II SA/Kr 1302/14

II SA/Kr 1302/14 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2014-11-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2014-09-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Agnieszka Nawara-Dubiel
Anna Szkodzińska /przewodniczący sprawozdawca/
Joanna Tuszyńska
Symbol z opisem
6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 292/15 - Wyrok NSA z 2017-07-21
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2010 nr 102 poz 651
art. 132
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jednolity.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Szkodzińska (spr.) Sędziowie: NSA Joanna Tuszyńska WSA Agnieszka Nawara-Dubiel Protokolant: Anna Balicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 listopada 2014 r. sprawy ze skargi M. B., H. C., A. B., C. O., E. A., B. J. na decyzję Wojewody [...] z dnia 2 lipca 2014 r. nr [...] w przedmiocie waloryzacji i wypłaty odszkodowania I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. zasądza od Wojewody [...] na rzecz skarżących M. B., H. C., A. B., C. O., E. A., B. J. kwotę 460 (czterysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Uzasadnienie:
Pismem z dnia [...] września 2011 r. M. B., H. C., A. B., C. O., E. A. i B. J. złożyli do Prezydenta Miasta K. wniosek o waloryzację i wypłatę odszkodowania przyznanego w drodze orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] marca 1956 r. ([...];[...],[...]; oraz z dnia [...] czerwca 1962 r. ([...]) zapadłych na skutek wywłaszczenia nieruchomości orzeczeniami Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] lutego 1955 r. ([...]),[...] listopada 1955 r. ([...]),[...] listopada 1955 r. [...]),[...] grudnia 1955 r. ([...]).
Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. ([...]) na podstawie art. 132 ust. 3 w zw. z art. 112 ust. 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (DZ.U. z 2010 r., nr 102, poz. 651 ze zm.) Prezydenta Miasta K. odmówił B. J., H. C., A. B., E. A., M. B. i C. O. wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania ustalonego orzeczeniami Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] marca 1956 r. nr [...] na rzecz H. O. z domu B., B. J. z domu B. i W. B. w kwotach po [...] zł z tytułu wywłaszczenia na mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] grudnia 1955 r. nr [...] części parceli 1. kat. [...] o pow. [...] m² obj. [...] cd [...] stanowiącej własność H. B., B. B. i W. B. w 1/3 części.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. ([...]) na podstawie art. 9 a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r., nr 102, poz. 651 ze zm.) oraz art. 138 § 2 kpa Wojewoda M. uchylił w całości decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] lipca 2012 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
Decyzją z dnia [...] października 2013 r. ([...]) na podstawie art. 112 ust. 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r., nr 102, poz. 651 ze zm.), art. 105 §1 kpa oraz upoważnienia nr [...] Prezydenta Miasta K. Prezydent Miasta K. umorzył postępowanie w sprawie wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania za część parceli l. kat. [...] o pow. [...] ha ustalonego orzeczeniami Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej K. z dnia [...] marca 1956 r. Nr [...] na rzecz H. O. z domu B., B. J. z domu B. i W. B. w kwotach po [...] zł z tytułu wywłaszczenia na mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K z dnia [...] grudnia 1955 r. nr [...] części parceli 1. kat. [...] o pow. [...] m² obj. [...] cd [...] stanowiącej własność H. B., B. B. i W. B. po 1/3 cz.
Prezydent Miasta K. podał, co następuje:
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1955 r. wywłaszczyło m.in. część parceli l. kat. [...] o pow. [...] m2 obj. [...] cd KW [...] stanowiącą własność H. B., B. B. i W. B. w 1/3 cz. Trzema osobnymi orzeczeniami z dnia [...] marca 1956 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej K. przyznało na rzecz H. O. z domu B. B. J. z domu B. i W. B. odszkodowanie w kwotach po [...] zł za wywłaszczenie orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] grudnia 1955 r. części parceli 1. kat. [...] o pow. [...] m2 obj. [...] stanowiącej własne H. B., B. B. i W. B. po 1/3 cz.
W roku 1990 J. B., H. O. i B. J. wystąpiły do Urzędu Rejonowego w K. z wnioskiem o zwrot m.in. części parceli l. kat. [...] o pow. [...] m2 wywłaszczonej ww. orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1955 r.
Decyzją z dnia [...] maja 1994 r. nr [...] Kierownik Urzędu Rejonowego w K. orzekł o zwrocie działki nr [...] o pow. [...] ha obr. [...] na rzecz B. J., H. O., J. B., H. C., A. B. i M. B. za zwrotem na rzecz Urzędu Rejonowego w K. kwoty [...] zł odpowiadającej zwaloryzowanej wysokości odszkodowania otrzymanego z tytułu wywłaszczenia nieruchomości.
Zgodnie z planem sytuacyjnym parcela 1. kat. [...] podzieliła się na parcele l. kat. [...], l. kat. [...] i l. kat. [...], po czym parcela l. kat [...] podzieliła się na parcele l. kat. [...],[...],[...],[...],[...],[...] [...][...], a parcela l. kat. [...] na parcele l. kat. [...] i l. kat. [...].
Ponadto w w/w planie wskazano, iż parcele l. kat. [...] ,l. kat. [...],l. kat. [...] zostały wywłaszczone orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] grudnia 1955 r. Natomiast zgodnie z wykazem zmian gruntowych z [...] maja 1996 r. działka nr [...] obr. [...] o pow. [...] ha zmieniła oznaczenie i powierzchnię na działkę nr [...] obr. [...] o pow. [...] ha.
