II SA/Ke 79/24

II SA/Ke 79/24 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2024-04-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-02-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Beata Ziomek
Krzysztof Armański
Sylwester Miziołek /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c w zw. z art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 9, 10 i  79a
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sylwester Miziołek (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek, Sędzia WSA Krzysztof Armański, Protokolant Starszy inspektor sądowy Joanna Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 21 grudnia 2023 r. znak: SKO.PS-80/5354/3104/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Uzasadnienie
Decyzją z 21 grudnia 2023 r. znak: SKO.PS-80/5354/3104/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach (zwane dalej "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania B. K. (zwanej dalej "stroną") od decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy w Fałkowie z 26 maja 2023 r. znak: GOPS/8252/1500/ŚP/O/5/2023, odmawiającej stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką – J. W., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
SKO, opisując stan faktyczny sprawy, wskazało że strona jest córką ww. osoby wymagającej opieki, która zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [... z dnia 12 kwietnia 2022 r. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. SKO, badając zakwestionowaną odwołaniem decyzję, zauważyło że organ I instancji odmówił przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia – ze względu na fakt, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. W tym zakresie, powołując się na orzecznictwo, w tym wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13, organ odwoławczy stwierdził, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Pomimo tego SKO podzieliło stanowisko Wójta Gminy w Fałkowie co do odmowy przyznania żądanego świadczenia, zwracając uwagę na treść oświadczenia strona, która zadeklarowała, że z uwagi na sprawowaną opiekę nad niepełnosprawną matką zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym, począwszy od 1 marca 2023 r. Okoliczność ta, zdaniem organu II instancji, nie potwierdziła się, gdyż pismem z 26 maja 2023 r. Dyrektor Oddziału Regionalnego ARiMR w Kielcach poinformował, że strona jest zarejestrowana jako producent rolny. Ponadto, w przeprowadzonym w sprawie wywiadzie środowiskowym wnioskodawczyni wskazała, że wraz z mężem prowadzi gospodarstwo rolne i są z tego tytułu ubezpieczeni w KRUS z mocy ustawy. W rezultacie, w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym. W tym zakresie SKO powołało się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 26 lipca 2023 r. o sygn. akt II SA/Ke 301/23, w którym wskazano, że zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego, o jakim mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390), zwanej dalej "u.ś.r.", nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania przez rolnika pewnych czynności, jak np. zaprzestanie osobistej uprawy, zbierania plonów, czy uzyskiwania zysków z gospodarstwa, w tym zaprzestania składania wniosków o dopłaty unijne. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wymaga poza tym przedsięwzięcia szeregu czynności prawnych, powiązanych integralnie ze statusem rolnika i prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, takich jak np. złożenie wniosku o usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych, który pozwala danemu producentowi (rolnikowi) na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego, a więc prowadzenie gospodarstwa rolnego.
W dalszej części uzasadnienia SKO, powołując się na art. 17b ust. 1 pkt 1 lit. a u.ś.r., stwierdziło że odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była uzasadniona. Strona ma bowiem rodzeństwo – które w tym samym stopniu jest zobowiązane do alimentacji względem matki, co wnioskodawczyni. Z przeprowadzonych w sprawie wywiadów środowiskowych wynika, że przynajmniej dwoje rodzeństwa, mieszkające tak samo jak odwołująca w Łodzi (adres stałego zameldowania) D. Z. i S. W. (emeryci), ma możliwość zorganizowania opieki nad matką w taki sposób, by odwołująca nie musiała rezygnować z pracy (czego nie dowiedziono). W aktach sprawy brak bowiem wydanych dlań orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, natomiast fakt pozostawania na emeryturze pozwala na stwierdzenie, że są oni dyspozycyjni. Z kolei druga siostra strony – B. B. zamieszkuje w województwie zachodniopomorskim i utrzymuje się z renty z KRUS – wobec czego w odniesieniu do tej zstępnej istnieje przypuszczenie, że może mieć uzasadnione trudności w wywiązaniu się z obowiązku alimentacyjnego. W tym zakresie SKO stwierdziło, analizując przesłankę bezpośredniości związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką, że należy brać pod uwagę także i to, czy wnioskodawca jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji niepełnosprawnego, czy też obowiązkiem opieki nad niepełnosprawnym objęte są również i inne osoby – powołując się m.in. na wyrok WSA w Krakowie z 7 czerwca 2022 r., III SA/Kr 3/22, wyrok WSA w Gliwicach z 8 października 2021 r. sygn. II SA/G1 766/21, wyrok WSA w Krakowie z 18 stycznia 2022 r. sygn. III SA/Kr 1148/21, wyrok WSA w Łodzi z 18 lutego 2022 r. sygn. II SA/Łd 894/21, wyrok WSA w Lublinie z 10 lutego 2022 r. sygn. II SA/Lu 807/21. W sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki ma – oprócz strony – jeszcze inne dzieci, to one także mogą i powinny wspomóc wnioskodawczynię w czynnościach opiekuńczych wykonywanych względem rodzica lub też przyczyniać się do obciążającego tę osobę obowiązku alimentacyjnego np. poprzez finansowanie opieki nad rodzicem. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do art. 129 § 2 k.r.o., krewnych w tym samym stopniu (w tym wypadku dzieci) obowiązek alimentacyjny obciąża w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o. zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz możliwości zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu, w całości bądź w części, kosztów utrzymania uprawnionego.
