II SA/Ke 42/25

II SA/Ke 42/25 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2025-04-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-21
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Beata Ziomek
Jacek Kuza
Krzysztof Armański /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 , art. 200 w zw. z art. 205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 1576
art. 25 ust. 1, art. 25 ust. 2 pkt 6, art. 4 i 5 ust. 2a, art. 5 ust. 2a i art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek, Sędzia WSA Jacek Kuza, Protokolant Starszy inspektor sądowy Sebastian Styczeń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 13 listopada 2024 r. znak: SKO.PS-80/2918/1094/2024 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach na rzecz K. K.. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Decyzją z 13 listopada 2024 r. znak: SKO.PS-80/2918/1094/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach (zwane też dalej "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania K. K.. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta Ostrowca Świętokrzyskiego z dnia 9 kwietnia 2024r. znak: Śwr.547.000067.1.2021 o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia wychowawczego, przyznanego na dzieci Z. G. i P. G., wypłaconego K. K. za okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. w łącznej wysokości 6.000,00 zł oraz zobowiązaniu K. K. do zwrotu kwoty 6.000,00 zł z tytułu nienależnie pobranego ww. świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. wraz z ustawowymi odsetkami, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji SKO wyjaśniło, że podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 1576 ze zm.), zwanej dalej "u.p.p.w.d.". Stosownie do art. 25 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu, przy czym z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy wynika, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.
Okolicznością w sprawie niesporną jest, że odwołującej - na jej wniosek - zostało przyznane świadczenie wychowawcze w związku ze sprawowaniem opieki nad małoletnimi dziećmi Z. i P. G. na okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. w wysokości po 500 zł na każde dziecko. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego sprawy wynika, że w wyniku rozwodu władza rodzicielska nad małoletnimi dziećmi została powierzona obojgu rodzicom, tj. K. K, że strony sprawują opiekę naprzemienną nad dziećmi, oraz że koszty utrzymania i wychowania małoletnich dzieci obciążają oboje rodziców, w równej wysokości. Powyższe wynika z postanowień wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach I Wydział Cywilny z dnia 15 czerwca 2021 r., sygn. akt I C 1867/19, utrzymanego w mocy przez Sąd Apelacyjny w Krakowie I Wdział Cywilny z dnia 13 grudnia 2022 r., sygn. akt I ACa 1285/21.
Kolegium podkreśliło, że przesłanką przyznania uprawnionemu podmiotowi świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i utrzymywanie dziecka. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest przy tym rozumiane jako fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica (opiekuna), który sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem i faktycznie ponosi koszty utrzymania dziecka. W zakresie ustalenia opieki naprzemiennej, wbrew zarzutom odwołania, orzeczenie sądu nie jest niezbędne do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego, chyba że potrzeba jego złożenia wynika z okoliczności konkretnej sprawy, a w szczególności, jeżeli organ ma zastrzeżenia co do wiarygodności złożonych oświadczeń (por. wyrok NSA z dnia 12 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1381/21).
Z twierdzeń K. G. oraz uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego z dnia 15 czerwca 2021 r., sygn. akt I C 1867/19, jednoznacznie wynika, że odwołująca oraz K. G. sprawują opiekę naprzemienną nad dziećmi już od 2019 r.
Dalej organ podniósł, że ustawodawca z dniem 1 lipca 2019 r. wprowadził nową przesłankę warunkującą powstanie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.). Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o ten przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze.
W niniejszej sprawie zdaniem SKO bezsporne jest, że w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r., tj. kiedy wypłacano K. K. świadczenie wychowawcze na dzieci w pełniej wysokości, tj. w kwocie 500 zł na każde uprawnione dziecko, sprawowana była opieka naprzemienna. Odwołująca nie była zatem osobą uprawnioną do pobierania świadczenia w pełnej wysokości, a w istocie pobrane przez nią świadczenie wychowawcze w kwocie 6.000,00 zł było świadczeniem nienależnym i w efekcie powinno podlegać zwrotowi.
