II SA/KE 353/25

II SA/Ke 353/25 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2025-10-29
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-07-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Jacek Kuza /sprawozdawca/
Krzysztof Armański
Sylwester Miziołek /przewodniczący/
Symbol z opisem
6205 Nadzór sanitarny
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ
Inspektor Sanitarny
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 924
art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 17 ust. 1, 5, 10 i 11
Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sylwester Miziołek Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.) Sędzia WSA Krzysztof Armański po rozpoznaniu w dniu 29 października 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. C. na postanowienie Świętokrzyskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Kielcach z dnia 8 maja 2025 r. [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym I. oddala skargę; II. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata W. Z. kwotę [...](pięćset dziewięćdziesiąt [...]) złotych, w tym VAT w kwocie [...](sto dziesięć [...]) złotych, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Uzasadnienie
Świętokrzyski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Kielcach decyzją z 8 maja 2025 r. [...] po rozpatrzeniu zażalenia na postanowienie wierzyciela - Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w K. z 12 marca 2025 r. w sprawie zgłoszonych przez A. C. zarzutów, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 i art. 144 kpa w związku z art. 17 § 1 i art. 18 pkt 2 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz. U. z 2025 r., poz. 132) dalej jako: u.p.e.a.), art. 12 ust. 2 pkt 1 i art. 37 ust. 1 ustawy z 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 416), utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.
W uzasadnieniu Wojewódzki Inspektor podał, że działając jako organ egzekucyjny z upoważnienia Wojewody Ś., wysłał A. C. tytuł wykonawczy stosowany w egzekucji o charakterze niepieniężnym, datowany na 24 września 2024 r., dotyczący realizacji szczepień ochronnych u jej małoletniego syna. Korzystając z przysługującego stronie prawa do zgłoszenia zarzutów w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej, A. C. wniosła pismo z 8 listopada 2024 r. Następnie po wydaniu postanowienia o oddaleniu przez organ I instancji zarzutów w zakresie "niewykonania obowiązku ze względu na częste infekcje, gdyż jest on nieuzasadniony", A. C. wniosła zażalenie. Uznając to zażalenie za niezasadne organ II instancji podniósł, że na stronie, jako rodzicu małoletniego syna spoczywa obowiązek zgłoszenia się z dzieckiem do lekarza sprawującego nad nim opiekę zdrowotną, w celu przeprowadzenia badań kwalifikacyjnych i wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowych szczepień ochronnych. Organ zaznaczył, że ustawodawca, przewidując odpowiedni mechanizm poprzedzający wykonanie szczepienia - badanie kwalifikacyjne, zabezpieczył prawa strony do określenia, czy nie istnieją w danym przypadku przeciwwskazania do wykonania szczepienia. Tak więc o istnieniu przeciwwskazań do obowiązkowego szczepienia orzeka lekarz posiadający wiadomości specjalne w tym zakresie lekarz, a nie rodzic.
Dalej Wojewódzki Inspektor odnosząc się do pisma strony nazwanego: "odwołanie od postanowienia Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w K. z 12.03.2025 r." podniósł, że zobowiązana wskazuje, że jej dziecko często choruje, przez co nadal nie może być poddane szczepieniu, jednak nie przedłożyła zaświadczenia lekarskiego potwierdzającego przeciwwskazania do szczepienia ze wskazanym terminem odroczenia wykonania tego szczepienia. W opinii ŚPWIS, sam fakt posiadania skierowania do poradni chorób płuc automatycznie nie oznacza istnienia przeciwskazania do szczepień. Lekarz, niezależnie od wydanego skierowania do poradni chorób płuc, miał formalną możliwość wystawienia zaświadczenia o przeciwskazaniach do przeprowadzenia szczepienia, czego jednak nie uczynił. Dlatego też obowiązek szczepień został nałożony zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, a jego wymagalność nie budzi wątpliwości.
Organ odwoławczy także zauważył, że szczepienia ochronne są obowiązkowe. Obowiązek lekarza do poinformowania pacjenta o możliwych skutkach ubocznych i przeciwwskazaniach realizowany jest podczas kwalifikacyjnego badania lekarskiego przed szczepieniem. Stąd też art. 9 ustawy o prawach pacjenta nie może stanowić podstawy do uchylenia obowiązku, ponieważ regulacje te są podporządkowane przepisom nadrzędnym, które wskazują na obligatoryjność szczepień. Obowiązek szczepień ochronnych wynika z powszechnie obowiązujących przepisów prawa publicznego, a celem szczepień jest również ochrona zdrowia publicznego i ograniczenie rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych.
Reasumując Wojewódzki Inspektor weryfikując skarżone postanowienie nie dopatrzył się naruszeń skutkujących koniecznością jego uchylenia.