W skardze na ww. decyzję SKO, skierowaną do WSA w Kielcach, strona podniosła, że pomimo, iż widnieje w ewidencji producentów rolnych, to zaprzestała procy w gospodarstwie rolnym, a w KRUS jest ubezpieczona z mocy ustawy. W rezultacie organ odwoławczy błędnie ustalił, że skarżąca nie spełnia, wymaganej przez u.ś.r., przesłanki rezygnacji z pracy zarobkowej w gospodarstwie rolnym. Natomiast rodzeństwo mieszka w Łodzi i z uwagi na swój stan zdrowia nie jest w stanie uczestniczyć w opiece nad matką.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, wskazując że w realiach niniejszej sprawy zasadnym jest przyjęcie, że podmiot zarejestrowany jako producent rolny w ewidencji producentów rolnych powinien – w celu udowodnienia rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego – dokonać wykreślenia z tej ewidencji. Do tego czasu może bowiem w każdej chwili zacząć zarobkować w ramach działalności rolniczej (szeroko rozumianej), występować o dopłaty, itp. Rejestracja w ewidencji producentów rolnych, skoro przysługuje jedynie producentom, jest dowodem obejmującym w całości istotę prowadzenia gospodarstwa rolnego i przez to winna być traktowana podobnie jak obowiązek wyrejestrowania prowadzenia działalności gospodarczej. W przeciwnym razie organy administracji dopuszczałyby się nierównego traktowania podmiotów ubiegających się o świadczenie pielęgnacyjne. Z ostrożności procesowej SKO odniosło się do wynikającego z art. 9, art. 10 § 1 oraz art. 79a § 1 K.p.a. obowiązku organu polegającego na zawiadomieniu strony przed wydaniem decyzji o niespełnieniu przesłanki rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym oraz poprzez uniemożliwienie wypowiedzenia się strony w sprawie w tym przedłożenia dodatkowego dowodu, który posiada lub może łatwo uzyskać, a przedłożenie którego pozwoli na wydanie decyzji zgodnej z żądaniem strony. Zastosowanie ww. zasady, przede wszystkim art. 79a K.p.a., mogłoby, zdaniem SKO, mieć zastosowanie jedynie w przypadkach, w których w sprawie o świadczenie pielęgnacyjne organ ustaliłby, że w sprawie istnieje wielkie prawdopodobieństwo, że wnioskodawca spełnił warunek rezygnacji z pracy, ale nie załączył na tę okoliczność stosownego dowodu (który może posiadać lub łatwo może uzyskać), narażając się tym samym na uznanie przez organ orzekający, że podanej przesłanki nie spełnił. Omawiany przepis nie powinien być zaś stosowany w przypadkach, w których wnioskodawca nie spełnił warunku rezygnacji z pracy wprost wynikającego z ogólnie dostępnych przepisów prawa, tj. nie został rozwiązany stosunek zatrudnienia. Wzywanie (w tych warunkach) przez organ wnioskodawcy do przedłożenia brakujących dowodów (świadectwa pracy) jest w rzeczywistości wzywaniem go do rozwiązania umowy o pracę. Brak natomiast podstaw do twierdzenia, że osoba trwająca w zatrudnieniu, ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma świadomości, że na dzień złożenia wniosku powinna być osobą bezrobotną. Informowanie zatem strony w tych warunkach, że nie spełniła omawianego warunku nie znajduje poparcia. Zaprezentowane przykłady mają "przełożenie" na osoby zarejestrowane w ewidencji producentów rolnych. Wzywanie tych wnioskodawców do przedłożenia decyzji o wyrejestrowaniu z ewidencji producentów rolnych jest w rzeczywistości wzywaniem strony do faktycznego zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym – a nie do potwierdzenia istniejącego na dzień orzekania faktu rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym. Dowodu tego nie można również uznać za dowód, który strona może łatwo uzyskać. ARiMR nie we wszystkich przypadkach niezwłocznie wydaje decyzję o wyrejestrowaniu z ewidencji producentów rolnych, która może zapaść (w niektórych przypadkach) dopiero po skontrolowaniu rolnika w zakresie prawidłowego wykorzystania dotacji. Ponadto, małżonkowie pracujący w gospodarstwie (co do zasady) posiadają jeden numer w ewidencji producentów rolnych, tworząc tzw. grupę producentów. W takich sprawach należy zatem zbadać, czy po wyrejestrowaniu np. męża o rejestrację na to samo gospodarstwo, stanowiące współwłasność, nie wystąpiła żona doprowadzając tym samym, że stan faktyczny w zakresie rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym nie uległ zmianie. W rezultacie w niniejszej sprawie nie zaszły przesłanki do zastosowania art. 79a K.p.a., gdyż strona, zarejestrowana w ewidencji producentów rolnych, nie zrezygnowała z pracy, a tym samym – na dzień wydania zaskarżonej decyzji – nie spełniła ustawowego warunku, a ponadto dokument do którego przedłożenia organ wzywa nie jest dowodem istniejącym lub dowodem, który strona może łatwo pozyskać. W wyroku z 14 września 2021 r. I GSK 433/21 Naczelny Sąd Administracyjny, komentując obowiązek organu wynikający z art. 9, art. 10 i art. 79a K.p.a. wskazał, że nie można porównać braku wiedzy strony o niezbędnych dowodach, które strona mogłaby pozyskać i przedłożyć do sprawy i tylko na skutek braku informacji w tym zakresie od organu strona ich nie przedkłada, od niespełnienia przez stronę (przedsiębiorcy, od którego wymagana jest szczególna staranność w prowadzeniu spraw), przesłanki warunkującej przyznanie wnioskowanego zwolnienia, a wynikającej wprost z przepisów prawa.
Ponadto organ wskazał, że bardzo znaczące dla oceny rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym jest to, czy strona jest ubezpieczona w KRUS z mocy ustawy, czy na swój wniosek. Osoby ubezpieczone, tak jak skarżąca, z mocy ustawy (rolnicy, małżonkowie czy domownicy) składają bowiem oświadczenie przed tym organem rentowym potwierdzające, że pracują w gospodarstwie rolnym. Wynika to z przepisów ustawy o z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przepisy tej ustawy, traktujące o prawach i obowiązkach rolnika, odnoszą się w całej rozciągłości do obojga małżonków, będących współposiadaczami gospodarstwa rolnego i prowadzących działalność rolniczą na wspólny rachunek – co oznacza, że obydwoje są rolnikami w rozumieniu niniejszej ustawy. Zgodnie z art. 6 pkt 1 tej ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o rolniku – rozumie się pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osobę, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia. Przywołana ustawa stwarza możliwości ubezpieczenia się podmiotu niepracującego w gospodarstwie rolnym i wówczas ubezpieczenie nie jest z mocy ustawy, ale na wniosek zainteresowanego. W rezultacie, osoba zarejestrowana w KRUS i niepracująca w gospodarstwie rolnym – jak podtrzymuje skarżąca – musi wykazać, że jest ubezpieczona na wniosek, a nie z mocy ustawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Kontrolą sądowoadministracyjną w niniejszej sprawie została objęta decyzja organu odwoławczego w przedmiocie odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jakkolwiek SKO zakwestionowało prawidłowość powołanej w tym zakresie – wyłącznie – argumentacji organu I instancji o niemożności ustalenia daty powstania niepełnosprawności u niepełnosprawnej matki skarżącej, to ostatecznie utrzymało w mocy decyzję z 26 maja 2023 r., powołując dwie niezależne przesłanki, to jest:
1. brak spełnienia określonego w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. wymogu zaprzestania prowadzenia przez stronę, będącą rolnikiem, gospodarstwa rolnego – z powołaniem się na informację Dyrektora Oddziału Regionalnego ARiMR w Kielcach z 26 maja 2023r. o tym, że skarżąca jest zarejestrowana jako producent rolny;
2. posiadanie przez stronę niepracującego już rodzeństwa (obecnie na emeryturze), które nie legitymuje się orzeczeniami o stopniu niepełnosprawności, i w tym samym stopniu jest zobowiązane do alimentacji względem matki, co wnioskodawczyni (art. 128, art. 129 § 2, art. 135 § 1 k.r.o.).