Na podstawie umowy sprzedaży z dnia [...] stycznia 1997 r. w księdze wieczystej [...] w dziale [...] w miejsce B. J., H. O. J. B., H. C., A. B., M. B. jako właścicieli m.in. działki nr [...] obr. [...] jedn. ewid. [...] wpisano w dniu [...] stycznia 1997 r. M. F. i J. T.
Z porównania planu sytuacyjnego [...] dot. podziału parceli l. kat. [...] obj. [...] cd [...] b. gm. kat. N. z obowiązującą obecnie mapą ewidencyjną wynika, że część parceli l. kat. [...] o pow. jako odpowiadającej wywłaszczonej części parceli kat. [...] o pow. jako odpowiadającej wywłaszczonej części parceli kat. [...] o pow. [...] m2 - wywłaszczona orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] grudnia 1955 r. po podziale oznaczona jako parcele l. kat. [...], l. kat. [...], l. kat. [...] weszła w skład działki nr [...] obr. [...] jedn. ewid. [...] i działki nr [...] obr. [...] jedn. ewid. [...]. Działka nr [...] obr. [...] jedn. ewid. [...] wchodząca w skład ulicy K. nie ma uregulowanego stanu prawnego. Natomiast działka nr [...] obręb [...] jedn. ewid. [...] jest objęta księgą wieczystą [...] i stanowi własność osób fizycznych.
H. O. z domu B. zmarła [...] września 2006 r. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w D. z dnia [...] lutego 2012 r. spadek po w/w nabyła E. A. i C. O. po 1/2 cz. W. B. zmarł [...] listopada 1978 r. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] października 1979 r. spadek po w/w nabyli żona J. B. i dzieci: H. B., A. B. i M. B. wszyscy w 1/4 cz. J. B. zmarła [...] sierpnia 2000 r., a na mocy aktu poświadczenia dziedziczenia z dnia [...] października 2011 r. spadek po w/w nabyli H. C .z domu B., A. B. i M. B. - wszyscy w 1/3 cz.
W archiwalnych aktach wywłaszczeniowych nie ujawniono żadnych dokumentów dotyczących realizacji w/w decyzji odszkodowawczych. Również w dokumentach archiwalnych Sądu Powiatowego dla m. K. z lat 1956-1962 nie odnotowano postępowania o wyrażenie zgody na złożenie do depozytu sądowego kwoty odszkodowania na rzecz W. B., H. O. z d. B. i B. J. z d. B.
Nadto z przesłuchań świadków w osobach B. J. i A. B. oraz pozyskanych protokołów z przesłuchań H. C. E. A. i M. B. wynika, że osoby uprawnione nie pobrały odszkodowania z tytułu wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości.
Mając na uwadze treść art. 69 ust. 1-3 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości oraz treść Rozporządzenia Ministrów z dnia 16 lipca 1991 r. w sprawie zasad i trybu rozliczeń w razie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, na podstawie których to aktów wydano decyzję z dnia [...] maja 1994 r. wskazać należy, że decyzja o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości musiała zawierać szczegółowe rozliczenie między podmiotem, na którego rzecz dokonano wywłaszczenia a osobą, na rzecz której następował zwrot.
Decyzja o zwrocie nieruchomości – wydana na podstawie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości, jak i ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami rozstrzyga ostatecznie kwestie rozliczenia między osoba wywłaszczoną lub jego spadkobiercą, a Skarbem Państwa lub jednostką samorządu terytorialnego z tytułu wywłaszczenia nieruchomości.
W niniejsze sprawie wniesiono o waloryzację i wypłatę odszkodowania za część wywłaszczonej nieruchomości tj. o pow. [...] ha. Stanowiąca różnicę pomiędzy "powierzchnią wywłaszczoną" ([...]) ha a "powierzchnią zwróconą" ([...] ha) .
W tej sytuacji przedmiotowy wniosek należy potraktować jako wniosek o dokonanie ponownego (uzupełniającego) rozliczenia z tytułu zwrotu wywłaszczonej części parceli l. kat [...] o pow. [...] m². Decyzja z dnia [...] maja 1994 r. rozstrzygnęła w całości kwestie rozliczenia z tytułu zwrotu wywłaszczonej części parceli l. kat. [...] o pow. [...] m². Decyzja ta funkcjonuje w obrocie prawnym i korzysta z domniemania legalności i trwałości, a ponowne orzekanie w tej sprawie stanowiłoby naruszenie zasadę res iudicata.
Zgodnie natomiast z art. 105 §1 kpa "gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania". W związku z powyższym postępowanie w sprawie o waloryzację i wypłatę odszkodowania ustalonego orzeczeniami Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] marca 1956 r. jest bezprzedmiotowe i jako takie podlega umorzeniu.
Od powyższej decyzji odwołanie złożyli M. B., H. C., A. B., C. O., E. A., B. J. zarzucając rozstrzygnięciu naruszenie przepisu art. 105 §1 kpa poprzez przyjęcie, że postępowanie w sprawie jest bezprzedmiotowe i wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez zwaloryzowanie przyznanego odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji.