Okoliczność, że przedmiotowe świadczenie nie przysługiwało odwołującej z uwagi na fakt sprawowania przez nią opieki naprzemiennej z mężem, nie zwalniało organu z obowiązku dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli zostały spożytkowane zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. W tym celu organ odwoławczy w trybie art. 136 K.p.a. zwrócił się do Dyrektora MGOPS w Ostrowcu Świętokrzyskim o uzupełnienie materiału dowodowego poprzez odebranie od K. K. oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej o ponoszonych przez nią wydatkach na rzecz dzieci w okresie pobierania świadczenia wychowawczego, świadczących że przedmiotowe świadczenie zostało spożytkowane na rzecz dzieci oraz zobowiązać ww. do przedstawienia dowodów np. w postaci rachunków, faktur na pokrycie wydatków dotyczących zaspokojenia potrzeb dzieci związanych z ich edukacją, leczeniem, przyjemnościami czy zajęciami dodatkowymi. W dniu 7 listopada 2024 r. do SKO wpłynęła odpowiedź K. K. wraz odpisami wyroków WSA w Kielcach o sygn. akt II SA/Ke 344/24 i II SA/ Ke 345/24. Z udzielonych wyjaśnień wynika, że K. K. z uwagi na upływ czasu nie posiada żadnych dowodów poświadczających sposób wydatkowania przyznanego jej świadczenia wychowawczego. Ponadto pełnomocnik strony wskazał, że ww. dwukrotnie oświadczyła, iż przyznane świadczenie wychowawcze spożytkowała na dzieci. W aktach sprawy brak jest jednak takiego oświadczenia złożonego pod odpowiedzialnością karną. W sprawie brak jest dowodów potwierdzających, że środki ze świadczenia wychowawczego były przeznaczane przez odwołującą na potrzeby dzieci. Odnosząc się do treści załączonych wyroków WSA w Kielcach Kolegium wskazało, że oba te rozstrzygnięcia nie dotyczą nienależnie pobranych świadczeń, a uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego, które zostało całkowicie skonsumowane.
Odnosząc się do argumentów odwołania Kolegium zauważyło, że wydanie kwestionowanej decyzji poprzedziło wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności mających znaczenie dla podejmowanego w sprawie rozstrzygnięcia (art. 7 i 77 K.p.a.). Ocena ta nie nosi cech dowolności (art. 80 K.p.a.). Zgodnie zaś z art. 107 § 3 K.p.a. w zaskarżonej decyzji zawarto podstawowe jej elementy oraz uzasadnienie faktyczne i prawne.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję SKO K. K. zarzuciła naruszenie:
1) przepisów prawa materialnego, tj.:
a) art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu że dla ustalenia faktu sprawowania opieki naprzemiennej nad dzieckiem i przyznania świadczenia wychowawczego nie jest niezbędne orzeczenie Sądu, podczas gdy brzmienie art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. jest jasne i nie wymaga interpretacji, wobec jednoznacznego stwierdzenia, że wyłącznym wymogiem podzielenia świadczenia wychowawczego na obydwojga rodziców jest legitymowanie się orzeczeniem sądu ustanawiającym opiekę naprzemienną, zaś orzeczenie takie wiąże erga omnes dopiero od momentu uprawomocnienia się, zatem skoro opieka naprzemienna warunkująca ograniczenie prawa skarżącej do świadczenia wychowawczego na dzieci Z. i P. G. została prawnie skutecznie ustanowiona dopiero z dniem uprawomocnienia się wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w Kielcach z 15 czerwca 2021 r., sygn. akt: I C 1867/19, ustalającego taką naprzemienną opiekę nad dziećmi skarżącej - z dniem wydania wyroku z 13 grudnia 2022 roku przez Sąd Apelacyjny w Krakowie, to znaczy, że za okres do tej ostatniej daty o nienależnym świadczeniu nie może być mowy (co wprost wynika z uzasadnień wyroków WSA w Kielcach z dnia 30 października 2024 roku, sygn. akt: II SA/Ke 347/24 oraz z dnia 23 października 2024 roku, sygn. akt: II SA/Ke 346/24);