Opisane na wstępie stanowisko SKO, kwestionujące rozważania prawne organu I instancji, należy podzielić, gdyż przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię tego przepisu należy przyjąć, że w stosunku do opiekunów osób, których daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji, jak wynika z argumentacji SKO, niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP – co znalazło potwierdzenie w jednolitym orzecznictwie (por. np. wyroki NSA: z 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19; z 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19; dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych).
Natomiast żadnego z przytoczonych wyżej poglądów organu odwoławczego co do odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie sposób podzielić – ze względu na wyszczególnione poniżej powody:
Ad 1
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób
o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie z art. 17b ust. 1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:
1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.
Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 u.ś.r.). Co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego oświadczenia (tj. co do faktów) przez organy orzekające w sprawie. Nie wyklucza to jednak możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie – która powinna się odbywać z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów, tym bardziej że oświadczenie jest składane właśnie pod rygorem odpowiedzialności karnej.
Rację ma SKO w zakresie stwierdzenia, że zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego, o jakim mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania przez rolnika pewnych czynności, jak np. zaprzestanie osobistej uprawy, zbierania plonów, czy uzyskiwania zysków z gospodarstwa, w tym zaprzestanie składania wniosków o dopłaty unijne. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wymaga poza tym przedsięwzięcia szeregu czynności prawnych, powiązanych integralnie ze statusem rolnika i prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, takich jak np. złożenie wniosku o usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych, który pozwala danemu producentowi (rolnikowi) na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego, a więc prowadzenie gospodarstwa rolnego. Stanowisko takie znajduje potwierdzenie w powołanym przez organ wyroku WSA w Kielcach z 26 lipca 2023 r. o sygn. akt II SA/Ke 301/23 (dostępnym j.w.).
Organ odwoławczy powołuje jednak przedmiotowe orzeczenie w sposób wybiórczy, poprzestając na pierwszych fragmentach rozważań prawnych. Tymczasem, tut. Sąd w dalszej części uzasadnienia wyroku w sprawie o sygn. akt II SA/Ke 301/23 – w podobnym do niniejszej sprawy stanie faktycznym – stwierdził że cyt.: "w niniejszym przypadku doszło do naruszenia przez SKO przepisów art. 9, art. 10 § 1 oraz art. 79a § 1 K.p.a. w stopniu mogącym mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Skoro bowiem jedyną istotną przeszkodą dla uznania, że skarżąca spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, był brak wyrejestrowania się przez nią z systemu ewidencji producentów rolnych ARiMR, organ powinien był pouczyć o tym skarżącą w trybie art. 79a k.p.a., zwłaszcza że organ I instancji nie uznawał tego faktu za przeszkodę w przyznaniu świadczenia, albowiem dwukrotnie uzasadniał odmowę przyznania świadczenia jedynie faktem, że niepełnosprawność [...] powstała po ukończeniu 18. roku życia [...]. Organ II instancji nie odwołał się wówczas w ogóle do ewidencji producentów rolnych i prawnego znaczenia wpisu do tej ewidencji dla oceny spełnienia przesłanki z art. 17b ust. 1 pkt 1 ustawy w postaci zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wobec takiego stanowiska organu odwoławczego, zaprezentowanego w decyzji z 31 października 2022 r., skarżąca, która w 2022 r. nie pobierała dopłat, a gospodarstwo rolne wydzierżawiła (składając do akt stosowną umowę), mogła pozostawać w uzasadnionym przekonaniu, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy jej wniosek zostanie uwzględniony, gdyż dopełniła wszystkich formalności pozwalających na przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Niezastosowanie przez SKO art. 79a k.p.a. spowodowało, że skarżąca pozbawiona została możliwości obrony w postępowaniu odwoławczym, choćby poprzez przedstawienie dodatkowych dowodów mających wpływ na wynik sprawy".
