II SA/Ke 191/05

II SA/Ke 191/05 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2005-12-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2005-07-01
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Dorota Chobian
Renata Detka /przewodniczący sprawozdawca/
Sylwester Miziołek
Symbol z opisem
6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
art. 444 par. 1, art. 445 par.1
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 145 par 1 c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
art. 101 par 1 i 3
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
Dz.U. 1990 nr 87 poz 506
art. 2a ust. 1 pkt 2, art. 27 ust. 1
Ustawa z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej.
Sentencja
Sygnatura akt: II SA/Ke 191/05 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 grudnia 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Renata Detka (spr.), Sędziowie: Sędzia WSA Dorota Chobian, Asesor WSA Sylwester Miziołek, Protokolant: Referent stażysta Sebastian Styczeń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 grudnia 2005 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] numer [...] w przedmiocie : zasiłku stałego i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku.
Uzasadnienie
II SA/Ke 191/05
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia [...] Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej
1. uchylił z dniem [...] decyzje z [...] oraz z [...] o przyznaniu zasiłku stałego M. S. z uwagi na opiekę nad dzieckiem specjalnej troski,
2. zobowiązał M. S. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku stałego z tytułu opieki nad dzieckiem specjalnej troski za okres od 1 lipca 2001r. do 31 lipca 2003r. w wysokości 10.276 zł.
Organ ustalił, że M. S. od 1 maja 1992 r. otrzymuje pomoc
w formie zasiłku stałego w związku ze sprawowaniem bezpośredniej opieki nad dzieckiem specjalnej troski. W tym okresie Sąd Okręgowy prawomocnym wyrokiem z dnia [...] zasądził od Skarbu Państwa na rzecz syna strony rentę za okres od lutego do lipca 2001 r. po 500 zł. miesięcznie oraz odszkodowanie w łącznej wysokości 110.000 zł. Naliczone odsetki od renty i odszkodowania wyniosły 11.158,36 zł. Ponadto na podstawie tego wyroku M. S. otrzymuje comiesięczną renę po 500 zł. od 1 sierpnia 2001 r. Przytaczając treść art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 4 oraz art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej z dnia 29 listopada 1990 r., organ podniósł, że wprawdzie świadczenie przyznane w formie renty deliktowej nie koliduje
z pobieraniem zasiłku stałego, jednak kwota renty otrzymywana co miesiąc ma istotny wpływ na dochód rodziny M. S. Co prawda
w okresie od 1 sierpnia 2001 r. do 31 stycznia 2002 r. rodzina kwalifikuje się do zasiłku stałego nawet po doliczeniu renty w kwocie 500 zł. , jednak otrzymywane odszkodowanie w miesiącu lipcu 2001 r. w kwocie 120.499,54 zł. stanowiące zabezpieczenie materialne nie kwalifikuje do kontynuowania pomocy w formie zasiłku stałego, z uwagi na zadania pomocy społecznej wynikające z art. 1 ustawy o pomocy społecznej. Doliczając zaś rentę do dochodów rodziny za okres od 1 lutego 2002 r. do 31 lipca 2003 r. organ stwierdził, że na podstawie obowiązujących wówczas przepisów, dochód ten przekroczył próg kwalifikujący do zasiłku stałego.
O zmianach sytuacji materialnej M. S. nie poinformowała Ośrodka mimo, że była do tego zobligowana zapisem widniejącym na decyzjach przyznających zasiłek stały.
Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwala - w ocenie organu I-szej instancji - na przyjęcie tezy, że w okresie od lipca 2001 r. do stycznia 2002 r.
( w okresie gdy dochód rodziny nie przekraczał kryterium ustawowego uprawniającego do zasiłku stałego ) M. S. nie dysponowała zabezpieczeniem majątkowym, które powinno służyć zaspokojeniu potrzeb bytowych rodziny bez konieczności korzystania z funduszy społecznych, które przeznaczone są dla osób i rodzin nie mających własnych wystarczających środków utrzymania. Dlatego uznać należy, że świadczenie pobrane od 1 lipca 2001 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i należy zwrócić je do kasy MOPS ( art. 34 ust. 4a, 40 ust. 1 w zw. z art. 2a ust. 1 pkt 6 ustawy ).
