II SA/Ke 96/24

II SA/Ke 96/24 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2024-03-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-02-08
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Beata Ziomek
Krzysztof Armański /sprawozdawca/
Renata Detka /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7, 77 § 1 i 107 § 3, art. 9, 10 § 1 i 79a § 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1b,  art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka, Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek, Sędzia WSA Krzysztof Armański (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Urszula Opara, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 marca 2024 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 6 grudnia 2023 r. znak: SKO.PS-80/5135/2967/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.
Uzasadnienie
Decyzją z 6 grudnia 2023 r. znak: SKO.PS-80/5135/2697/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach (zwane też dalej "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania B. S. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta Starachowice z 11 maja 2023 r. znak: DŚRiA.5211.122.2021.ODM.2 odmawiającej przyznania ww. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką M. P., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji SKO wyjaśniło, że M. P. legitymuje się orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy KRUS z dnia 21 kwietnia 2020 r. zaliczającym ją do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji od dnia 17 stycznia 2021 r.
Kwestią sporną w badanej sprawie jest zdaniem Kolegium, czy na gruncie obowiązujących przepisów, w kontekście wydanego przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 kwietnia 2014 r. w sprawie K 38/13, odwołującej przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w sytuacji kiedy zgodnie z orzeczeniem niepełnosprawność u osoby chorej nie powstała przed 18 lub 25 rokiem życia. W tym zakresie Kolegium przyjęło, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wobec tego okoliczność, że niepełnosprawność nie powstała przed 18 rokiem życia, nie wyklucza możliwości uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem nie ma znaczenia wiek, w którym ta niepełnosprawność powstała, istotne zaś jest, że występuje ona w stopniu znacznym.
Pomimo błędnej interpretacji ww. przepisów Kolegium uznało jednak, że rozstrzygnięcie organu I instancji jest zasadne.
W analizowanej sprawie podniesiono, że opiekę nad niepełnosprawną M. P. sprawuje córka – B. S.. Sprawa była już rozpatrywana przez Kolegium Odwoławcze, które poprzednią decyzją uchyliło wcześniejszą decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Kolegium Odwoławcze zleciło m.in. zweryfikowanie, czy strona odwołująca faktycznie zakończyła pracę w gospodarstwie rolnym. Pismem z dnia 19 stycznia 2023 r. Kierownik ARiMR oddział w Starachowicach potwierdził, że B. S. jest zarejestrowana jako producent rolny. Zatem ustalenia podczas przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego, że odwołująca nie jest producentem rolnym, przy weryfikacji się nie potwierdziły. Kolegium odwołało się do stanowiska wyrażonego w wyroku WSA w Kielcach z dnia 26 lipca 2023 r., sygn. II SA/Ke 301/23, gdzie Sąd wskazał, że zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego, o jakim mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania przez rolnika pewnych czynności, jak np. zaprzestanie osobistej uprawy, zbierania plonów, czy uzyskiwania zysków z gospodarstwa, w tym zaprzestanie składania wniosków o dopłaty unijne. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wymaga poza tym przedsięwzięcia szeregu czynności prawnych, powiązanych integralnie ze statusem rolnika i prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, takich jak np. złożenie wniosku o usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych, który pozwala danemu producentowi (rolnikowi) na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego, a więc prowadzenie gospodarstwa rolnego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję SKO B. S., zaskarżając tę decyzję w całości, zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych polegających na przyjęciu, że nadal jest producentem rolnym pomimo, iż w sposób faktyczny zaprzestała produkcji rolnej od dnia 1 października 2021 r. w celu opieki nad niepełnosprawną mamą, a także naruszenie podstawowych zasad działania organów administracji publicznej, przede wszystkim zasady zaufania obywateli do organów władzy publicznej, rozpatrywania sprawy bez zbędnej zwłoki, a także całościowego i wszechstronnego