Podali, że w przedmiotowej sprawie organy administracji ustaliły, że z żądanej przez wnioskodawców działki o pow. [...] m² jedynie obszar [...] m² nie jest zagospodarowany w sposób wskazany w orzeczeniu wywłaszczeniu, w związku z tym przedmiotem rozstrzygnięcia była tylko część nieruchomości , a w pozostałym zakresie organ nie wydał decyzji. Należy więc przyjąć, że część działki o pow. [...] m² nie został uwzględniona w decyzji z dnia [...] maja 1994 r., a więc w obrocie prawnym nie istnieje żadne rozstrzygnięcie dotyczące tej powierzchni oraz należnego za nie odszkodowania.
Wedle odwołujących się brak jest podstaw do przyjęcia, że działka o pow. [...] m2 została w decyzji z [...] maja 1994 r. uznana za działkę odpowiadającą wywłaszczonej części parceli o pow. [...] m2. W treści decyzji nie wskazano, iż zwrócona część nieruchomości odpowiada wywłaszczonej parceli o pow. [...] m2, a nadto Naczelny Sad Administracyjnym w wyroku z dnia 28 marca 1995 r. wskazał, że zwrócono jedynie część wywłaszczonej nieruchomości.
Wyjaśnili, iż nie żądają dokonania ponownego rozliczenia za zwrot wywłaszczonej części nieruchomości o pow. [...] m2, ale żądają wypłaty należnego im zwaloryzowanego odszkodowania z tytułu wywłaszczenia niezwróconej części nieruchomości o pow. [...] m2. W zakresie wypłaty odszkodowania za część działki [...] o pow. [...] m2 nie ma bowiem przeszkód do dalszego prowadzenia postępowania, gdyż nie stało się ono bezprzedmiotowe na podstawie powagi rzeczy osądzonej.
Dodali, że z ustaleń organu l instancji wynika, że przyznane odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia części parceli 1. kat. [...] o pow. [...] m2, a zatem także jej części o pow. [...] m2 nie zostało wypłacone ani wnioskodawcom ani ich spadkodawcom. W związku z powyższym, zgodnie z art. 132 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami wysokość odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nieruchomości podlega waloryzacji na dzień jego zapłaty, a więc ustalona kwota odszkodowania w orzeczeniu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej podlega waloryzacji na dzień zapłaty. Instytucja waloryzacji służy ochronie praw obywateli przed uchylaniem się od obowiązku przez organy państwowe, daje gwarancję, że pomimo opóźnienia w zapłacie wywłaszczony otrzyma odszkodowanie w odpowiedniej, zaktualizowanej na dzień zapłaty kwocie.
Decyzją z dnia [...] lipca 2014 r. ([...]) na podstawie art. 9 a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r., nr 102, poz. 651 ze zm.) oraz art. 138 §1 pkt 2 kpa Wojewoda M. uchylił w całości decyzję z dnia [...] października 2013 r. i orzekł o odmowie wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania za część parceli 1. kat. [...] o pow. [...] ha ustalonego orzeczeniami Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] marca 1956 r.
Organ odwoławczy podał co następuje:
Z akt sprawy wynika, że wystąpienie o waloryzację i wypłatę odszkodowania tylko za część parceli 1. kat. [...] o pow. [...] pomimo, iż w/w decyzje odszkodowawcze dotyczyły wywłaszczonej powierzchni [...] spowodowane było faktem, iż decyzją Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] maja 1994 r. orzeczono o zwrocie działki nr [...] o p [...] ha obr [...], odpowiadającej wywłaszczonej części parceli 1. kat. [...] o pow. [...] m2. W decyzji tej przywołując przepis § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 lipca 1991 r. w sprawie zasad i trybu rozliczeń w razie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości stwierdzono, że zgodnie z orzeczeniami o odszkodowaniu z dnia [...] marca 1956 r. odszkodowanie za grunt zgodnie z posiadanymi udziałami (po 1/3) wynosiło dla każdego współwłaściciela [...] zł, co w całości daje kwotę [...] zł. Następnie w omawianej decyzji wskazano, że w myśl przepisów ww. rozporządzenia kwota odszkodowania została zwaloryzowana do kwoty [...] zł i powiększona o wartość nakładów poczynionych na zwracanej nieruchomości do kwoty [...] zł. Tak ustaloną kwotą odszkodowania wnioskodawcy zostali zobowiązani do zwrotu w związku z orzeczonym zwrotem nieruchomości, jako odpowiadającej zwaloryzowanej wysokości odszkodowania otrzymanego z tytułu wywłaszczenia nieruchomości.
Ze względu natomiast na fakt, że wywłaszczono nieruchomość o pow. [...] ha, a zwrotowi podlegała nieruchomość o pow. [...] ha, czyli nieruchomość o mniejszej powierzchni od wywłaszczonej o [...] ha M. B., H. C., A. B., C. O., E. A. i B. J., działając przez pełnomocnika M. G. pismem z dnia [...] maja 2013 r. ograniczyli wniosek z dnia [...] września 2011 r. do zwaloryzowania i wypłaty odszkodowania za część ww. nieruchomości o pow. [...] ha, niepodlegającej w ich ocenie zwrotowi.
