II SA/Ke 344/24

II SA/Ke 344/24 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2024-08-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-06-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Agnieszka Banach /sprawozdawca/
Jacek Kuza /przewodniczący/
Renata Detka
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Świadczenie socjalne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 421
art. 5 ust. 2a, art. 27 ust. 1
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 lit. a, art. 135, art. 145 par. 3 i art. 200, art. 205 par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Kuza Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka Sędzia WSA Agnieszka Banach (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Sebastian Styczeń po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] maja 2024r. znak: [...] w przedmiocie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego na dziecko P. G. I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. umarza postępowanie administracyjne; III. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS na rzecz K. K. – Gawrońskiej kwotę [...](czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 7 maja 2024 r. znak: [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS (dalej też jako "Prezes ZUS"), po rozpoznaniu odwołania K. K.-G., utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 3 sierpnia 2023 r. znak: [...] o zmianie wysokości świadczenia wychowawczego na dziecko P. G..
W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Prezes ZUS stwierdził, że na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego brak jest podstaw do uchylenia kwestionowanej decyzji, ponieważ zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. sygn. akt I C [...] z 15 czerwca 2021 r. oraz Sądu Apelacyjnego w K. sygn. akt I ACa [...] z 13 grudnia 2022 r. dziecko P. G. jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców i w związku z tym, zgodnie z treścią art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 1577, Dz. U. z 2024 r., poz. 421 ze zm.) zwanej dalej "ustawą", skarżącej przysługuje prawo do pobierania świadczenia w wysokości połowy kwoty świadczenia wychowawczego przysługującego za dany miesiąc.
Prezes ZUS wskazał, że 29 kwietnia 2022 r. skarżąca złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na syna na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023r. Decyzją z 4 maja 2022 r. przyznano jej prawo do tego świadczenia w kwocie 500 zł miesięcznie. Następnie 12 maja 2022 r. również ojciec dziecka – K. G. złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na to dziecko w powyższym okresie, do którego dołączył wyrok Sądu Okręgowego w K. sygn. akt I C [...] z 15 czerwca 2021 r. ustalający, że opieka nad dzieckiem będzie realizowana przez oboje rodziców w sposób naprzemienny. Od ww. wyroku ojciec dziecka złożył apelację do sądu drugiej instancji. W związku z tym 9 września 2022 r. ojcu dziecka ZUS wydał decyzję odmawiającą prawa do świadczenia wychowawczego na to dziecko. Od powyższej decyzji ojciec dziecka wniósł odwołanie, załączając ww. wyrok Sądu Okręgowego w K., a 15 grudnia 2022 r. do sprawy dołączył wyrok Sądu Apelacyjnego w K. sygn. akt I ACa [...] z 13 grudnia 2022 r. oddalający apelację od ww. wyroku sądu pierwszej instancji w części dotyczącej m.in. zakresu opieki rodziców nad dzieckiem.
Po rozpatrzeniu odwołania decyzją z 27 lipca 2023 r. ZUS uchylił decyzję własną z 9 września 2022 r. i przyznał ojcu dziecka prawo do ww. świadczenia na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w kwocie 250 zł miesięcznie.
W związku z powyższym ZUS decyzją z 1 sierpnia 2023 r. uchylił decyzję z
4 maja 2022 r. przyznającą skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego w kwocie 500 zł, jednocześnie ustalił prawo do tego świadczenia w kwocie 250 zł miesięcznie.
W toku postępowania odwoławczego Prezes ZUS ustalił, że opieka nad dzieckiem P. G. od 15 czerwca 2021 r. jest sprawowana przez oboje rodziców w sposób naprzemienny w związku z wydanym w tej sprawie wyrokiem Sądu Okręgowego w K.. Wyrok Sądu Apelacyjnego w K. z 13 grudnia 2022 r. nie zmienił postanowień w sprawie opieki nad małoletnim. Wobec tego świadczenie wychowawcze należało przyznać każdemu z rodziców dziecka w wysokości połowy kwoty świadczenia wychowawczego przysługującego za dany miesiąc, tj. 250 zł miesięcznie.