b) art. 4 ust. 1 pkt 1 u.p.p.w.d. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w zaistniałym stanie faktycznym sprawy nie może być mowy o spełnieniu przez skarżącą przesłanki przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego w postaci wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem i utrzymywania dziecka, bowiem z twierdzeń K. G. i uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach, sygn. I C 1876/19, jednoznacznie wynika, że skarżąca i K. G. sprawują (faktycznie) opieką naprzemienną nad dziećmi od 2019 roku, która to wykładnia organu – gdyby przyjąć jej zasadność – prowadziłaby do stwierdzenia, że w takim przypadku żadne z rodziców nie byłoby uprawnione do pobierania świadczenia wychowawczego na dzieci, bowiem skoro skarżąca w rozumieniu organu nie spełnia przesłanki wspólnego zamieszkiwania z dziećmi i utrzymywania ich, to także przesłanki tej nie spełnia K. G., zatem w takiej sytuacji przy zastosowaniu wykładni organu II instancji dzieci byłyby w ogóle pozbawione prawa do świadczenia wychowawczego, bowiem żaden z rodziców nie spełniałby przesłanki wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dzieci, co jest pozbawione logiki i sprzeczne z ratio legis ustawodawcy;
c) art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. poprzez jego zastosowanie, w sytuacji gdy w zaistniałym stanie faktycznym nie może być mowy o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu tego przepisu, bowiem skarżąca miała prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci P. i Z. G. w okresie objętym zaskarżoną decyzją (od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r.), z uwagi na fakt, że orzeczenie Sądu dotyczące opieki naprzemiennej nad dziećmi skarżącej i K. G. uprawomocniło się dopiero z dniem 13 grudnia 2022 r.;
2) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 6, art. 7, art.7a oraz art. 75 § 1 k.p.a. poprzez:
- bezpodstawne nałożenie na skarżącą wezwaniem z dnia 18 października 2024 roku obowiązku przedłożenia dowodów w postaci rachunków, faktur na pokrycie wydatków dotyczących zaspokojenia potrzeb dzieci związanych z ich edukacją, leczeniem, przyjemnościami, czy zajęciami dodatkowymi z okresu od 1 czerwca 2021 r. do 30 maja 2022 r. (tj. ponad 3 lata wstecz) i wyciągniecie negatywnych dla skarżącej skutków prawnych z faktu ich nieprzedłożenia, w sytuacji gdy żaden przepis prawa, w tym żaden przepis ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, nie nakładał na skarżącą obowiązku dokumentowania każdego wydatku czynionego na dziecko ze świadczenia wychowawczego fakturą lub rachunkiem, jak również nie nakłada obowiązku archiwizowania takich dokumentów księgowych przez określony czas;
- nieuprawnione przyjęcie, że skoro w aktach sprawy brak było takich faktur i rachunków, a sposób wydatkowania przez skarżącą świadczenia wychowawczego na dzieci nie wynika także z rozliczeń przedłożonych przez K. G. które dowodzą jedynie, że rodzice na bieżąco rozliczali się z wydatków na dzieci wypełniając postanowienia Sądu - zatem w sprawie brak jest dowodów potwierdzających, że środki ze świadczenia wychowawczego były przeznaczane przez skarżącą na potrzeby dzieci (pomimo dwukrotnego złożenia przez skarżącą oświadczenia na piśmie w tym zakresie), przy jednoczesnym pominięciu przez organ II instancji, że w aktach sprawy brak jest przede wszystkim jakichkolwiek dowodów, że środki ze świadczenia wychowawczego nie były przeznaczone przez skarżącą na potrzeby dzieci;