W oparciu o tak sprecyzowany wniosek organ I instancji uznał, iż zamiarem wnioskodawców jest dokonanie obecnie ponownego (uzupełniającego) rozliczenia z tytułu zwrotu wywłaszczonej części parceli 1. kat. [...] o pow. [...] m2. Ze względu natomiast na fakt, iż decyzja z dnia [...] maja 1994 rozstrzygnęła w całości kwestie rozliczenia z tytułu zwrotu wywłaszczonej części parceli l. kat. [...] o pow. [...] m2 orzeczono o umorzeniu postępowania w sprawie wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania za część parceli l. kat. [...] o pow. [...] ha ustalonego orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] marca 1956 r. na rzecz H. O. .z domu B., B. J. z domu B. i W. B. w kwotach po [...] zł z tytułu wywłaszczenia na mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] grudnia 1955 r. części parceli 1. Kat. [...] o pow. [...] m² stanowiącej własność H. B. B. B. i W. B. w 1/3 cz. W zaskarżonej decyzji Prezydent Miasta K. wskazał bowiem, że orzeczenie z dnia [...] maja 1994 r. dotyczące zwrotu nieruchomości oraz rozliczeń z tego tytułu funkcjonuje w obrocie prawnym i korzysta z domniemania legalności i trwałości, a ponowne orzekanie w sprawie odszkodowania stanowiłoby naruszenie zasady res iudicata.
W decyzji z dnia [...] kwietnia 2013 r. Wojewoda M.podał, że z decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] maja 1994 r. wynika, iż zgodnie z orzeczeniami o odszkodowaniu z dnia [...] marca 1956 odszkodowanie za grunt zgodnie z posiadanymi udziałami (po 1/3) wynosiło dla każdego współwłaściciela [...] zł., co w całości daje kwotę [...] zł (...). Zwaloryzowana kwota odszkodowania wynosi [...] zł. Po uwzględnieniu natomiast nakładów dokonanych po wywłaszczeniu nieruchomości kwota zwaloryzowanego odszkodowania uległa stosownemu powiększeniu, która ostatecznie wyniosła [...] zł i która w związku ze zwrotem nieruchomości miała zostać zwrócona przez wnioskodawców na rzecz "Urzędu Rejonowego w K.". Zgodnie z treścią w/w decyzji o zwrocie przy dokonywaniu rozliczeń finansowych nie ustalono i w efekcie nie przesądzono aby odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia faktycznie zostało wypłacone, a jedynie uwzględniono wydane w tym zakresie orzeczenie o odszkodowaniu i jego wysokości.
Postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości i rozliczeń dokonywanych w związku ze zwrotem jest postępowaniem samodzielnym i odrębnym od postępowania w sprawie wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania ustalonego orzeczeniami Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] marca 1956 r. po [...] zł z tytułu wywłaszczenia części parceli 1. kat. [...] o pow. [...] m2. Są to postępowania administracyjne prowadzone co do różnych przedmiotów oraz w oddzielnych trybach administracyjnych. Rozstrzygnięcie jednego z tych postępowań jest wiążące dla wyniku drugiego tylko w zakresie będącym przedmiotem pierwszego z nich. Wbrew twierdzeniom organu I instancji M. B., H. C., A. B., C. O., E. A. B. J. nie złożyli wniosku o ponowne dokonanie rozliczeń finansowych w związku ze zwrotem nieruchomości na podstawie decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] maja 1994 r. lecz wniosek w sprawie wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania ustalonego orzeczeniami Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] marca 1956 r. w zakresie części parceli 1.kat. [...] o pow. [...] ha. Powyższe zostało potwierdzone w treści odwołania.
Kwestią podstawową z punktu widzenia rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy jest ustalenie czy odszkodowanie, ustalone osobnymi orzeczeniami Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] marca 1956 r. na rzecz H. O. z domu B., B. J. z domu B. i W. B. w kwotach po [...] zł zostało ww. osobom wypłacone. Ograniczenie bowiem przez wnioskodawców wniosku o wypłatę zwaloryzowanego odszkodowania za część parceli 1. kat. [...] o pow. [...] ha nie ma znaczenia dla ustalenia czy odszkodowanie, ustalone odrębnymi orzeczeniami Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] marca 1956 r. zostały w całości zrealizowane za pow. [...] m2 i tym samym za pow. [...]m².
W myśl obecnie obowiązujących przepisów art. 132 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r., Nr 102, poz. 651 ze zm.) w sprawach, w których wydano odrębną decyzję o odszkodowaniu, zapłata odszkodowania następuje jednorazowo w terminie 14 dni od dnia w którym decyzja o odszkodowaniu stała się ostateczna. Wysokość odszkodowania ustalona w decyzji podlega waloryzacji na dzień jego zapłaty. Waloryzacja oznacza każdorazowo urealnienie już ustalonego ale nie wypłaconego dotychczas odszkodowania przy zastosowaniu odpowiednich wskaźników i dotyczy okresu między datą kiedy decyzja o ustaleniu odszkodowania stała się ostateczna, a datą wypłaty odszkodowania.