K. K.-G. wniosła skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, zarzucając temu rozstrzygnięciu naruszenie:
1)przepisów prawa materialnego tj. art. 5 ust. 2a ustawy poprzez jego błędną interpretację, polegającą na przyjęciu, że podstawą ustalenia faktu sprawowania opieki naprzemiennej nad dzieckiem może być nieprawomocny wyrok sądu, który został zaskarżony apelacją, podczas gdy:
- art. 5 ust. 2a ustawy nie wymaga interpretacji wobec jednoznacznego stwierdzenia, że wyłącznym wymogiem podzielenia świadczenia wychowawczego na obydwojga rodziców jest legitymowanie się orzeczeniem sądu ustanawiającym opiekę naprzemienną, zaś orzeczenie takie wiąże erga omnes dopiero od momentu uprawomocnienia się (w sprawie rozwodowej nie zostało udzielone żadne zabezpieczenie w zakresie sprawowania opieki nad dziećmi, a jedynym orzeczeniem regulującym tę kwestię i wprost ustanawiającym opiekę naprzemienną był wyrok sądu, który uprawomocnił się 13 grudnia 2022 r.);
- stan faktyczny, w jakim wydana została decyzja z 4 maja 2022 r. przyznająca skarżącej świadczenie 500 + na dziecko P. G., uchylona następnie decyzją z 3 sierpnia 2023 r. ustalającą jednocześnie prawo do świadczenia na to dziecko w kwocie 250 zł, uprawniał skarżącą do wnioskowania o świadczenie w pełnej wysokości, a organ zobowiązywał do wydania decyzji zgodnej z jej wnioskiem, bowiem na dzień 4 maja 2022 r. nieprzerwanie aż do 13 grudnia 2022 r. brak było prawomocnego orzeczenia sądu w przedmiocie sprawowania opieki naprzemiennej nad synem.
2) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 7 w zw. z art. 77 § 1, art. 78 § 1 i 2, art. 6, art. 8, art. 80 oraz art. 81a § 1 k.p.a., jak również art. 107 § 3 k.p.a. poprzez:
- brak wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego na skutek niewystarczającej weryfikacji stanu prawnego i faktycznego, w szczególności zaniechanie odniesienia się przez organ administracyjny do wnioskowanych przez skarżącą dowodów i twierdzeń (zawartych w szczególności w odwołaniu);
- brak wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału sprawy, co doprowadziło Prezesa ZUS do poczynienia w zaskarżonej decyzji całkowicie dowolnych i nieuprawnionych ustaleń faktycznych;
- zinterpretowanie wątpliwości co do stanu faktycznego sprawy na niekorzyść strony skarżącej, co stanowiło oczywiste naruszenie zasady pierwszeństwa słusznego interesu strony, a w rezultacie doprowadziło do wydania wadliwej decyzji;
- nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji poprzez brak precyzyjnego wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej tej decyzji, co uniemożliwia właściwe zapoznanie się z motywami działania organu drugiej instancji, zrozumienie tych motywów, a w rezultacie ustosunkowanie się do nich w rzeczowy i wyczerpujący sposób.
3) naruszenie przez Prezesa ZUS, a wcześniej organ pierwszej instancji, przy wydaniu zaskarżonej decyzji zasady lex retro non agit - poprzez pozbawienie skarżącej jako strony przyznanego decyzją z 4 maja 2022 r. prawa do świadczenia wychowawczego w określonej wysokości (w kwocie 500 zł) z mocą wsteczną, w sytuacji, gdy świadczenie to w przyznanej pierwotnie wysokości zostało już przez skarżącą w całości skonsumowane na potrzeby dziecka (tj. zgodnie z celem, w jakim zostało jej przyznane), podczas gdy pozbawienie strony prawa z mocą wsteczną może nastąpić jedynie wyjątkowo i tylko wówczas, gdy wyraźnie przepis prawa to przewiduje, a takim przepisem nie jest art. 5 ust. 2a ustawy, na którym oparto błędne rozstrzygnięcie.