Rozpoznając odwołanie od tego rozstrzygnięcia wniesione przez M. S., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało je
w mocy.
Ustalając, że M. S. w lipcu 2001 r. otrzymała ogółem kwotę 122.999,54 zł. tytułem odszkodowania oraz zaległą rentę na syna O., o czym nie poinformowała Ośrodka Pomocy Społecznej. Kolegium podniosło, że w świetle przepisów ustawy o pomocy społecznej wysokość dochodu rodziny ma istotne znaczenie w przypadku korzystania z takiej formy pomocy, jak zasiłek stały. Oczywistym jest przy tym, że środki jakie M. S. uzyskała w wyniku postępowania toczącego się przed sądem powszechnym winny być przeznaczone na leczenie, rehabilitację - w tym także na poprawę warunków bytowych - chorego syna. Dlatego niezrozumiałym dla organu jest działanie odwołującej, takie jak przekazanie znacznych sum na konta rodziców, jak i zakup mieszkania na ich nazwisko, gdy faktycznie było przeznaczone dla niej i dla syna.
W dalszym ciągu organ odwoławczy podniósł, że skoro - jak ustalił to organ I instancji - od miesiąca lipca 2001 r. M. S. nie spełniała już kryterium dochodowego do otrzymania zasiłku stałego, to żądanie zwrotu otrzymanych przez nią z tego tytułu kwot jako świadczeń nienależnie pobranych było prawidłowe i zgodne z prawem.
Skargę od tego rozstrzygnięcia do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyła M. S., która podniosła, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego jest dla niej bardzo krzywdząca, gdyż zrezygnowała
z pracy zawodowej aby poświecić się choremu synowi. Przedstawiła nadto szczegółowe okoliczności dotyczące zakupu przez nią mieszkania na nazwisko rodziców oraz kosztów jego remontu. Stwierdziła, że gdyby odszkodowanie przeznaczyła "na jedzenie", to nie starczyłoby go na długi czas. Wyraziła także przekonanie, że zadośćuczynienie "dostała" za spowodowanie przez lekarzy kalectwa trwałego u dziecka, a nie "po to, żeby ...MOPS zabrał za to 418 zł." Jeśli doszłoby do egzekucji kwoty określonej przez organ I-szej instancji, to odda syna na czas spłaty do Państwowego Domu Dziecka z powodu braku środków na jego utrzymanie.
Organ II instancji w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia i zwracając uwagę na funkcję i rolę pomocy społecznej wynikającą z przepisu art. 1 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
W pierwszym rzędzie należy zwrócić uwagę na rozbieżności
w dokonanej przez organy obu instancji ocenie prawnej stanu faktycznego sprawy, które mają znaczenie dla dalszych wywodów.
Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze przyjęło bowiem błędnie, że wedle "ustaleń" organu I-szej instancji ( faktycznie chodzi jednak o ocenę prawną )M. S. od miesiąca kiedy otrzymała odszkodowanie wraz z rentą dla syna tj. od lipca 2001 r. nie spełniała kryterium dochodowego do otrzymania zasiłku stałego. Pogląd ten - bez dokonywania jego szczegółowej analizy - organ kolegialny przyjął jako własny. Przy takim założeniu bezprzedmiotowym byłyby zatem - z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy - rozważania organów na temat rozdysponowania przez skarżącą kwoty otrzymanego odszkodowania. Od lipca 2001 r. wskutek zwiększenia dochodów miesięcznych o kwotę 500 zł. ( nie licząc odszkodowania ) nie spełniałaby ona bowiem w ogóle przesłanek ustawowych określonych w art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej ( Dz.U. z 1998 r., nr 64, poz. 414 ), będącej podstawą materialno-prawną orzekania.