W archiwalnych aktach wywłaszczeniowych nie ujawniono dokumentów dotyczących realizacji w/w decyzji odszkodowawczych, nie udało się również ustalić aby kwoty odszkodowań zostały ewentualnie złożone do depozytu sądowego. Podczas przesłuchań B. J .A. B., H.C., M. B. i E. A. również nie ustalono aby decyzje odszkodowawcze zostały zrealizowane. Przesłuchana w charakterze strony B. J. zeznała, iż nigdy nie pobrała odszkodowania ustalonego w/w orzeczeniami o odszkodowaniu i nie posiada wiedzy o jego wpłacie do depozytu sądowego. Dopiero w roku 2011 starała się o wypłatę tych kwot. A. B. oświadczyła, że jej ojciec W. B. nigdy nie pobrał i nie otrzymał odszkodowania.
Wobec powyższego w pierwszej kolejności kwestią wymagającą wyjaśnienia w niniejszej sprawie jest charakter prawny odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości. Ma to istotne znaczenie ze względu na konieczność uwzględnienia w niniejszym postępowaniu administracyjnym przepisów kodeksu cywilnego, a zwłaszcza art. 117 §2 kc.
W orzecznictwie sądowym jak i doktrynie prawa nie ma wykształconego jednoznacznego stanowiska co do charakteru prawnego odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości. Z jednej strony istnieją poglądy wskazujące na jego administracyjny charakter co do którego przepisy o przedawnieniu nie znajdują zastosowania, z drugiej strony istnieje stanowisko, iż roszczenie o wypłatę odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość stanowi roszczenie cywilnoprawne.
Wedle organu odwoławczego w niniejszym postępowanie zasadnym będzie zastosowanie przepisów kodeksu cywilnego o przedawnieniu roszczeń, ponieważ brak jest argumentów przemawiających za traktowaniem takich roszczeń majątkowych w sposób uprzywilejowany.
Decyzja o ustaleniu odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość stanowi podstawę nabycia wierzytelności przez wywłaszczonego, który może żądać od strony zobowiązanej - Skarbu Państwa lub gminy, zapłaty sumy pieniężnej. Do wykonania takiegoż zobowiązania, jak również skutków jego niewykonania - ze względu na cywilnoprawny charakter roszczenia - mają zastosowanie przepisy art. 450-486 KC z modyfikacjami wynikającymi i ustawy o gospodarce nieruchomościami. Według tych modyfikacji (art. 132 ugn), zapłata odszkodowania następuje, według obecnie obowiązującej ustawy o gospodarce nieruchomościami jednorazowo, w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna. Poczynając od tego dnia rozpoczyna się bieg 10-letniego terminu o zapłatę odszkodowania; oznacza to, że jeżeli w tym terminie roszczenie nie zostanie wyegzekwowane, Skarb Państwa albo gmina mogą uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że nastąpiło przerwanie biegu przedawnienia lub zawieszenie biegu terminu. Termin przedawnienia biegnie od dnia wymagalności roszczenia, a roszczenie o odszkodowanie ustalone w drodze decyzji administracyjnej stają się wymagalne dopiero po jego ustaleniu i przyznaniu.
W decyzji Prezydenta Miasta K. z dnia [...] października 2013 r. nieprawidłowo dokonano umorzenia postępowania administracyjnego. Wskazać jednak należy, że roszczenie o odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości uległo przedawnieniu, wobec czego należało orzec o odmowie jego wypłaty na rzecz wnioskodawców.
Na powyższe rozstrzygnięcie M. B., H. C., A. B., C. O., E. A., B. J. złożyli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, zarzucając mu naruszenie przepisów art. 21 ust. 1 i 2 Konstytucji oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji w zw. z art. 132 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami z dnia 21 sierpnia 1997 r. poprzez odmowę wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości, pomimo prawidłowego ustalenia, że świadczenie to nie zostało wcześniej spełnione; naruszenie art. 117 §1 kc poprzez przyjęcie, że roszczenie o wypłatę ustalonego w decyzji odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nieruchomości ma charakter cywilnoprawny i podlega przedawnieniu na podstawie przepisów kc.
Podali, że w przedmiotowej sprawie organy administracyjne ustaliły, iż z żądanej przez wnioskodawców działki o pow. [...] m , jedynie obszar o pow. [...] m nie jest zagospodarowany w sposób wskazany w orzeczeniu uwłaszczeniowym, w związku z tym przedmiotem rozstrzygnięcia była tylko część nieruchomości, a w pozostałym zakresie organ nie wydał decyzji. W związku z powyższym należy uznać, iż część działki o pow. [...] m2 nie została uwzględniona w decyzji z dnia [...] maja 1994 r., a więc w obrocie prawnym nie istnieje żadne rozstrzygnięcie dotyczące tej powierzchni oraz należnego za nie odszkodowania.
Wedle skarżących błędne jest stanowisko organu odwoławczego, że roszczenie o wypłatę odszkodowania ma charakter cywilnoprawny, bowiem według naczelnej zasady prawa administracyjnego o przedawnieniu roszczenia ustalonego decyzją administracyjną można mówić jedynie wtedy, gdy przepis prawa tak stanowi. Przyjęcie, że nastąpiło przedawnienie roszczenia o wypłatę przedmiotowego odszkodowania, w sytuacji braku przepisów nakazujących stosowanie wprost tej instytucji stanowi naruszenie art. 21 §2 Konstytucji.