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższe postanowienie, domagając się jego uchylenia A. C., zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie:
1. art. 7, art. 77 §1 i art. 80 kpa poprzez niewyjaśnienie w sposób wyczerpujący faktycznego stanu zdrowia dziecka, co miało istotny wynik sprawy;
2. art. 31 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisów o obowiązku szczepień bez uwzględnienia przesłanek medycznych do ich odroczenia;
3. zasady proporcjonalności i ochrony dobra dziecka wynikających z Konstytucji RP i Konwencji o prawach dziecka;
4. art. 8 i 9 kpa.
W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że jej syn cierpi na przewlekłe problemy zdrowotne, w tym schorzenia układu oddechowego. W ciągu ostatniego roku trzykrotnie zachorował na zapalenie płuc i wystąpiła konieczność podania 2 antybiotyków. Po takiej ilości leków syn boryka się z kłopotami żołądkowo- jelitowymi oraz bólami stawów i w okolicach mostka. Z uwagi na rozpoznaną alergię syn zażywa lek oraz sterydy. Długie infekcje uniemożliwiają stawienie się na wizyty u specjalistów i wykonanie niezbędnych badań. To wszystko, zdaniem skarżącej wskazuje, że dziecko ma bardzo słabą odporność i poddanie go szczepieniom w obecnym stanie zdrowia, może stwarzać realne zagrożenie – jednak organ zignorował te wszystkie okoliczności, nie przeprowadził indywidualnej oceny, czy przymuszenie dziecka do szczepień nie zagraża jego życiu i zdrowiu a także nie pouczył o przysługujących skarżącej prawach.
Kończąc skarżąca przytoczyła treść art. 39 Konstytucji RP o zakazie eksperymentów medycznych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:
Skarga nie jest zasadna.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia lub stwierdzenia nieważności postanowienia objętego skargą (art. 145 § 1 i 2 p.p.s.a.).
Na wstępie wyjaśnić należy, że obowiązek poddania się szczepieniu ochronnemu wynika z mocy prawa. Zgodnie bowiem z art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn. Dz. U. 2024 r. poz. 924 ze zm.), zwanej dalej "ustawą", osoby przebywające na terytorium RP są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do poddawania się szczepieniom ochronnym, co należy rozumieć zgodnie z art. 2 pkt 26 ustawy, jako podanie szczepionki przeciw chorobie zakaźnej w celu sztucznego uodpornienia przeciwko tej chorobie. Przy czym w przypadku osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych odpowiedzialność za wypełnienie obowiązków, o których mowa w ust. 1, ponosi osoba, która sprawuje pieczę nad osobą małoletnią lub bezradną, albo opiekun faktyczny w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (art. 5 ust. 2 ustawy).
Realizację wyrażonego w przytoczonych przepisach obowiązku konkretyzują przepisy ustawy zamieszczone w rozdziale 4 - poświęconym szczepieniom ochronnym. W myśl art. 17 ust. 1 ustawy, osoby określone na podstawie ust.10 pkt 2, są obowiązane do poddawania się szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym określonym na podstawie ust. 10 pkt 1, zwanym dalej "obowiązkowymi szczepieniami ochronnymi". Zgodnie natomiast z treścią art. 17 ust. 2, wykonanie obowiązkowego szczepienia ochronnego jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego. Każdorazowo musi to być badanie kwalifikacyjne aktualne, wykonane w czasie nieprzekraczającym 24 godzin przed szczepieniem (art. 17 ust. 3 ustawy). Po przeprowadzonym lekarskim badaniu kwalifikacyjnym lekarz wydaje zaświadczenie ze wskazaniem daty i godziny przeprowadzonego badania (art. 17 ust. 4). W przypadku, gdy lekarskie badanie kwalifikacyjne daje podstawy do długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia ochronnego, lekarz kieruje osobę objętą obowiązkiem szczepienia ochronnego do konsultacji specjalistycznej (art. 17 ust. 5 ustawy).