W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumentację na poparcie postawionych zarzutów, w oparciu o które wniosła o zmianę decyzji w zaskarżonej części poprzez ustalenie, że w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. przysługiwało jej świadczenie wychowawcze na dziecko: P. G. w kwocie 500 zł miesięcznie. Nadto skarżąca wniosła o przeprowadzenie rozprawy oraz przesłuchanie jej w charakterze strony celem ustalenia, czy i w jaki sposób zostało skonsumowane (wydatkowane) świadczenie wychowawcze na dziecko przyznane
i wypłacone za okres objęty postępowaniem oraz daty prawomocnego i faktycznego ustanowienia sposobu wykonywania opieki naprzemiennej wobec syna.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie 8 sierpnia 2024 r. Sąd postanowił połączyć niniejszą sprawę ze sprawą o sygn. II SA/Ke 345/24 w celu ich łącznego rozpoznania. Pełnomocnik skarżącej poparł skargę. W razie nieuwzględnianie wniosków pisemnych skarg wniósł ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji. Wniósł także o zasądzenie kosztów postępowania. Pełnomocnik skarżącej cofnął wniosek o przesłuchanie jej w charakterze strony.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Rozpatrując skargę w ramach powyżej zakreślonych granicach Wojewódzki Sąd Administracyjny dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia decyzji organów obu instancji.
Przedmiotem kontroli w sprawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, którą orzeczono o zmianie wysokości świadczenia wychowawczego przysługującego skarżącej na dziecko P. G. w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. ZUS wydał decyzję uchylającą skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego w kwocie 500 złotych, ustalając prawo do świadczenia w kwocie 250 zł miesięcznie.
W niniejszej sprawie bezspornym jest, że informacją z 4 maja 2022 r. skarżącej przyznano świadczenie wychowawcze na syna na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w kwocie 500 zł miesięcznie. Poza sporem pozostaje również okoliczność, że Sąd Apelacyjny w K. wyrokiem z 13 grudnia 2022 r. o sygn. akt I ACa [...] oddalił apelację od wyroku Sądu Okręgowego w K. z 15 czerwca 2021 r., sygn. akt I C [...] także w części dotyczącej m.in. zakresu opieki rodziców nad dziećmi. Zgodnie z treścią powyższych wyroków ustalono, że opieka nad dzieckiem P. G. sprawowana będzie przez oboje rodziców w sposób naprzemienny. Nie ulega też wątpliwości, że w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. skarżąca pobierała świadczenie wychowawcze na syna w wysokości 500 zł miesięcznie.
Sporna natomiast jest okoliczność, czy w związku z treścią powyższego wyroku z 15 czerwca 2021 r. (prawomocnego od 13 grudnia 2022 r.), organ mógł zmienić wysokość świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. poprzez uchylenie aktu przyznającego to świadczenie i ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w innej wysokości (250 zł miesięcznie).
Zgodnie z treścią art. 5 ust. 2a ustawy, w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Zdaniem organów, z uwagi na okoliczność, że zgodnie z wyrokiem z 15 czerwca 2021 r. syn skarżącej znalazł się pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców, stronie przysługiwała jedynie połowa wysokości świadczenia wychowawczego. W kwestionowanych decyzjach organów obu instancji nie wskazano przy tym podstawy prawnej zmiany wysokości tego świadczenia za wspomniany wyżej okres – przepisu prawa będącego taką podstawą, a jedynie zacytowano art. 5 ust. 2a ustawy, określający wysokość świadczenia wychowawczego w przypadku sprawowania nad dzieckiem opieki naprzemiennej przez oboje rodziców. Organ pierwszej instancji jako podstawę prawną decyzji wskazał ogólnie ustawę z dnia 12 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zaś organ odwoławczy powołał art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 28 ust. 1 ww. ustawy. To stanowi niewątpliwie o wydaniu decyzji obu instancji z naruszeniem prawa procesowego – art. 107 § 1 pkt 4 i § 3 k.p.a., skoro decyzje te nie zawierają prawidłowego uzasadnienia prawnego.