Podnieśli, że w przedmiotowej sprawie zarówno skarżący, jak i ich spadkodawcy nie otrzymali odszkodowania za utratę prawa własności nieruchomości w drodze wywłaszczenia. Tym samym, zgodnie z gwarancjami przyznanymi przez Konstytucję, przedmiotowe odszkodowanie w zwaloryzowanej wysokości powinno zostać wypłacone. Tymczasem organy orzekające odmówiły wypłaty należnego odszkodowania, bezpodstawnie odwołując się do zasad obowiązujących w stosunkach obligacyjnych między podmiotami równorzędnymi, a nie pomiędzy obywatelem, a Państwem. Uzasadnieniu decyzji zarzucili skarżący jedynie wybiórczą interpretację kilku przepisów kodeksu cywilnego, a powołanym orzeczeniom sądów administracyjnych brak odzwierciedlenia stanowiska obecnej linii orzeczniczej w zakresie określenia charakteru roszczeń o wypłatę odszkodowania za wywłaszczenia nieruchomości. W orzecznictwie dominuje bowiem pogląd, że roszczenie o wypłatę odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości nie ma charakteru cywilnoprawnego. Decyzja administracyjna o wywłaszczeniu nieruchomości jest bowiem czynnością władczą organu administracji publicznej, więc powstały na jej podstawie stosunek ma charakter publicznoprawny, gdyż nie cechuje się równością podmiotów. Przedawnienie roszczeń o wypłatę odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości jest więc niedopuszczalne na podstawie przepisów kodeksu cywilnego. Wobec braku adekwatnych regulacji w prawie administracyjnym roszczenia o odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia nie są ograniczone w czasie i mogą być dochodzone bez względu na upływ czasu od ustalenia prawa do odszkodowania. Nadto zgodnie z art. 132 ust. 2 u.g.n. przepisy kodeksu cywilnego stosuje się odpowiednio wyłącznie do zwłoki lub opóźnienia w zapłacie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość. Utrata prawa własności na skutek decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości następuje ex lege, na mocy decyzji administracyjnej bez względu na wolę stron, a zatem nie może zakwalifikowana jako zdarzenie cywilnoprawne. Zgodnie natomiast z art. 21 ust. 2 Konstytucji odszkodowanie jest koniecznym i stałym elementem wywłaszczenia czyli stosunku administracyjnego, do którego stosowane są przepisy prawa materialnego administracyjnego. Skoro brak jest podstaw do przyjęcia, że doszło do przedawnienia roszczenia o wypłatę odszkodowania, nie było podstaw do odmowy wypłaty zwaloryzowanej wysokości tego świadczenia na podstawie art. 132 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył:
Ustalony przez organy stan faktyczny sprawy nie jest przez skarżących kwestionowany, a w ocenie Sądu brak jest podstaw do stwierdzenia istotnych uchybień w tym zakresie.
Jako zatem punkt wyjścia do dalszych rozważań przyjąć należy, że przyznane odszkodowanie za wywłaszczoną część parceli [...] o powierzchni [...] m2 nie zostało wypłacone osobom uprawnionym.
Zaskarżona decyzja opiera się na zasadniczej tezie, że roszczenie skarżących o wypłatę odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość uległo przedawnieniu, nie ma więc podstaw do jego wypłaty i waloryzacji.
Dostrzegając rozbieżność poglądów w tej mierze, organ odwoławczy opowiedział się za stanowiskiem, że roszczenie o wypłatę odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość stanowi roszczenie cywilnoprawne, do którego zastosowanie mają przepisy kodeksu cywilnego o przedawnieniu roszczeń, ponieważ "brak jest argumentów przemawiających za traktowaniem takich roszczeń majątkowych w sposób uprzywilejowany". Przyjął przy tym organ, że "termin przedawnienia biegnie od dnia wymagalności roszczenia, a roszczenie o odszkodowanie ustalone w drodze decyzji administracyjnej stają się wymagalne dopiero po jego ustaleniu i przyznaniu", oraz że 10 letni okres przedawnienia rozpoczyna się po upływie 14 dni od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna.
Sąd rozpoznający sprawę podziela powyższy pogląd tylko w części.
Pewne jest, że odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości jest instytucją "pogranicza", pozostającą na styku prawa prywatnego i publicznego: odpowiedzialność odszkodowawcza powstaje w związku z władczą, choć z założenia zgodną z prawem, ingerencją w cywilne prawo rzeczowe do nieruchomości. To władcze jednak działanie nie przesądza, zdaniem Sądu o charakterze powstałego po stronie skarżących roszczenia. Decyzja, którą ustalono odszkodowanie na rzecz osób pozbawianych własności nieruchomości stanowi źródło stosunku o charakterze cywilnoprawnym. Zobowiązanym do spełnienia określonego świadczenia pieniężnego jest podmiot, na rzecz którego nieruchomość wywłaszczono, uprawnionym - były właściciel. Podmiot zobowiązany wypłacając odszkodowanie nie działa w ramach imperium, ale wypełnia obowiązek będący korelatem uprawnienia do odszkodowania. Nie jest w pozycji władczej wobec uprawnionego (wywłaszczonego), ale w pozycji równorzędnie zobowiązanego. To, że realizacja obowiązku następuje w wykonaniu decyzji administracyjnej nie świadczy o publicznoprawnym charakterze samego stosunku odszkodowawczego i żądania uzyskania świadczenia w zamian za wywłaszczone prawo. Prawo do uzyskania ustalonego decyzją odszkodowania jest prawem podmiotowym o charakterze cywilnym. To ta równorzędność podmiotów opisywanego stosunku, a nie jego "wtórność" w stosunku do samego wywłaszczenia, decyduje o jego charakterze.