Przedstawiony w cyt. orzeczeniu pogląd Sąd, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, w pełni podziela i przyjmuje jako własny. Podkreślenia wymaga, że na powyższe okoliczności strona – w sposób pośredni – zwróciła uwagę w złożonej skardze, zwracając uwagę, że pomimo iż widnieje w ewidencji producentów rolnych, to zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym, a w KRUS jest ubezpieczona z mocy ustawy. Jednocześnie, ze stanowiska strony nie wynika, aby istniały jakiekolwiek przeszkody do jej wykreślenia z ewidencji producentów rolnych – który to wpis, w świetle wyjaśnień skarżącej, ma obecnie charakter wyłącznie formalny, stanowiąc niejako relikt poprzednio prowadzonej działalności rolniczej. Natomiast o konieczności wykreślenia z ewidencji producentów rolnych, przesądzającej o ostatecznym zaprzestaniu tej działalności – i stanowiącej zarazem bezwzględną przesłankę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego – strona nie została w żaden sposób poinformowana – tak przez organ I, jak i II instancji. Należy przy tym zauważyć, że informacja z ARiMR (k. 42), jakkolwiek pochodzi z tej samej daty, co decyzja organu I instancji (26 maja 2023 r.), to została przezeń uzyskana dopiero w dniu (data wpływu – 30 maja 2023 r.), co dodatkowo przesądza o braku dysponowania materiałem dowodowym w dacie rozstrzygania sprawy przez Wójta Gminy w Fałkowie. Nad tym stanem rzeczy organ odwoławczy przeszedł do porządku dziennego, dodatkowo nie wystosowano do strony wezwania w trybie art. 79a k.p.a. Znamienne przy tym pozostaje, w odniesieniu do rozbudowanej, lecz nietrafnie powołanej w odpowiedzi na skargę, argumentacji, że – znaną Sądowi z urzędu (sprawa o sygn. akt II SA/Ke 89/24, podlegająca rozpoznaniu na tej samej rozprawie co niniejsza sprawa) praktyką SKO jest kierowanie do strony wnioskującej o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wezwania w trybie art. 79a k.p.a. W takim właśnie trybie organ zwrócił się do wnioskodawcy w sprawie o sygn. akt II SA/Ke 89/24, cyt.: "zgodnie z treścią art. 79a § 1 i § 2 w zw. z art. 10 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego [...], informując, że w przedmiotowej sprawie strona odwołująca nie spełniła przesłanki art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych /Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm./ - rezygnacji z aktywności zawodowej. Jak wynika z zaświadczenia ARiMR [...] jest zarejestrowana w ewidencji, jako producent rolny. Mając powyższe na uwadze Kolegium informuje, że w celu spełnienia warunku rezygnacji z aktywności zawodowej - rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym - strona odwołująca winna dokonać zmian w ewidencji producentów rolnych poprzez wyrejestrowanie z niej. Z uwagi na powyższe Kolegium wyznacza [...] dodatkowy termin 14 dni od daty otrzymania niniejszego pisma, do wypowiedzenia się w sprawie, w tym do przedłożenia decyzji ARiMR o wyrejestrowaniu jej z ewidencji producentów rolnych, jeżeli jej wolą /nadal/ jest ubieganie się o przedmiotowe świadczenie pielęgnacyjne. W przypadku przedłożenia w/w decyzji ARiMR, świadczenie pielęgnacyjne będzie stronie przysługiwać od daty uprawomocnienia się decyzji o wyrejestrowaniu z ewidencji producentów rolnych." (k. 23 akt administracyjnych w sprawie o sygn. akt II SA/Ke 89/24).
W tym kontekście, w zasadzie jedyną uzasadnioną prawnie podstawą przyjęcia, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego było to, że w dacie orzekania przez SKO pozostawała zarejestrowana w systemie ewidencji producentów rolnych ARiMR. Zgodnie z art. 9 k.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Stosownie natomiast do treści art. 10 § 1 k.p.a. organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Uszczegółowieniem tej ostatniej zasady jest art. 79a § 1 k.p.a., który w zdaniu 1 stanowi, że w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.