Jednakowoż ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci zawiera podstawę prawną dla zmiany bądź uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego w art. 27 ustawy. Zgodnie z treścią art. 27 ust. 1 tej ustawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Z kolei w myśl art. 27 ust. 2 ustawy, zmiana rozstrzygnięcia dotyczącego prawa do świadczenia wychowawczego na korzyść strony nie wymaga jej zgody.
Przepis art. 27 ust. 1 ww. ustawy dotyczy zatem zmiany lub uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego. Decyzja uchylająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 ustawy ma jednak charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji (por. m.in. wyrok WSA w Szczecinie z 8 lutego 2024 r. II SA/Sz 1002/23, WSA w Łodzi z 11 sierpnia 2021 r. II SA/Łd 361/21; wyrok WSA w Warszawie z 16 stycznia 2018 r. I SA/Wa 1759/17, WSA w Bydgoszczy z 16 kwietnia 2019 r. II SA/Bd 70/19; wyrok NSA z 7 lutego 2018 r., I OSK 1894/17 dostępny na: www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "cbois"). W trybie art. 27 ustawy nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie już pobrane. Pozbawienie strony prawa do wypłaconego świadczenia wychowawczego nastąpić może jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnego pobranego, podlegającego zwrotowi (art. 25 ustawy). Decyzję o uchyleniu albo zmianie prawa do świadczenia wychowawczego od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii oraz o nienależnie pobranym świadczeniu za okres, w jakim zostało ono wypłacone, należy wydać w przypadku, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne.
W rozpoznawanej sprawie postępowanie dotyczy zmiany wysokości świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Biorąc pod uwagę datę wydania decyzji pierwszoinstancyjnej (3 sierpnia 2023 r.) zmiana wysokości świadczenia wychowawczego - poprzez uchylenie aktu je przyznającego i ustalenie tego prawa w niższej wysokości - została dokonana z mocą wsteczną, bo za cały okres, na jaki poprzednio przyznano stronie świadczenie wychowawcze na syna. Świadczenie wychowawcze przyznane skarżącej 4 maja 2022 r. zostało więc w całości skonsumowane. Okres pobierania świadczenia zakończył się 31 maja 2023 r. Odpadła zatem w sprawie podstawa prawna określona w art. 27 ust. 1 ustawy umożliwiająca zmianę bądź uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego. W dniu 3 sierpnia 2023 r. taka podstawa prawna nie istniała. Z tych powodów Sąd uznał, że decyzje organów wydane w obu instancjach naruszają prawo materialne, tj. art. 27 ust. 1 ustawy w stopniu, który miał wpływ na wynik sprawy.
Z powyższych względów postępowanie administracyjne w sprawie uchylenia bądź zmiany prawa do świadczenia wychowawczego na syna P. G. wobec skarżącej po 31 maja 2023 r. nie mogło być wszczęte i prowadzone.
Z tych przyczyn Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji (pkt I wyroku), umorzył postępowanie administracyjne na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. (pkt II wyroku) i na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. zasądził od Prezesa ZUS na rzecz skarżącej kwotę [...]zł tytułem zwrotu kosztów postepowania sądowego (pkt III wyroku), na którą to kwotę składa się wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800).
Ubocznie należy podnieść, choć nie miało to w sprawie rozstrzygającego znaczenia, że rację ma skarżąca, podnosząc, że dopiero w dacie wydania ww. wyroku przez Sąd Apelacyjny w K. opieka naprzemienna została prawomocnie orzeczona przez sąd.