rozpoznania sprawy i orzekania zgodnie z obowiązującym prawem. Podnosząc powyższe zarzuty wniosła o zmianę decyzji poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu skargi B. S. podniosła, że jej mama ma obecnie lat 93, jest osobą niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wymaga całodobowej opieki w codziennych czynnościach życiowych, nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Niepełnosprawność i konieczność opieki nad mamą nie była nigdy przez żaden organ zakwestionowana. W 2021 roku, wobec konieczności zrezygnowania całkowicie z wszelkiej pracy i działalności zarobkowej w celu opieki nad mamą, skarżąca złożyła w Urzędzie w Starachowicach wniosek o przyznanie świadczenia opiekuńczego. Urząd przeanalizował stan faktyczny, nie kwestionował niepełnosprawności mamy oraz zaprzestania prowadzenia wszelkiej pracy zarobkowej, ale wbrew konstytucyjnemu orzeczeniu, odmówił prawa do świadczenia powołując się na fakt, iż niepełnosprawność mamy powstała po osiągnięciu pełnoletniości. W ten sposób organ administracji publicznej w sposób rażący naruszył przepisy prawa, powołując się na przepis uznany za niezgodny z konstytucją i jako taki niemogący mieć zastosowania. Tę rażąco bezprawną decyzję uchylił organ II instancji i nakazał ponowne rozpoznanie sprawy organowi I instancji z poszanowaniem obowiązującego porządku prawnego. Tym razem organ I instancji ponownie odmówił świadczenia z powodu, iż rzekomo prowadzi działalność rolniczą - pomimo, iż nic się nie zmieniło w stosunku do poprzedniego stanu faktycznego. Zatem ponownie odwołała się od tejże, jakże krzywdzącej decyzji. W międzyczasie minęło już dwa lata – skarżąca nie pracuje, bo musi zajmować się mamą, a z powodu uchybień organu, który powinien dbać i pomagać obywatelom, nie ma należnego jej przecież świadczenia. Obie z mamą nie mają z czego żyć, a organ raz powołuje się na niekonstytucyjne przepisy, a drugi raz ustala nowy stan faktyczny, pomimo, iż wcześniej takiego nie ustalił. Wskutek ponownego odwołania, organ II instancji również odmówił przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż uznał, iż niewystarczającym jest, że faktycznie nie prowadzi żadnej działalności, bo powinna jeszcze wyrejestrować się z ARiMR. Dlaczego nie powołał się na to organ I instancji w pierwszym postępowaniu? Czy po następnych 2 latach znów powoła się na nowe okoliczności, pomimo, iż one istniały już w chwili pierwszego postępowania? Czy tak działa zasada zaufania obywateli do demokratycznego państwa prawa, zaufania do organów władzy państwowej? W sposób faktyczny zaprzestała działalności rolniczej od dnia 1 października 2021 r., co opisywała we wcześniejszej dokumentacji. Wszelkie wymagane zaświadczenia były okazane, w tym oświadczenie o zaprzestaniu pracy na roli. Natomiast o decyzji o wykreśleniu nie było wcześniej mowy, nie była świadoma o konieczności wykreślenia z ewidencji producentów rolnych i na etapie rozpatrywania wniosku od 1 października 2021 r. nikt jej o tym nie poinfomował. Po otrzymaniu ww. decyzji, w której ewidentnie został wskazany brak dokumentu stwierdzającego wykreślenie ze statusu rolnika - usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych, natychmiast udała się do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w celu uzyskania wypisu z ewidencji producentów rolnych. W decyzji organ wspomina, iż wpis do ewidencji producentów umożliwia danemu producentowi na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego. W załączonych wcześniej dokumentach przedstawiała zaświadczenie z dnia 12 stycznia 2023 r. wydane przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, z którego wynika że ostatnie dopłaty były pobierane w 2016 roku. W związku z czym numer producenta nie był wykorzystywany do celów pozyskiwania wsparcia finansowego. Wniosła także o dopuszczenie dowodu w postaci decyzji nr 0245-2023-003773 z dnia 15 grudnia 2023r. o wykreśleniu z ewidencji producentów rolnych.