Sąd nie podziela wyrażanego w orzeczeniach sądów administracyjnych (por. ) poglądu, że odszkodowanie, będące nieodłącznym elementem wywłaszczenia jako instytucji publicznoprawnej, znajduje podstawę w stosunku publicznoprawnym i w związku z tym ma charakter roszczenia publicznoprawnego. To, że odszkodowanie pozostaje w związku wynikowym z wywłaszczeniem, a jego ustalenie jest skutkiem przymusowego odebrania lub ograniczenia prawa rzeczowego do nieruchomości, nie przesądza o charakterze samego roszczenia. Roszczenie to w istocie wywodzi się ze wzajemnego zobowiązania dwóch podmiotów, z których jeden doznał uszczerbku w majątku (na skutek legalnego działania administracji publicznej), a drugi jest zobowiązany do jego wyrównania w granicach ustawowych. Dla powyższej oceny bez znaczenia pozostaje to, że ustawa przewiduje administracyjną drogę realizacji uprawnień odszkodowawczych.
Zaliczenie opisywanego roszczenia do roszczeń o charakterze cywilnym nie oznacza jednak automatycznie zaliczenia go do roszczeń ulegających przedawnieniu według reguł prawa cywilnego.
Regulowane przepisami art. 117 i nast. kodeksu cywilnego przedawnienie zostało przewidziane dla sytuacji, gdy wierzyciel dysponuje konkretnymi środkami prawnymi, których zastosowanie może bezpośrednio doprowadzić do wyegzekwowania od dłużnika określonego obowiązku. W tych sytuacjach swą aktywnością w korzystaniu z przysługujących uprawnień wierzyciel może więc przeciwdziałać skutkom upływu czasu. W razie zaś upływu terminu przedawnienia roszczenie wierzyciela nie wygasa i – przy braku stosownej obrony dłużnika (w postaci podniesienia zarzutu przedawnienia, lub powództwa przeciwegzekucyjnego) - może być zaspokojone bez możliwości żądania jego zwrotu jako bezpodstawnego.
Ustawa o gospodarowaniu nieruchomościami nie zawiera żadnych szczególnych regulacji odnoszących się do realizacji roszczenia o odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość, zastosowanie zatem w tej mierze mają reguły prawa administracyjnego.
Istnieją więc zasadnicze różnice pomiędzy dochodzeniem roszczeń ze stosunku odszkodowawczego z tytułu wywłaszczenia a dochodzeniem klasycznych roszczeń cywilnych. Ta okoliczność musi mieć wpływ na ocenę, czy zaspokojenie roszczenia, które zostało ustalone decyzją administracyjną, może zależeć od upływu czasu.
Na pytanie to odpowiedzieć należy przecząco zasadniczo z tego powodu, że uprawnionemu do odszkodowania nie przysługują środki służące bezpośredniemu wymuszeniu realizacji obowiązku zapłaty odszkodowania. W świetle przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji uprawniony do odszkodowania nie posiada przymiotu wierzyciela mogącego żądać wszczęcia egzekucji, bowiem upoważnionym do tego jest organ ustalający odszkodowanie. W tej sytuacji, w braku odpowiedniej regulacji prawnej, nie jest możliwe pozbawienie uprawnionego możliwości zaspokojenia ustalonego decyzją roszczenia w związku z upływem czasu.
W prezentowanej kwestii co do zasady Sąd podziela stanowisko wyrażone w wyroku z dnia Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie IV SA 1118/97, oraz szczegółowe rozważania zawarte w monografii Elżbiety Lemańskiej pt. "Przedawnienie roszczeń związanych z wywłaszczeniem nieruchomości" (LEX).
Skoro zaś roszczenie o wypłatę przyznanego decyzja odszkodowania nie wygasło i nie uległo przedawnieniu, to odszkodowanie to podlega waloryzacji na zasadach określonych przepisem art. 132 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami.
Przyjmując odmienną ocenę, organ odwoławczy naruszył wskazany przepis prawa materialnego, a naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy. Dlatego też na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (ppsa), decyzje tę należało uchylić.
Działając w granicach uprawnień wynikających z przepisu art. 135 w/w ustawy Sąd poddał kontroli także decyzję organu I instancji, a wynik tej kontroli jest również negatywny.
Na wstępie też zastrzec trzeba, że ocena sądowa odnosi się do sprawy, której granice zakreślił zmodyfikowany wniosek skarżących. W piśmie z dnia [...] maja 2013 r. skarżący określili swe ostateczne żądanie jako zwaloryzowanie i wypłatę odszkodowania za tę część wywłaszczonej decyzją z dnia [...] grudnia 1955 r. nieruchomości o powierzchni [...] m2 , która nie została zwrócona decyzją z dnia [...] maja 1994 r. tj. za nieruchomość o powierzchni [...] m2 .