W rezultacie, w ocenie Sądu, w niniejszym przypadku doszło do naruszenia przez organ odwoławczy powyższych przepisów w stopniu mogącym mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Skoro bowiem istotną przeszkodą dla uznania, że skarżąca spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, był brak wyrejestrowania się przez nią z systemu ewidencji producentów rolnych ARiMR, SKO powinno był pouczyć o tym skarżącą w trybie art. 79a k.p.a., zwłaszcza że organ I instancji nie uznawał tego faktu za przeszkodę w przyznaniu świadczenia, a odmowę przyznania świadczenia uzasadniał jedynie brakiem możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności matki skarżącej. Wobec takiego stanowiska organu I instancji, strona – która wg jej oświadczenia zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym – mogła, wobec niezasadności przesłanki powołanej przez organ I instancji, pozostawać w uzasadnionym przekonaniu, że po złożeniu odwołania jej wniosek zostanie uwzględniony, gdyż dopełniła wymogów, pozwalających na przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji niezastosowania przez SKO art. 79a k.p.a. doszło do pozbawienia skarżącej możliwości obrony w postępowaniu odwoławczym, choćby poprzez przedstawienie dodatkowych dowodów mających wpływ na wynik sprawy. Gdyby organ odwoławczy dochował określonych wyżej zasad proceduralnych, skarżąca miałby możliwość dokonania wykreślenia z ewidencji producentów rolnych jeszcze przed wydaniem decyzji ostatecznej. Tymczasem SKO nie wystosowało zawiadomienia w trybie art. 10 i 79a k.p.a., a tym bardziej nie poinformowało skarżącej o przesłankach zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co mogło skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Naruszenie przez organ odwoławczy art. 79a k.p.a. w stanie faktycznym sprawy doprowadziło do jednoczesnego uchybienia zasadzie dwuinstancyjności postępowania, o której mowa w art. 15 k.p.a. Kwestia związana z ewentualnym wykreśleniem z ewidencji producentów rolnych, przesądzająca o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, była bowiem przedmiotem merytorycznej oceny jedynie na etapie postępowania odwoławczego, pozbawiając tym samym skarżącą możliwości podjęcia czynności, które miały wpływ na jej sytuację materialnoprawną.
Ze względu na powyższe, mając na uwadze wskazany wyżej cel świadczenia pielęgnacyjnego, tj. zastąpienie dochodu uzyskiwanego dotychczas z wykonywanej pracy, w ocenie Sądu nie można traktować jako czynnika decydującego o wyłączeniu możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie faktu zarejestrowania w systemie ARiMR w charakterze producenta rolnego – w sytuacji gdy dana osoba nie prowadzi już działalności rolniczej (por. wyrok tut. Sądu z 28 grudnia 2023 r. o sygn. akt II SA/Ke 697/23, dostępny j.w.). W tej sytuacji, w ocenie Sądu, SKO nadinterpretowuje stanowisko wyrażone w powołanym w zaskarżonej decyzji wyroku tut. Sądu z z 26 lipca 2023 r. o sygn. akt II SA/Ke 301/23, nie uwzględniając dalszej części rozważań prawnych zawartych w uzasadnieniu tego orzeczenia – istotnych z punktu widzenia oceny legalności zaskarżonej obecnie decyzji.
Ad 2
Organ II instancji, zdaniem Sądu, błędnie uznał, że w sytuacji, gdy skarżąca ma niepracujące rodzeństwo, które nie legitymuje się orzeczeniami o stopniu niepełnosprawności, to nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją skarżącej z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką w takim wymiarze, aby sprawowana opieka wykluczała podjęcie zatrudnienia. Niewątpliwie skarżąca, jak i jej rodzeństwo należą do osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. tj. innych osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 22 lutego 1064 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z treścią art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). W świetle przedstawionych wyżej regulacji oczywiste jest, że wszystkie dzieci matki strony, w tym skarżąca, są zobowiązane w pierwszej kolejności do wykonywania na jego rzecz świadczeń alimentacyjnych, zaś ze względu na równy stopień ich pokrewieństwa, obowiązek ten obciąża ich w równym stopniu.