- nieuprawnione pominięcie przez organ II instancji jako dowodu w sprawie oświadczenia złożonego przez skarżącą dwukrotnie na piśmie do akt niniejszej sprawy, co do sposobu wydatkowania świadczenia wychowawczego na dzieci w spornym okresie - oświadczenie takie zawarte jest na str. 4 pisma z dnia 12 marca 2024 roku skierowanego do MOPS w Ostrowcu Św. oraz na str. 7 odwołania z dnia 26 kwietnia 2024 r. złożonego do SKO w Kielcach, co skutkowało błędnym przyjęciem, że w aktach brak jest dowodu, że świadczenie wychowawcze było wydatkowane przez skarżącą na potrzeby dzieci, podczas gdy zgodnie z art. 75 § 1 K.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem;
b) art. 7 w związku z art. 77 § 1, art. 78 § 1 i 2, art. 6, art. 8, art. 80 oraz 81a § 1, jak również art. 107 § 3 K.p.a. poprzez:
- brak wyczerpującego rozpatrzenia materiału sprawy, w szczególności oświadczeń skarżącej i braku podstaw prawnych w ustawie do gromadzenia dokumentacji księgowej wydatków na dziecko, co doprowadziło do poczynienia w zaskarżonej decyzji całkowicie dowolnych ustaleń faktycznych;
- brak wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego na skutek niewystarczającej weryfikacji stanu prawnego i faktycznego, w szczególności zaniechanie odniesienia się przez organ do wnioskowanych dowodów i twierdzeń w postaci oświadczeń skarżącej;
- zinterpretowanie wątpliwości co do stanu faktycznego na niekorzyść strony, w szczególności w zakresie faktycznego wydatkowania wydanych skarżącej świadczeń na potrzeby dziecka;
- brak należytego wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej decyzji, co uniemożliwia właściwe zapoznanie się z motywami działania organu, zrozumienie tych motywów, a w rezultacie ustosunkowanie się do nich w rzeczowy i wyczerpujący sposób, w szczególności dotyczących wymogu gromadzenia dokumentacji księgowej wydatków na dziecko bez podstawy prawnej, podstaw pominięcia oświadczeń skarżącej (złożonych bez rygoru odpowiedzialności karnej) a jednocześnie przyjęcia wyjaśnień byłego męża jako dowodu, że skarżąca nie ponosiła wydatków na dzieci, podczas gdy skarżąca kilkukrotnie złożyła oświadczenie (choć bez oświadczenia o odpowiedzialności karnej) konkretnie na potrzeby niniejszego postępowania o wydatkowaniu w całości otrzymywanych środków na potrzeby dzieci i znajdują się one w aktach sprawy;
- naruszenie zasady lex retro non agit - poprzez pozbawienie strony przyznanego wcześniejszą decyzją prawa do świadczenia wychowawczego w określonej wysokości i nakazie jego zwrotu z mocą wsteczną, w sytuacji gdy świadczenie to w przyznanej pierwotnie wysokości zostało już w całości skonsumowane na potrzeby dziecka, podczas gdy pozbawienie strony prawa z mocą wsteczną może nastąpić jedynie wyjątkowo i tylko wówczas, gdy wyraźnie przepis prawa to przewiduje; wobec braku prawomocnego orzeczenia o opiece naprzemiennej stosownie do przepisu art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., przyznanego świadczenia nie można uznać za nienależnie pobrane w świetle art. 25 ustawy.
Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o:
- uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz umorzenie postępowania;
- zasądzenie kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli decyzji SKO w zakresie wyznaczonym wskazanymi przepisami prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Podstawą wydania decyzji organów obu instancji były przepisy art. 25 ust. 1 oraz art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Zgodnie z pierwszym z nich osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Drugi z tych przepisów stanowi natomiast, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.
Bezspornym był fakt, że skarżąca pobierała świadczenie wychowawcze w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. w związku ze sprawowaniem opieki nad małoletnimi dziećmi Z. G. i P.G. – w wysokości po 500 zł na każde dziecko.