W orzecznictwie przyjmuje się, że treści wskazanych przepisów nie można interpretować w ten sposób, że badanie kwalifikacyjne oraz jego wyniki dotyczące ewentualnych przeciwwskazań stanowią przesłankę, od której zależy powstanie obowiązku poddania się szczepieniu ochronnemu (por. wyrok WSA w Łodzi z 19 października 2022 r., III SA/Łd 484/22, wyrok WSA w Kielcach z 21 czerwca 2021 r., II SA/Ke 287/23, dostępne, jak wszystkie powołane w tym uzasadnieniu orzeczenia, na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Stosownie do art. 17 ust. 10 ustawy, minister właściwy do spraw zdrowia określi, w drodze rozporządzenia: wykaz chorób zakaźnych objętych obowiązkiem szczepień ochronnych (pkt 1), osoby lub grupy osób obowiązane do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym, wiek i inne okoliczności stanowiące przesłankę do nałożenia obowiązku szczepień ochronnych na te osoby (pkt 2). Zgodnie zaś z art. 17 ust. 11 ustawy, Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia, Program Szczepień Ochronnych na dany rok, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek, wynikającymi z aktualnej sytuacji epidemiologicznej, przepisów wydanych na podstawie ust. 10 i art. 19 ust. 10 oraz zaleceń, w terminie do dnia 31 października roku poprzedzającego realizację tego programu. W rozporządzeniu w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych określa się wykaz chorób zakaźnych objętych obowiązkiem szczepień ochronnych ze wskazaniem kto i w jakich sytuacjach podlega szczepieniu ochronnemu przeciw konkretnej chorobie, w tym jeżeli chodzi o dzieci, w jakim okresie ich życia. Natomiast szczegółowy przedział wiekowy, w którym należy podać dawkę podstawową i przypominającą szczepionki przeciwko chorobom zakaźnym został określony w ogłaszanym co roku komunikacie Głównego Inspektora Sanitarnego w sprawie Programu Szczepień Ochronnych.
Z wymienionych wyżej przepisów można wyinterpretować normę, która ustanawia prawną powinność poddania dziecka szczepieniu ochronnemu, tzn. określa wszystkie istotne cechy danego obowiązku, tj. podmiot, na którym ten obowiązek ciąży, okoliczności, w których obowiązek ten się aktualizuje oraz jego zakres. Obowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym wynika więc z mocy przepisów ustawowych (por. wyroki NSA: z 27 kwietnia 2023 r., II OSK 1433/20, z 29 stycznia 2010 r., II FSK 1494/08).
Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6 kwietnia 2011 r., II OSK 32/11, wykonanie tego obowiązku z mocy prawa zabezpieczone jest przymusem administracyjnym oraz odpowiedzialnością regulowaną przepisami ustawy z 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń. Oznacza to, że wynikający z przepisów prawa obowiązek poddania dziecka szczepieniu ochronnemu jest bezpośrednio wykonalny. Jego niedochowanie aktualizuje obowiązek wszczęcia postępowania egzekucyjnego, którego rezultatem będzie przymusowe dochodzenie poddania dziecka szczepieniu ochronnemu. Przez wymagalność należy rozumieć zaś taką cechę obowiązku administracyjnego, która zezwala wierzycielowi domagać się od zobowiązanego wykonania obowiązku i w razie odmowy wystąpić do organu egzekucyjnego o zastosowanie przymusu egzekucyjnego.
W stanie faktycznym sprawy poza sporem jest, że małoletni syn skarżącej nie został zaszczepiony przeciw: błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis, odrze, śwince i różyczce, mimo że upłynęły już terminy podania poszczególnych dawek szczepionek określone w komunikacie Głównego Inspektora Sanitarnego. W sytuacji więc gdy wymagane terminy zaszczepienia już upłynęły, zaś dziecko nie zostało zaszczepione przeciwko żadnej chorobie zakaźnej, to obowiązek poddania go szczepieniom stał się wymagalny.
Jak trafnie wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. m.in. wyrok NSA z 18 stycznia 2022 r., II OSK 459/19), poddanie się lekarskiemu badaniu kwalifikacyjnemu, o którym mowa w art. 17 ust. 2 ustawy, jest elementem obowiązku szczepienia ochronnego. Tylko w trybie lekarskiego badania kwalifikacyjnego następuje określenie, czy nie występują przeszkody w stanie zdrowia osoby objętej obowiązkiem szczepienia, które wykluczają jego wykonanie. Wykonanie tego obowiązku obciąża zobowiązanego lub osobę odpowiedzialną za wykonanie obowiązku przez zobowiązanego. Niepoddanie się zaś badaniu kwalifikacyjnemu jest równoznaczne z niewykonaniem obowiązku poddania się obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu, czyli w istocie jest odmową poddania się temu obowiązkowi.
Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że syn skarżącej takiemu badaniu nie został poddany.
W treści pisma z 8 listopada 2024 r. nazwanego "Odwołanie od tytułu wykonawczego" skarżąca przedstawiając stan zdrowia swojego syna (choroby na jakie cierpi, częstotliwość ich występowania, długość leczenia i przyjmowane leki) podała, że nie neguje wykonania ciążącego na niej obowiązku, jednak potrzebuje więcej czasu na badania i ustalenie rzeczywistej przyczyny częstych infekcji. Z kolei w wywiedzionej skardze powołując się na przewlekłe problemy zdrowotne syna wskazała, że poddanie go szczepieniom w obecnym stanie zdrowia może zagrażać jego życiu i zdrowiu.