Z uzasadnienia organu I-szej instancji wynika jednak inna ocena prawna, co ma zasadniczy wpływ na treść rozstrzygnięcia. O ile bowiem organ ten przyjął, że
w wyniku zmiany przepisów ( polegającej na zmniejszeniu w art. 27 ust. 1 ustawy kwoty kryterium dochodowego z 200 % na 150 % dochodu określonego w art. 4 ), skarżąca od dnia 1 lutego 2002 r. po zaliczeniu do dochodu rodziny renty w wysokości 500 zł. miesięcznie nie spełniała przesłanek do uzyskania zasiłku stałego, to za wcześniejszy okres tj. od miesiąca sierpnia 2001 r. do 31 stycznia 2002 r. kryterium określone w art. 27 ust. 1 ustawy nie zostało przekroczone - nawet po doliczeniu renty zasądzonej na rzecz O. S. Organ I-szej instancji przyjął jednocześnie, że świadczenie uzyskiwane przez skarżącą za ten okres i tak jest nienależne, albowiem z uwagi na treść art. 1 ustawy dysponowała ona kwotą wypłaconego przez Skarb Państwa odszkodowania stanowiącą zabezpieczenie materialne, co nie kwalifikuje jej do kontynuowania pomocy w formie zasiłku stałego.
Rozumowanie takie wynika z prawidłowego założenia, że kwota odszkodowania, jaka została wypłacona do rąk skarżącej w lipcu 2001 r., nie może stanowić dochodu rodziny w rozumieniu art. 2a ust. 1 pkt 2 ustawy z 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej. Nie wpływa więc na wielkość dochodu kwalifikującego do zasiłku stałego wedle kryterium dochodowego określonego w art. 27 ust. 1. Przy takiej ocenie prawnej - przyjętej przez organ I-szej instancji - jak najbardziej zasadne są rozważania na temat, czy uzyskane odszkodowanie umożliwia i powinno być przeznaczone na przezwyciężenie trudnej sytuacji życiowej, w jakiej znalazła się M. S. wskutek konieczności sprawowania bezpośredniej i stałej opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem rezygnując z tego powodu z pracy zarobkowej.
U podstaw koncepcji prawnej przyjętej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji znalazło się zatem błędne założenie organu odwoławczego, że powodem uchylenia decyzji o przyznaniu skarżącej zasiłku stałego na podstawie art. 43 ust. 2a ustawy i uznania pobranych świadczeń z tego tytułu za nienależne, jest taka zmiana sytuacji dochodowej osoby uprawnionej, która powoduje brak ustawowych przesłanek do przyznania zasiłku stałego poprzez niespełnienie wymogu kryterium dochodowego określonego w art. 27 ust. 1 ustawy.
W świetle ustaleń organu I-szej instancji - wadliwie zinterpretowanych przez Kolegium - takie stanowisko może jednak dotyczyć jedynie okresu od lutego 2002 r., podczas gdy przedmiot postępowania obejmuje okres od 1 lipca 2001 r.
Dokonanie właściwej oceny prawnej stanu faktycznego sprawy przez organ II instancji miało znaczenie pierwszoplanowe, gdyż - jak powiedziano już na wstępie - zależy od niego potrzeba rozważenia znaczenia zasądzonego odszkodowania dla otrzymywanego przez skarżącą zasiłku stałego.
Jeżeli bowiem przyjąć - na co wskazuje uzasadnienie zaskarżonej decyzji - że organ odwoławczy jedynie przez przeoczenie przypisał organowi I-szej instancji inny pogląd prawny niż ten faktycznie prezentował, akceptując go jako własny - to aktualną pozostawałaby taka ocena prawna, że dopiero od 1 lutego 2002 r. zwiększenie dochodu rodziny o kwotę 500 zł. miesięcznie pozbawiałoby M. S. uprawnienia do zasiłku stałego z uwagi na zbyt wysoki, nie odpowiadający kryterium ustawowemu dochód. Jeśli jednak chodzi
o wcześniejszy okres, to dochód ten kwalifikował skarżącą do otrzymywania zasiłku stałego i wówczas powstaje pytanie, czy jej sytuacja dochodowa
zmieniła się w sposób uprawniający organ do skorzystania
z dyspozycji art. 43 ust. 2a ustawy.