Uznanie tego świadczenia przez organy za nienależnie pobrane w połowie wysokości, tj. co do kwoty 6.000 zł, opierało się na założeniu, że opieka sprawowana nad dziećmi Z. G. i P. G. w ww. okresie przez skarżącą i K. G., była opieką naprzemienną.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Ust. 2 pkt 1 art. 4 tej samej ustawy stanowi, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Z tego ostatniego przepisu wynika natomiast, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
Rzeczywiście zatem, w przypadku opieki naprzemiennej każde z rodziców otrzymuje połowę przysługującej miesięcznie kwoty świadczenia wychowawczego. Co jednak istotne, a co wynika wprost z przytoczonego właśnie przepisu, aby przyjąć że nad dzieckiem sprawowana jest opieka naprzemienna, taki rodzaj opieki musi zostać orzeczony przez sąd.
W aktach administracyjnych postępowania znajduje się wyrok Sądu Okręgowego w Kielcach z 15 czerwca 2021 r. wydany w sprawie o sygn. I C 1867/19, którym Sąd ten orzekł o rozwiązaniu przez rozwód małżeństwa K. K. i K. G., powierzając wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi stron – Z. G. i P. G. – obojgu rodzicom, ustalając że strony będą sprawowały nad dziećmi opiekę naprzemienną, w sposób opisany szczegółowo w wyroku. Orzeczenie to stało się prawomocne w dniu 13 grudnia 2022 r., kiedy to Sąd Apelacyjny w Krakowie wydał wyrok w sprawie o sygn. I ACa 1285/21, uchylając ww. rozstrzygnięcie Sądu I instancji w punktach III, IV i V (niedotyczących ustanowienia opieki naprzemiennej) i oddalając apelację K. G. w pozostałej części.
Jak zwrócono uwagę w skardze, w sprawach o sygn. II SA/Ke 346/24 i II SA/Ke 347/24 tut. Sąd w wyrokach wydanych odpowiednio w dniach 23 i 30 października 2024 r. uchylił decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (oraz decyzje organu I instancji) w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego przez K. K. za okres od 1 czerwca 2022r. do 31 maja 2023 r. W uzasadnieniu wyroków (dotyczących świadczeń wypłaconych z tytułu opieki nad Z.G. i P.G.) Sąd podniósł, że skoro opieka naprzemienna warunkująca ograniczenie prawa skarżącej do świadczenia wychowawczego na dzieci (co z kolei może spowodować uznanie części wypłaconego jej świadczenia za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 2, 5 lub 6 ustawy) została prawnie skutecznie ustanowiona dopiero z dniem uprawomocnienia się wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w Kielcach z 15 czerwca 2021 r. sygn. akt I C 1867/19 – ustalającego taką naprzemienną opiekę nad dziećmi stron – z dniem wydania wyroku z 13 grudnia 2022 r. przez Sąd Apelacyjny w Krakowie, to znaczy, że za okres do tej ostatniej daty o nienależnie pobranym świadczeniu nie może być mowy. W tej części więc, tj. dotyczącej okresu od 1 czerwca 2022 r. do 13 grudnia 2022r., stwierdzenie w zaskarżonych decyzjach (oraz decyzjach organu I instancji), że wypłacone stronie świadczenia wychowawcze na dzieci stanowią nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze – narusza przepisy prawa materialnego.
Podzielając powyższe stanowisko, identyczne zapatrywanie należy odnieść do jeszcze wcześniejszego okresu, którego dotyczy postępowanie oceniane w niniejszym przypadku, tj. od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r.