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Organ dodatkowo podniósł, że skarżąca w toku postępowań składała oświadczenia w zakresie rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym, które były rozbieżne i nie zostały potwierdzone przez inne dowody w sprawie. Otóż skarżąca w oświadczeniu z dnia 31 maja 2022 r. wskazała, że nigdy nie była właścicielem gospodarstwa rolnego i nigdy nie ubiegała się o dopłaty, które przysługują jedynie właścicielowi gospodarstwa. Oświadczenie to nie pokrywa się z informacjami z ARiMR, które potwierdzają, że odwołująca (na dzień orzekania przez Kolegium) jest zarejestrowana jako producent rolny i ubiegała się o dopłaty. Organ ten wskazał również działki podawane przez odwołującą do wniosku o dopłaty, co potwierdza, że skarżąca z czasem zagospodarowywała więcej obszaru. Zatem to pierwsza nieścisłość w składanych oświadczeniach. Kolejna dotyczy daty zaprzestania (jak oświadcza skarżąca) pracy w gospodarstwie rolnym. W sprawie skarżąca powołuje się na dwie okoliczności, tj. datę przekazania gospodarstwa rolnego synowi, tj. rok 2016 i podawana przez nią data zaprzestania pracy od 1 października 2021 r. Kolegium zwróciło uwagę, że rozbieżności dotyczą również ustaleń od kiedy skarżąca faktycznie sprawuje opiekę nad matką. W sprawie wiadomo, że matka odwołującej mieszkała i była pod opieką innej z córek – B. W., która w oświadczeniu z dnia 14 lutego 2023 r. wskazała wprost, że matka mieszkała z nią w okresie od 3 września 2022 r. do 1 października 2022 r. Z oświadczenia tego się wycofała i w dniu 22 lutego 2023 r. oświadczyła, że matka jednak mieszkała u niej od 3 września 2021 r. do 1 października 2021 r. Pierwotnie podawana data marzec 2022r. wskazywana była zarówno przez M. P. w oświadczeniu z dnia 1 czerwca 2022 r. oraz w toku wywiadu środowiskowego przez B. S. W ocenie Kolegium Odwoławczego trudno jest przyjąć, że wszystkie oświadczające w sprawie osoby (wymienione) popełniły podobny błąd. Zatem w ocenie Kolegium Odwoławczego składane w sprawie oświadczenia potwierdzają, że w opiece nad matką udział biorą wszystkie zobowiązane do alimentacji dzieci, co powinno pozwalać skarżącej na wykonywanie pracy zarobkowej.
Kolegium szeroko odniosło się także do kwestii znaczenia wpisu w ewidencji producentów rolnych dla ustalenia, czy wnioskodawczyni zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Otóż zdaniem organu fakt posiadania gruntów rolnych, a nawet pobierania dopłat, stanowi drugorzędną okoliczność przy ocenie zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu u.ś.r. Zakres produkcji rolniczej jest bowiem na tyle szeroki, że ograniczanie się tylko do jednej z gałęzi daje fałszywy "obraz" stanu prawnego i faktycznego sprawy. Figurowanie przez wnioskodawcę w ewidencji producentów rolnych jest informacją, że podmiot ten prowadzi działalność gospodarczą i prowadzi gospodarstwo rolne. W ocenie Kolegium Odwoławczego w realiach ocenianej sprawy zasadnym jest przyjęcie, że podmiot zarejestrowany jako producent rolny w ewidencji producentów rolnych w celu udowodnienia rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego powinien dokonać wykreślenia. Do tego czasu może w każdej chwili zacząć zarobkować w ramach działalności rolniczej (szeroko rozumianej), występować o dopłaty, itp. W przedmiotowej sprawie skarżąca przedłożyła na etapie skargi decyzję w przedmiocie wykreślenia jej z ewidencji producentów rolnych. Mając to na uwadze Kolegium Odwoławcze uważa, że skarżąca (ewentualnie) spełniałaby przesłankę rezygnacji z pracy dopiero od dnia uprawomocnienia się wskazanej decyzji z ARiMR. Samo przedłożenie ww. decyzji przez skarżącą nie wyczerpuje zresztą jeszcze postępowania w zakresie ustalenia, czy odwołująca (faktycznie) nie jest producentem rolnym. Trzeba mieć na uwadze konieczność ustalenia, czy skarżąca wraz z mężem nie stanowi grupy osób fizycznych, w rozumieniu art. 2 lit. a rozporządzenia Rady (WE) nr 1782/2003, stanowiących na gruncie ustawy o krajowym systemie ewidencji, jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej (art. 3 pkt 3). Z ostrożności procesowej Kolegium odniosło się także do wynikającego z art. 9, art. 10 § 1 oraz art. 79a § 1 K.p.a. obowiązku organu polegającego na zawiadomieniu strony przed wydaniem decyzji o niespełnieniu przesłanki rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym oraz poprzez uniemożliwienie wypowiedzenia się strony w sprawie w tym przedłożenia dodatkowego dowodu, który posiada lub może łatwo uzyskać, a przedłożenie którego pozwoli na wydanie decyzji zgodnej z żądaniem strony. Zdaniem Kolegium Odwoławczego zastosowanie ww. zasady, przede wszystkim art. 79a K.p.a., mogłoby mieć zastosowanie jedynie w przypadkach, w których w sprawie o świadczenie pielęgnacyjne organ ustaliłby, że istnieje wielkie prawdopodobieństwo, że wnioskodawca spełnił warunek rezygnacji z pracy, ale nie załączył na tą okoliczność stosownego dowodu (który może posiadać lub łatwo może uzyskać), narażając się tym samym na uznanie przez organ orzekający, że podanej przesłanki nie spełnił. Omawiany przepis nie powinien być zaś stosowany w przypadkach, w których wnioskodawca nie spełnił warunku rezygnacji z pracy wprost wynikającego z ogólnie dostępnych przepisów prawa, tj. nie został rozwiązany stosunek