Rzeczą oczywistą jest, że owa zmiana sytuacji dochodowej dotyczyć musi podmiotu, któremu przyznana została pomoc; w tym przypadku zatem chodzi
o zmianę sytuacji materialnej M. S., albowiem to jej przysługiwał zasiłek stały.
Z informacji Urzędu Wojewódzkiego z dnia [...] wynika, że kwota odszkodowania zasądzona została na rzecz małoletniego O. S., a nie na rzecz jego matki. Okoliczność ta wymaga jeszcze potwierdzenia poprzez przeprowadzenie stosownego dowodu
z dokumentu ( np. odpisu prawomocnego wyroku ). W takiej sytuacji powiększa ona majątek dziecka, a stosownie do treści art. 101 § 1 i 3 Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego, rodzice sprawują jedynie zarząd takim majątkiem
( tj. majątkiem dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską ) i nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko. W świetle powyższego, nie do przyjęcia jest pogląd prezentowany przez organy obu instancji - że kwota zasądzona na rzecz małoletniego syna skarżącej winna zostać przeznaczona na jej własne potrzeby, albowiem przekraczałoby to zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka
i wymagałoby zgody sądu opiekuńczego. Bez znaczenia przy tym dla prawidłowości wyrażonego wyżej poglądu jest okoliczność, na jakie cele faktycznie została rozdysponowana kwota odszkodowania, gdyż podstawą jego przyjęcia muszą być obowiązujące przepisy prawa, nie zaś zachowania strony, które mogą budzić wątpliwości co do ich zgodności z tymi przepisami.
Ponownego rozważenia więc wymaga, na ile - przy uwzględnieniu powyższych uwag - środki te zmieniają sytuację dochodową osoby uprawnionej do zasiłku, tj. M. S.
Oceniając zaś ich znaczenie w świetle celów pomocy społecznej określonych
w art. 1 ust. 1 ustawy z 29 listopada 1990 r. niezbędnym jest wyjaśnienie charakteru zasądzonej na rzecz małoletniego kwoty. Z treści pism skarżącej wynika, że jest ona zadośćuczynieniem z tytułu czynu niedozwolonego jakim było zawinienie lekarzy powodujące trwałe kalectwo i niepełnosprawność jej syna ( art. 445 § 1 kc ). Jeżeli tak, to pozostaje otwartym pytanie, czy i na ile kwota ta - będąca pewnym niewymiernym ekwiwalentem pieniężnym za wyrządzoną dziecku krzywdę ( niewątpliwie ogromną w tym przypadku ) - powinna zostać przeznaczona na bieżące potrzeby rodziny i przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, o których mowa w powołanym wyżej przepisie,
a w szczególności na utrzymanie matki dziecka.
Przepisy Kodeksu Cywilnego przewidują jednak jeszcze inne roszczenia majątkowe wywołane czynem niedozwolonym. Chodzi mianowicie
o odszkodowanie, którego charakter jest inny niż zadośćuczynienia i obejmuje wszelkie koszty jakie osoba poszkodowana musiała ponieść w związku
z doznanym uszkodzeniem ciała lub wywołanym rozstrojem zdrowia. Charakter odszkodowania jest typowo majątkowy i nie wprowadza do majątku poszkodowanego żadnych nowych środków ( jak w przypadku zadośćuczynienia ), a jedynie pokrywa straty doznane wskutek doznanej szkody ( art. 444 § 1 kc ). Jeżeli kwota zasądzona na rzecz małoletniego O. S. ma w całości lub w części charakter odszkodowawczy, to
z pewnością nie można w ogóle mówić o jej wpływie na sytuację skarżącej czy też samego małoletniego, jako że jej zasądzenie wyrównuje jedynie straty materialne i nie jest żadnym nowym dochodem.
Brak wyjaśnienia powyższych okoliczności i nierozważnie ich wpływu na uprawnienia skarżącej do zasiłku stałego stanowią naruszenie art. 7 i 77 § 1 kpa w stopniu niewątpliwie mającym istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia organu II instancji i powodującym konieczność jego uchylenia, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ II instancji mając na względzie poczynione wyżej uwagi wyda stosowne rozstrzygnięcie eliminując dotychczasowe naruszenia prawa.