualną sytuację dochodową i możliwości strony. Organ I instancji nie dokonał takich dokładnych ustaleń. Ogólnie stwierdził, że "z posiadanego gospodarstwa rolnego rodzina osiąga dochody", a "zarówno skarżący, jak i jego żona są osobami w wieku produkcyjnym, nie korzystają z systemu pomocy społecznej", nie wskazał natomiast jaką dokładnie kwotą dysponowali w styczniu 2023r., ani też jakimi miesięcznymi wydatkami byli obciążeni, co pozwalałoby na ocenę możliwości uiszczenia przez skarżącego łącznej kwoty odpłatności wynoszącej ponad 7 tys. zł. Wskazane przez organ okoliczności sugerują raczej, że możliwości finansowe skarżącego są ograniczone. Organ wprost stwierdził, że "z wywiadu środowiskowego z 12 grudnia 2022r. wynika, że żona A. K. przebywa na zwolnieniu lekarskim", co oznacza, że nie osiągała w tym okresie wynagrodzenia za pracę oraz, że "wskazane w wywiadzie wydatki za energię elektryczną i wodę opłacane są przez p. T.M.", co sugeruje, że rodzina skarżącego nie jest w stanie samodzielnie ich ponosić. Nie można pominąć, że organ nie ustalił odpłatności za okres począwszy od września 2022r. w związku z pogorszeniem się sytuacji dochodowej rodziny skarżącego – wskazał, że we wrześniu na dochody rodziny składał się jedynie dochód z gospodarstwa rolnego żony skarżącego i jej zasiłek chorobowy.
Również Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie ustaliło aktualnej sytuacji dochodowej skarżącego i jego możliwości poniesienia odpłatności. Kolegium bez żadnej argumentacji stwierdziło lakonicznie, że "sytuacja dochodowa strony jest dobra, a przeprowadzone postępowanie nie wykazało, aby występowały ograniczenia wynikające zarówno z art. 61 ust. 2 pkt 2 , jak i art. 103 ust. 2 u.p.s." Faktycznie Kolegium nie przeanalizowało zgromadzonego materiału dowodowego w tym zakresie, ani nie podjęło z własnej inicjatywy czynności wyjaśniających. Powtórzyło tylko za organem I instancji, że "skarżący jest osobą aktywną zawodowo, a w okresie objętym decyzją posiadał stałe źródło zatrudnienia"; ponadto bezzasadnie stwierdziło, że "rodzina nie podnosi wydatków, które ograniczałyby realizację zobowiązania", skoro wydatki uiszcza za rodzinę inna osoba, co sugeruje, że rodziny skarżącego nie stać na ponoszenie tych wydatków we własnym zakresie.
Prawidłowe zastosowanie art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. wymagało dokładnego ustalenia przesłanek z art. 103 ust. 2 u.p.s. Wprawdzie organy zasadnie zwróciły uwagę, że to strona powinna przede wszystkim wykazać się inicjatywą dowodową w tym zakresie, jednak brak takiej inicjatywy nie zwalniał ich z podjęcia czynności dowodowych z urzędu, zwłaszcza że istniały uzasadnione wątpliwości co do aktualnych możliwości ponoszenia opłaty przez skarżącego.
Zarzut naruszenia art. 7, 77, 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s. okazał się więc trafny.
Ponadto pełnomocnik w skardze zarzucił też naruszenie art. 64 pkt 7 u.p.s. Zgodnie z tym przepisem - osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: (...) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
W orzecznictwie sądowym dopuszcza się złożenie i rozpatrzenie wniosku na podstawie tego przepisu już w postępowaniu w przedmiocie ustalenia odpłatności, a więc nie jest konieczne zwlekanie z wnioskiem do zakończenia takiego postępowania. Co więcej, przyjmuje się, że przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty, o których mowa w art. 64 u.ps. (a więc także w pkt 7) mieszczą się w pojęciu "możliwości", o których mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. (zob. w/w wyrok NSA sygn. akt I OSK 318/22, a także wyrok NSA z 12 lipca 2023r., sygn. akt I OSK 1588/22).
Z akt sprawy wynika, że skarżący mimo że nie powołał przepisu art. 64 u.p.s., to faktycznie domagał się takiego zwolnienia. Podczas wywiadu środowiskowego w dniu 12 grudnia 2022r. oświadczył, że "nie jest w stanie ponosić odpłatności za pobyt babci", a pracownik socjalny stwierdził, że "posiadane dochody uszczuplają koszty związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, skarżący nie zadeklarował się do ponoszenia odpłatności", w związku z tym pracownik wniósł o "odstąpienie od obowiązku alimentacyjnego na rzecz babci" (k. 154 akt admin.).
Organy powinny były podjąć czynności procesowe zmierzające do jednoznacznego wyjaśnienia, czy występują przesłanki z art. 103 ust. 2 u.p.s. i art. 64 u.p.s., biorąc pod uwagę aktualną sytuację dochodową i życiową skarżącego.
Nie ma natomiast racji pełnomocnik skarżącego, że wydanie decyzji na podstawie art. 61 u.p.s. jest możliwe tylko po wcześniejszym zawarciu umowy ze stroną na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s. Powołane w skardze orzeczenia dotyczą nieaktualnego stanu prawnego. Obecnie obowiązujący art. 61 ust. 2 d u.p.s. wyraźnie stanowi, że organ wydaje decyzję w razie odmowy zawarcia umowy. (W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.). Jest natomiast bezsporne, że skarżący otrzymał od organu projekt umowy, ale jej nie podpisał, co oznaczało odmowę zawarcia umowy i uprawniało organ do wszczęcia niniejszego postępowania i wydania decyzji stosownie do art. 61 ust.2d u.p.s.
W związku z powyższym Sąd uchylił decyzje organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023r., poz.1634), zaś o kosztach orzekł na podstawie art. 200 i 205 cyt. ustawy.
Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ uwzględni rozważania Sądu dotyczące stosowania art. 103 ust. 2 i art. 64 u.p.s. i dokona dokładnych ustaleń w zakresie przesłanek wskazanych w tych przepisach.