zatrudnienia. Wzywanie (w tych warunkach) przez organ wnioskodawcę do przedłożenia brakujących dowodów (świadectwa pracy) jest w rzeczywistości wzywaniem go do rozwiązania umowy o pracę. Zatem, w omawianym przypadku nie zachodzą przesłanki do zastosowania art. 79a K.p.a., bowiem wnioskodawca zarejestrowany w ewidencji producentów rolnych nie zrezygnował z pracy, a tym samym - na dzień orzekania przez Kolegium - nie spełnił ustawowego warunku, a także dokument do którego przedłożenia organ wzywa nie jest dowodem istniejącym lub dowodem, który strona może łatwo pozyskać. Nie można zresztą porównać braku wiedzy strony o niezbędnych dowodach, które strona mogłaby pozyskać i przedłożyć do sprawy i tylko na skutek braku informacji w tym zakresie od organu strona ich nie przedkłada, od niespełnienia przez stronę (przedsiębiorcy, od którego wymagana jest szczególna staranność w prowadzeniu spraw), przesłanki warunkującej przyznanie wnioskowanego zwolnienia, a wynikającej wprost z przepisów prawa. Nałożenie na organ obowiązków wynikających z art. 9 K.p.a. nie zwalnia stron postępowania od dołożenia należytej staranności w zaznajomieniu się z przepisami prawa materialnego, regulującymi ich uprawnienia i obowiązki. Nie można od organu wymagać, aby pełnił rolę adwokata strony.
Odnosząc się dalej do podnoszonego zarzutu braku budowania zaufania organów państwowych do obywatela, Kolegium Odwoławcze zauważyło, że trudno jest przyjąć, iż rolnik poświęcający pracy w gospodarstwie rolnym znaczną cześć swojego życia nie wie jakie konsekwencje prawne niesie za sobą fakt nadania numeru ewidencyjnego producenta rolnego. Ponadto SKO w swoich wcześniejszych decyzjach w sprawie pouczało, że ciężar udowodnienia zaprzestania pracy ciąży na wnioskodawcy, a nie na organie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli decyzji SKO w zakresie wyznaczonym wskazanymi przepisami prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy jednak przyznać rację Kolegium w zakresie w jakim – powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13 – stwierdziło, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust 1b ustawy z dnia 28 listopada 2023 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. – w brzmieniu na datę orzekania przez organ odwoławczy – z 2023 r. poz. 390 ze zm.), zwanej także dalej "u.ś.r.", która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Mianowicie, w przytoczonym orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Jako powód utrzymania w mocy odmownej decyzji organu I instancji Kolegium wskazało fakt, że – jak wynikało z pisma Kierownika ARiMR z 19 stycznia 2023 r. – B. S. jest zarejestrowana jako producent rolny. W ocenie Sądu jest to argumentacja dalece niewystarczająca, a tym samym zaskarżona decyzja, jak i decyzja organu I instancji zostały wydane przedwcześnie, co musiało skutkować ich uchyleniem. Oceny w tym zakresie nie zmienia szerokie uzasadnienie przywołane przez SKO w odpowiedzi na skargę, o czym poniżej.
Zasadniczo zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie z art. 17b ust. 1 ustawy w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:
1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.
Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 ustawy).
Skarżąca złożyła takie oświadczenie i wynika z niego, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od dnia 1 października 2021 r.
Co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego oświadczenia (tj. co do faktów) przez organy orzekające w sprawie, co jednak nie wyklucza możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie. Ocena ta powinna się przy tym odbywać z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów, tym bardziej że oświadczenie jest składane właśnie pod rygorem odpowiedzialności karnej. Odpowiedzialność za złożenie oświadczenia przerzucana jest na osobę, która dane oświadczenie składa. Tego rodzaju ułatwienie dowodowe nie oznacza, że oświadczenie rolnika nie może podlegać weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z rzeczywistością (zasada prawdy obiektywnej). Nie przeczy temu również fakt, że oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej (por. m.in. wyrok WSA w Lublinie z 30 marca 2022 r., sygn. II SA/Lu 99/22, wyrok WSA w Krakowie z 7 lutego 2022 r., sygn. III SA/Kr 1600/21, wyrok WSA w Lublinie z 9 grudnia 2021 r., sygn. II SA/Lu 773/21). Skoro jednak ustawa wprowadza taki rodzaj dowodu, tj. oświadczenie, i to składane pod rygorem odpowiedzialności karnej, przeciwne jego treści ustalenie organu musi opierać się na jednoznacznym wykazaniu, że oświadczenie to nie polega na prawdzie.