W tym miejscu zauważyć jednak trzeba, jak trafnie wskazał tut. Sąd w wyroku z 29 lutego 2024 r. o sygn. akt II SA/Ke 4/24, że "art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie określa, która z osób wymienionych w tym przepisie powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną jak również brak jest kryteriów jakimi należy się kierować przy wyborze takiej osoby. Ponadto przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. wymienia enumeratywnie przesłanki negatywne, których zaistnienie powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Wśród tych przesłanek ustawodawca nie wskazał sytuacji, gdy osoba ubiegająca się o to prawo ma jeszcze inne rodzeństwo. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, że rozstrzygnięcie, komu z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego przysługuje prawo do skutecznego ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne należy pozostawić samej rodzinie. Zdaniem Sądu, nie można w sposób rozszerzający formułować w drodze wykładni dodatkowych przesłanek przesądzających o braku podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, które nie zostały wprost wyrażone przez ustawodawcę (por. wyroki WSA we Wrocławiu z 28 czerwca 2023 r., IV SA/Wr 45/23 i WSA w Lublinie z 18 kwietnia 2023 r., II SA/Lu 93/23, dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Pogląd zgodnie z którym, jeżeli jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki, został wprost wyrażony w wyroku NSA z 28 stycznia 2022 r. sygn. akt I OSK 925/21. W ocenie NSA, ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego".
Reasumując, należy stwierdzić, że wobec faktu, że wszystkie dzieci matki strony pozostają w tej samej grupie osób zobowiązanych do alimentacji i jednocześnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, o jego przyznaniu powinno decydować przede wszystkim ustalenie, czy rzeczywiście skarżąca sprawuje opiekę nad matką oraz, czy z powodu tej opieki (w tym jej zakresu) rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a więc ustalenie, czy spełnia ona podstawowe przesłanki uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. (a także pozostałe warunki zawarte w tym artykule). Wbrew natomiast stanowisku SKO, przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką w żaden sposób nie jest uzależnione od stwierdzenia możliwości sprawowania tej opieki przez kogokolwiek z jej rodzeństwa, którego obowiązek alimentacyjny wobec matki nie wyprzedza obowiązku alimentacyjnego skarżącej, lecz jest z nim równy. Takich bowiem kryteriów, jak już wcześniej podniesiono, art. 17 u.ś.r. nie przewiduje. Nie ma zatem znaczenia prawnego podnoszona przez organ odwoławczy okoliczność, że każde z dzieci matki strony może pomóc w sprawowaniu opieki, czy to poprzez osobiste starania, czy też partycypowanie w jej kosztach – a więc w taki sposób, że nie będzie konieczna rezygnacja skarżącej z zatrudnienia. Nie ma to bowiem wpływu na uznanie, że w konsekwencji nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką a jej rezygnacją z zatrudnienia. W tym zakresie SKO, zdaniem Sądu, nie jest uprawnione do badania i weryfikacji alternatywnych sposobów zapewnienia osobie niepełnosprawnej niezbędnej opieki w sytuacji, gdy jedno z dzieci do takiej opieki się zobowiązuje i taką opiekę faktycznie sprawuje. O ile ustalenia faktyczne wskazują, że skarżąca, jako jedyna z rodzeństwa, wzięła na siebie pełny ciężar opieki nad matką i zakres tej opieki wyklucza możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia, badanie możliwości sprawowania tej opieki również przez pozostałe osoby zobowiązane w równym stopniu do alimentacji, pozostaje zbędne. Powyższe rozważania świadczą o naruszeniu przez organ II instancji przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., które miało wpływ na wynik sprawy.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy, kierując się przedstawioną wyżej wykładnią przepisów prawa, uwzględnią przedstawione wyżej uwagi i wyeliminują dotychczasowe naruszenia prawa, zapewniając realizację wymogów art. 9, 10 i 79a k.p.a., przeprowadzając merytoryczną oceny zasadności wniosku skarżącej – po poinformowaniu strony o konieczności wykreślenia z ewidencji producentów rolnych i ustaleniu w sposób niebudzący wątpliwości kwestii zaprzestania przez stronę działalności rolniczej (również w kontekście wskazywanego w odpowiedzi na skargę charakteru ubezpieczenia w KRUS).
W świetle powyższych rozważań Sąd uznał, że naruszenie wskazanych wyżej przepisów postępowania powoduje konieczność uchylenia wydanych przedwcześnie decyzji organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c w zw. z art. 135 p.p.s.a.