Rację ma organ odwoławczy odmawiając aprobaty dla przyjętego przez organ I instancji stanowiska, jakoby sprawa dotyczyła w istocie ponownego (uzupełniającego) rozliczenia z tytułu zwrotu wywłaszczonej części parceli l. kat. [...] o pow. [...] m2. Takie, błędne założenie, wobec faktu, że orzeczenie z dnia [...] maja 1994 r. dotyczące zwrotu nieruchomości oraz rozliczeń z tego tytułu funkcjonuje w obrocie prawnym i korzysta z domniemania legalności i trwałości, prowadziło do prostego wniosku o konieczności umorzenia postępowania. Także i w ocenie Sądu nie było żadnych podstaw, aby ostatecznie sprecyzowanemu żądaniu skarżących nadawać znaczenie inne, niż wynika wprost z jego treści.
Przyznać też trzeba rację organowi odwoławczemu co do tego, że postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości i rozliczeń dokonywanych w związku ze zwrotem jest postępowaniem samodzielnym i odrębnym od postępowania w sprawie wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania. Są to rzeczywiście postępowania administracyjne prowadzone co do różnych przedmiotów. Rozstrzygnięcie jednego z tych postępowań jest wiążące dla wyniku drugiego tylko w zakresie będącym przedmiotem pierwszego z nich. Już jednak ocena, czy dokonane ostateczną decyzją z dnia [...] maja 1994 r. rozliczenia związane ze zwrotem działki nr [...] o powierzchni [...] m2 (jako części parceli [...]) stanowią przeszkodę w uwzględnieniu ewentualnego wniosku o zwaloryzowanie i wypłatę całego, ustalonego decyzja z dnia [...] marca 1956 r. odszkodowania, pozostaje poza granicami rozstrzyganej przez organy i rozpoznawanej przez Sąd, sprawy. Dlatego też wyrażony w tej kwestii przez organ odwoławczy pogląd Sąd pozostawia bez komentarza.
W kontekście treści wniosku skarżących, w rozpatrywanej sprawie podstawowe znaczenie ma to, czy decyzją z dnia [...] maja 1994 r. orzeczono o zwrocie całej nieruchomości wywłaszczonej orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] grudnia 1955 r. Innymi słowy ustalenia wymaga, czy zwrócona działka nr [...] odpowiada wywłaszczonej "części parceli l. kat. [...] o pow. [...] m2". Decyzja z dnia [...] maja 1994 r. kwestii tej, zdaniem Sądu, nie przesądza. Tylko w jej uzasadnieniu, a nie w rozstrzygnięciu, i to w ramach relacjonowania treści innej decyzji, użyto sformułowania: "część parceli [...] o powierzchni [...] m2 obecnie stanowiąca działkę nr [...] o powierzchni [...] m2". Sformułowanie to nie stanowi elementu rozstrzygnięcia, lecz co najwyżej element ustaleń, które organu w sprawie rozpatrywanej obecnie nie wiążą. Wiążące pozostaje jedynie to, że zwrotowi podlegała nieruchomość objęta orzeczeniem o wywłaszczeniu z dnia [...] grudnia 1955 r. Zważywszy zaś na fakt, że w decyzji tej przedmiot wywłaszczenia nie został określony granicami jako całość ewidencyjna, lecz tylko powierzchnią w ramach tej całości, a powierzchnia zawróconej nieruchomości jest znacząco mniejsza od wywłaszczonej, niewątpliwe ustalenie "odpowiedniości" obu nieruchomości wymaga poczynienia dogłębnych, szczegółowych wyjaśnień. Jeśli w ich wyniku miałoby się okazać, że zachodzi tożsamość obu nieruchomości, to zachodziłaby rzeczywiście konieczność umorzenia postępowania administracyjnego, ale nie z powodów przyjętych przez organ I instancji, lecz z powodu braku przedmiotu rozstrzygnięcia.
Merytoryczne zbadanie sprawy i rozstrzygnięcie będzie zaś konieczne w razie stwierdzenia, że decyzja o zwrocie nie dotyczyła całości nieruchomości wywłaszczonej. Zwrócić przy tym należy uwagą, że w takiej sytuacji dla rozpatrywanej sprawy nie będzie miało istotnego znaczenia to, że dokonane w decyzji o zwrocie rozliczenia dotyczą całości ustalonego odszkodowania. Rozstrzygnięcie o zwrocie odszkodowania ma charakter "akcesoryjny" w stosunku do samego zwrotu. Oznacza to, że to zakres przedmiotu zwrotu winien determinować zakres rozliczeń finansowych, a nie odwrotnie. Jeśli więc przedmiotem rozliczeń jest całość ustalonego wcześniej odszkodowania, a przedmiotem zwrotu nie jest całość wywłaszczonej nieruchomości, to wady należy upatrywać w rozliczeniu. Wada ta zaś nie może mieć wpływu na określenie przedmiotu zwrotu.
Tak więc stwierdzić należy, że organ I instancji umorzył postępowanie przedwcześnie, z istotnym naruszeniem art. 105 § 1 kpa, co daje podstawę do uchylenia jego decyzji (art. 145 § 1 pkt 1c w zw. z art. 135 ppsa)
W ponownym postępowaniu konieczne zatem będzie poczynienie ustaleń w opisanym zakresie i podjęcie stosownego do wyniku tych ustaleń, rozstrzygnięcia.
Om kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 ppsa.