Trzeba w tym miejscu podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to jest zatem skierowane do osób zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy lub z niej rezygnują w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki. Jest to świadczenie rekompensujące brak możliwości uzyskiwania dochodu z pracy zarobkowej w związku z niepodjęciem lub rezygnacją z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć lub z której musi zrezygnować osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. m.in. wyrok NSA z 21 sierpnia 2018 r., sygn. I OSK 1124/18).
Jak wynika z informacji udzielonej przez ARiMR, skarżąca – mimo zarejestrowania jako producent rolny w krajowym systemie ewidencji producentów w dacie orzekania przez organ II instancji (decyzja o wykreśleniu pochodzi z dnia 15 grudnia 2023 r. i została przedłożona wraz ze skargą) – o płatności bezpośrednie ubiegała się w latach 2008-2016. A zatem brak jest danych czy choćby podstaw do przypuszczeń, że figurowanie w rejestrze producentów rolnych począwszy od dnia 1 października 2021 r. przynosiło skarżącej jakiekolwiek korzyści finansowe. Poza tym, jak wynika z oświadczenia skarżącej (k. 19 akt adm.) nie była właścicielem gospodarstwa rolnego. Właścicielem był jej mąż, ale 20 lipca 2016 r. przekazał gospodarstwo synowi, na okoliczność czego skarżąca złożyła kopię aktu notarialnego. Z zaświadczenia Wójta Gminy [...] z 1 lipca 2022 r. (k. 29a) wynika, że skarżąca nie figuruje jako podatnik podatku rolnego, leśnego i od nieruchomości, zaś z pisma KRUS z 13 czerwca 2022 r. (k. 28), że od 1 października 2021 r. nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. SKO wydając zaskarżoną decyzję w ogóle nie wzięło pod uwagę powyższych okoliczności, nie dokonało ich oceny, a za wystarczające do uznania, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego uznało fakt figurowania w ewidencji producentów rolnych, co w świetle poczynionych wyżej uwag należy uznać za przedwczesne. Trzeba także zwrócić uwagę, że – jak wywiódł tut. Sąd w wyroku z 29 listopada 2023 r., sygn. II SA/Ke 583/23, powołując się m.in. na przepisy art. 3 pkt 3 lit. b ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2023 r. poz. 885) oraz art. 3 pkt 1 i art. 4 ust. 2 rozporządzenia 2021/2115 (rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115 z dnia 2 grudnia 2021 r. ustanawiające przepisy dotyczące wsparcia planów strategicznych sporządzanych przez państwa członkowskie w ramach wspólnej polityki rolnej (planów strategicznych WPR) i finansowanych z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG) i z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz uchylające rozporządzenia (UE) nr 1305/2013 i (UE) nr 1307/2013 - Dz.U.UE.L.2021.435.1 z dnia 2021.12.06) – warunkiem bycia rolnikiem/producentem rolnym jest po pierwsze posiadanie gospodarstwa rolnego, a po drugie prowadzenie działalności rolniczej, polegającej na wytwarzaniu produktów rolnych powstających z uprawy lub chowu zwierząt bądź utrzymywaniu użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy. Oba te warunki muszą być spełnione łącznie, co oznacza, że nie można być rolnikiem nie posiadając gospodarstwa rolnego. W konsekwencji – jak podniósł Sąd w przywołanym wyroku, a który to pogląd podziela Sąd orzekający w niniejszej sprawie – wpis do ewidencji nie ma charakteru konstytutywnego w takim znaczeniu, że nie kreuje statusu rolnika i producenta rolnego, potwierdza jedynie w sposób deklaratywny, że dana osoba - jeżeli posiada gospodarstwo rolne i prowadzi działalność rolniczą - jest producentem rolnym. W stosunku do prowadzonej działalności rolniczej wpis do ewidencji ma więc charakter wtórny.