Wobec tak sformułowanych zarzutów należy jeszcze raz podkreślić, że cytowany art. 17 ust. 2 ustawy wskazuje, że warunkiem zaszczepienia dziecka jest uprzednie wykonanie badania lekarskiego kwalifikacyjnego, aby wykluczyć przeciwskazania do wykonania szczepienia. Tylko więc w trybie lekarskiego badania kwalifikacyjnego następuje określenie, czy nie występują w stanie zdrowia osoby objętej obowiązkiem szczepienia przeszkody wykluczające jego wykonanie. Wobec tego jeżeli skarżąca uważa, że istnieją przeciwwskazania zdrowotne do zaszczepienia syna, to powinna stawić się na badanie kwalifikacyjne, celem umożliwienia lekarzowi kwalifikującemu ocenę czy faktycznie takie przeciwwskazania zachodzą. Natomiast takiej oceny nie może podejmować samodzielnie rodzic – tak jak to ma miejsce w niniejszym przypadku – co skutkuje tym, że mimo wezwań skarżąca nie stawia się wraz z małoletnim do przychodni w celu wykonania badania kwalifikacyjnego. Należy także dodać, że w przypadku gdy lekarskie badanie kwalifikacyjne (a nie jakiekolwiek badanie lekarskie), daje podstawę do długotrwałego odroczenia szczepienia ochronnego, lekarz kieruje osobę objętą obowiązkiem szczepienia ochronnego do konsultacji specjalistycznej. Tym bardziej więc dziecko powinno zostać poddane badaniu kwalifikacyjnemu w celu ewentualnego stwierdzenia przez lekarza uprawnionego długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia ochronnego, o którym mowa w art. 17 ust. 5 ustawy. Jeszcze raz należy zaznaczyć, że subiektywne przekonanie strony o zagrożeniu życia i zdrowia na skutek wykonania szczepienia nie może stanowić podstawy do stwierdzenia przeciwwskazań do szczepienia, a w konsekwencji uniemożliwienie wykonanie badania kwalifikacyjnego. Wręcz przeciwnie na rodzicu małoletniego dziecka (opiekunie prawnym) spoczywa prawny obowiązek, wynikający wprost z ustawy, zgłoszenia się z dzieckiem do lekarza sprawującego nad nim opiekę profilaktyczną w celu przeprowadzenia badań kwalifikacyjnych, które potwierdzą bądź wykluczą przeciwwskazania do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego.
Wbrew twierdzeniom skargi organ nie dopuścił się naruszenia przepisów kpa, (art. 7, 8, 9, art. 77 § 1, art. 80). W postępowaniu egzekucyjnym przepisy te mają zastosowanie "odpowiednio", jak stanowi art. 18 ustawy. Organ egzekucyjny nie prowadzi postępowania dowodowego (do którego mają zastosowanie przywołane wyżej przepisy), gdyż postępowanie egzekucyjne nie jest postępowaniem
rozpoznawczym i nie kończy się załatwieniem sprawy co do jej istoty. Ma natomiast na celu wyegzekwowanie obowiązku o charakterze administracyjnym, w tym przypadku wynikającym z przepisów prawa. W stanie sprawy organ egzekucyjny zobowiązany był ustalić, czy ustawowy obowiązek poddania małoletniego szczepieniom ochronnym stał się wymagalny na podstawie Programu Szczepień Ochronnych, czy został wykonany, a jeżeli nie, czy spełnione zostały przesłanki z art. 17 ust. 5 ustawy do odroczenia szczepienia. Wszystkie te okoliczności organ ustalił w sposób prawidłowy i dający podstawę do wydania zaskarżonego postanowienia.
Trudno jest odnieść się do zwrócenia uwagi przez skarżąca na treść art. 39 Konstytucji RP, który stanowi, że nikt nie może być poddany eksperymentom naukowym, w tym medycznym, bez dobrowolnie wyrażonej zgody, gdyż skarżąca w żaden sposób nie uargumentowała, jakie zastosowanie może mieć norma prawna zawarta w tym przepisie w okolicznościach niniejszej sprawy. Dlatego jedynie ubocznie należy podnieść, że stosownie do art. 21 ust. 1-3 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1287 ze zm.) eksperyment medyczny polega na wprowadzeniu nowych albo tylko częściowo wypróbowanych metod diagnostycznych, leczniczych lub profilaktycznych w celu osiągnięcia bezpośredniej korzyści dla zdrowia osoby chorej (eksperyment leczniczy) lub ma na celu rozszerzenie wiedzy medycznej (eksperyment badawczy). Natomiast w przypadku szczepień nie może być mowy ani o wprowadzeniu nowych lub częściowo wypróbowanych metod profilaktycznych, ani o ich podawaniu w celu rozszerzenia wiedzy medycznej.
Skoro zatem podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. 2024 r. poz. 763 ze zm.).