Wypada zauważyć, że analogiczny pogląd tut. Sąd wyraził również w wyroku z 6 listopada 2024 r., sygn. II SA/Ke 464/24, podnosząc że opiekę naprzemienną w rozumieniu art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. tworzą trzy elementy: rodzice dziecka powinni być rozwiedzeni, w separacji lub żyć w rozłączeniu, w przedmiocie opieki winno zapaść orzeczenie sądu, a opieka nim orzeczona winna cechować się naprzemiennością. Należy przy tym podkreślić, że pozostawanie dziecka pod opieką naprzemienną nie jest okolicznością możliwą do ustalania przez organ administracji prowadzący postępowanie, a w konsekwencji również przez sąd administracyjny. Okoliczność ta powinna wynikać bezpośrednio z orzeczenia sądu powszechnego, jako wyłącznie właściwego do jej ustalenia. Co więcej, również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 23 maja 2024 r., sygn. I OSK 1648/22, wyraził pogląd że forma opieki naprzemiennej jest możliwa do ustalenia także w porozumieniu o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej (planie wychowawczym), przedkładanym i zaaprobowanym przez sąd oraz w ugodzie zawartej przed sądem. Niedopuszczalne natomiast jest zastąpienie orzeczenia o sprawowaniu opieki naprzemiennej samą faktyczną opieką wykonywaną w porównywalnych okresach na przemian przez oboje rodziców. Przepisy art. 4 i 5 ust. 2a u.p.p.w.d. do uwzględnienia opieki naprzemiennej wymagają bowiem ustalenia tej opieki w drodze orzeczenia sądowego, a nie faktycznego wykonywania czynności.
W świetle powyższego stanowiska przyjęcie przez organ, że orzeczenie sądu nie jest niezbędne dla ustalenia istnienia opieki naprzemiennej, że opieka taka była sprawowana w analizowanym przypadku przed prawomocnym orzeczeniem sądu, tj. przed dniem 13 grudnia 2022 r., i stwierdzenie w związku z tym, że świadczenie wychowawcze pobrane przez skarżącą w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. jest w połowie świadczeniem nienależnie pobranym, narusza przepisy prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 2a i art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.
Stanowisko to znajduje oparcie także w argumentacji podniesionej w skardze. Wskazano tam mianowicie, że uznanie za zasadnej interpretacji przez organ art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. polegającej na przyjęciu, że w zaistniałym stanie faktycznym sprawy nie może być mowy o spełnieniu przez skarżącą przesłanki przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego w postaci wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem i utrzymywania dziecka, bowiem z twierdzeń K. G. i uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach wynika, że skarżąca i K. G. sprawują (faktycznie) opiekę naprzemienną nad dziećmi od 2019 roku, prowadziłoby do stwierdzenia, że w takim przypadku żadne z rodziców nie byłoby uprawnione do pobierania świadczenia wychowawczego na dzieci, bowiem skoro skarżąca w rozumieniu organu nie spełnia przesłanki wspólnego zamieszkiwania z dziećmi i utrzymywania ich, to także przesłanki tej nie spełnia K. G.. A zatem w takiej sytuacji dzieci skarżącej i K. G. byłyby w ogóle pozbawione prawa do świadczenia wychowawczego, bowiem żadne z rodziców nie spełniałoby przesłanki wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dzieci, co jest pozbawione logiki i sprzeczne z ratio legis ustawodawcy.
Mając na uwadze powyższą argumentację, za bezprzedmiotowe należało uznać wywody i ustalenia organu odwoławczego – w kontekście uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane – oparte na żądaniu wykazania przez skarżącą, że świadczenie to zostało spożytkowane na rzecz dzieci i zobowiązaniu jej do przedstawienia dowodów np. w postaci rachunków, faktur na pokrycie wydatków dotyczących zaspokojenia potrzeb dzieci związanych z ich edukacją, leczeniem, przyjemnościami czy zajęciami dodatkowymi.
W konsekwencji przedstawionych rozważań Sąd uznał, że wydając decyzje w niniejszej sprawie zarówno SKO, jak i organ I instancji naruszyły wskazane wyżej przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy, co powodowało konieczność uchylenia tych decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 p.p.s.a. Rozpatrując ponownie sprawę organ uwzględni przedstawioną wyżej argumentację.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w pkt. II wyroku. Na zasądzoną kwotę złożyło się 480 zł tytułem wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika, obliczonego na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1933).