Niezależnie od powyższych rozważań przyznać trzeba rację skarżącej, że w toku całego postępowania nie została poinformowana przez organy o tym, że dla wykazania zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego niezbędnym jest dokonanie wykreślenia z ewidencji producentów rolnych. Podkreślenia wymaga, że nie jest to przesłanka wynikająca wprost z przepisów prawa, w tym w szczególności z art. 17b u.ś.r., ale została wyinterpretowana z treści przepisów w praktyce orzeczniczej organów czy sądów. Trudno zatem zarzucać w tej sytuacji skarżącej nieznajomość przepisów. W tej sytuacji postępowanie Kolegium, które odmowę przyznania świadczenia oparło właśnie na niewykazaniu faktu zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego poprzez wykreślenie z ewidencji producentów rolnych, narusza w ocenie Sądu w sposób istotny przepisy art. 9, 10 § 1 i 79a § 1 K.p.a. Zgodnie z art. 9 K.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Stosownie natomiast do treści art. 10 § 1 K.p.a. organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Uszczegółowieniem tej ostatniej zasady jest art. 79a § 1 K.p.a., który w zdaniu 1. stanowi, że w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Zdaniem Sądu w niniejszym przypadku doszło do naruszenia przez SKO powyższych przepisów w stopniu mogącym mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Skoro bowiem jedyną istotną przeszkodą dla uznania, że skarżąca spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, był w ocenie organu odwoławczego brak wyrejestrowania się przez nią z systemu ewidencji producentów rolnych ARiMR, organ powinien był pouczyć o tym skarżącą, zwłaszcza że na żadnym wcześniejszym etapie postępowania taki wymóg nie został wobec niej wyartykułowany (skarżąca dokonała zaś wykreślenia od razu po otrzymaniu decyzji SKO, gdzie uznano to za przeszkodę przyznania wnioskowanego świadczenia). Trzeba zaś zwrócić uwagę, że z treści art. 79 § 1 K.p.a. jasno wynika, iż organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane. Nie chodzi tu zatem tylko o okoliczności, które już istnieją, a tylko nie zostały należycie wykazane, ale i takie, które nie zostały jeszcze spełnione. Sam przepis zatem przewiduje możliwość informowania także o możliwości zrealizowania przesłanek, które nie zostały jeszcze spełnione (wyraźnie odróżniając je od tych niewykazanych).
Jak wynika z art. 107 § 3 K.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie stanowi integralną część decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozytywną jej część. Z tego względu motywy decyzji powinny być tak ujęte, aby strona mogła poznać tok rozumowania poprzedzającego wydanie rozstrzygnięcia oraz zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, jakimi kierował się organ przy załatwianiu sprawy. Warunki te w rozpatrywanej sprawie nie zostały spełnione. Niezależnie od tego, że przynajmniej część argumentów podniesionych w odpowiedzi na skargę już w świetle powyższych rozważań jest niezasadna, próba uzasadnienia zaskarżonej decyzji w piśmie procesowym, jakim jest odpowiedź na skargę, nie może zastąpić uzasadnienia rozstrzygnięcia określonego w art. 107 § 3 K.p.a. Pismo procesowe nie może bowiem "uzupełniać" zaskarżonej decyzji przez zamieszczenie w nim rozważań i ocen, które powinny zostać zawarte w uzasadnieniu faktycznym i prawnym tej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ nie może także dokonywać brakujących ustaleń faktycznych. Oznacza to, że odpowiedź na skargę nie może zastępować uzasadnienia decyzji. Podniesienie dopiero w odpowiedzi na skargę okoliczności, które powinny być zawarte w uzasadnieniu faktycznym i prawnym decyzji, co ma miejsce właśnie na gruncie rozpatrywanej sprawy (SKO dopiero w odpowiedzi na skargę dokonuje oceny materiału dowodowego, wykazując istniejące wg. niego sprzeczności w tym zakresie, przywołuje szeroko argumentację faktyczną i prawną, jakiej zabrakło w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia), jest wadą postępowania administracyjnego, pozbawiającą stronę możliwości ustosunkowania się do tych okoliczności w toku postępowania (por. wyrok WSA w Łodzi z 7 marca 2023 r., sygn. II SA/Łd 959/22).
W świetle powyższych rozważań Sąd uznał, że wydając zaskarżone decyzje organy obu instancji naruszyły przepisy postępowania, tj. art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 K.p.a. oraz art. 9, 10 § 1 i 79a § 1 K.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co powodowało konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni przedstawione wyżej spostrzeżenia, dokona oceny zgromadzonego materiału dowodowego (uzupełniając go w razie potrzeby) i wyda rozstrzygnięcie, które w sposób należyty uzasadni.