II SA/Go 88/25

II SA/Go 88/25 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2025-03-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-02-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Adam Jutrzenka-Trzebiatowski /przewodniczący/
Krzysztof Dziedzic
Krzysztof Rogalski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art.135, art.145§1 pkt 1 lit.a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 323
art.3 pkt 23 lit.c
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Dziedzic Sędzia WSA Krzysztof Rogalski (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Justyna Dyka-Tarnowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 marca 2025 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] r. nr [...].
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] Prezydent Miasta [...] przyznał A. M. zasiłek rodzinny oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na syna K. G., w łącznej wysokości [...] zł miesięcznie, w okresie od [...] listopada 2021 r. do [...] października 2022 r.
W okresie pobierania w/w świadczeń A. M. świadczyła pracę w wymiarze jednego etatu na rzecz M. O., prowadzącej działalność gospodarczą pod nazwą F. M. O., na stanowisku krawca dekoracyjnego. Dnia [...] maja 2022 r. powyższy stosunek pracy został rozwiązany za porozumieniem stron, przy czym tego samego dnia A. M. zawarła nową umowę o pracę na czas nieokreślony od [...] czerwca 2022 r., w wymiarze jednego etatu, również na stanowisku krawca dekoracyjnego, z E. O., prowadzącą działalność gospodarczą pod nazwą F. E. O., pod tym samym adresem co dotychczasowy pracodawca strony.
W toku trwania postępowania o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych na nowy okres zasiłkowy 2022/2023 organ na podstawie przedłożonego świadectwa pracy z dnia [...] maja 2022 r. oraz załączonego do wniosku zaświadczenia nowego pracodawcy o dochodzie ustalił, iż zmianie uległa sytuacja dochodowa rodziny strony.
Po wszczęciu postępowania w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych Prezydent Miasta [...] dwukrotnie, decyzjami z [...] listopada 2022 r. nr [...] oraz z [...] kwietnia 2023 r. nr [...] orzekł, że A. M. w okresie od [...] sierpnia 2022 r. do [...] października 2022 r. pobrała na K. G. nienależnie świadczenia rodzinne: zasiłek rodzinny oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2022/2023, w łącznej kwocie [...] zł i jest zobowiązana zwrócić nienależnie pobrane świadczenia w całości, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Dnia [...] listopada 2022 r. strona dokonała wpłaty na poczet powyższego zobowiązania z odsetkami, przy czym na skutek wniesionych odwołań Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzjami z [...] lutego 2023 r. nr [...] oraz z [...] lipca 2023 r. nr [...] dwukrotnie uchyliło powyższe decyzje Prezydenta Miasta [...].
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] Prezydent Miasta [...] kolejny raz orzekł, iż:
1) w okresie od [...] sierpnia 2022 r. do [...] października 2022 r. A. M. nie przysługiwały świadczenia rodzinne: zasiłek rodzinny oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2022/2023 na K. G., przyznane decyzją [...] z dnia [...] grudnia 2021 r.
2) w okresie od sierpnia 2022 r. do [...] października 2022 r. strona pobrała nienależnie w/w świadczenia rodzinne w łącznej wysokości [...] zł i jest zobowiązana zwrócić nienależnie pobrane świadczenia w całości, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie,
3) wpłatą z dnia [...] listopada 2022 r. zobowiązanie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, określone w pkt 2 decyzji, zostało uregulowane w całości.
Uzasadniając decyzję organ szczegółowo wyjaśnił, przedstawiając stosowne wyliczenia, iż przed wydaniem decyzji z dnia [...] grudnia 2021 r., w toku postępowania o ustalenie prawa do w/w świadczeń, łączny miesięczny dochód rodziny osiągnięty w 2020 r. wynosił [...] zł, a w przeliczeniu na osobę w rodzinie składającej się z 4 osób wyniósł [...] zł. W myśl art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 323 ze zm., dalej u.ś.r.) i § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2021 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2021 r., poz. 1481) zasiłek rodzinny przysługuje wówczas, gdy dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty [...] zł. Zatem dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie przekraczał dopuszczalną kwotę uprawniającą do pobierania świadczeń rodzinnych i z tego względu wysokość przysługujących świadczeń ustalono na podstawie art. 5 ust. 3a u.ś.r., w wysokości różnicy pomiędzy łączną kwotą przysługujących świadczeń rodzinnych, a kwotą o którą przekroczony został dochód rodziny.
Na podstawie przedłożonego świadectwa pracy oraz zaświadczenia o dochodach wnioskodawczyni od nowego pracodawcy za lipiec 2022 r. organ na nowo ustalił sytuację dochodową jej rodziny. Przeciętny miesięczny dochód podlegający opodatkowaniu osiągnięty przez stronę w 2020 r. w kwocie [...] zł, uznano zgodnie z art. 3 pkt 23 lit. c u.ś.r., za dochód utracony, a doliczono dochód z tytułu uzyskania zatrudnienia, w kwocie [...] zł. Przeciętny miesięczny dochód rodziny wyniósł [...] zł ([...] zł), a w przeliczeniu na osobę w rodzinie składającej się z 4 osób – [...] zł. Dochód uprawniający do pobierania zasiłku rodzinnego, zgodnie z art. 5 ust. 1 u.ś.r., w przeliczeniu na osobę nie może przekroczyć kwoty [...] zł. Zatem na nowo ustalony dochód rodziny strony ponownie przekroczył dopuszczalną kwotę uprawniającą do pobierania świadczeń rodzinnych.
Organ przeanalizował wniosek także pod kątem możliwości skorzystania z art. 5 ust. 3 i 3a u.ś.r., tzn. przysługiwania świadczeń rodzinnych w niższej kwocie. Kryterium dochodowe uprawniające stronę do świadczeń rodzinnych wynosi dla całej rodziny [...] zł ([...] zł x 4 osoby w rodzinie), natomiast dochód rodziny wyniósł [...] zł i przekroczył kwotę kryterium o [...] zł. Kwota ta nie może być wyższa niż łączna kwota świadczeń rodzinnych. Łączna kwota świadczeń rodzinnych (przeciętna, miesięczna wysokość wszystkich świadczeń, o które ubiegała się wnioskodawczyni) ustalona zgodnie z art. 5 ust. 3b u.ś.r., wynosiła [...] zł (1 x [...] zł/miesiąc + 1 x [...] zł/12 miesięcy). Zatem kwota, o którą został przekroczony dochód rodziny, wynosząca [...] zł, była wyższa niż łączna kwota świadczeń rodzinnych, o które ubiegała się strona, wynosząca [...] zł. W tej sytuacji w/w świadczenia stronie nie przysługiwały.
W odniesieniu do twierdzeń strony, że nie doszło do utraty zatrudnienia i uzyskania dochodu, ponieważ fizyczne miejsce wykonywania pracy, zakres obowiązków i charakter pracy pozostały bez zmian, organ wyjaśnił, iż nowy pracodawca strony to nowy płatnik jej składek, inny niż poprzedni, z innym numerem identyfikacji podatkowej, nowozałożona działalność gospodarcza. Nie doszło do zmiany właściciela firmy czy przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę (w myśl przepisów kodeksu pracy), tylko do rozwiązania umowy o pracę z jednym pracodawcą i nawiązaniem nowego stosunku pracy z innym pracodawcą.
W pkt 4 świadectwa pracy zawarta została informacja, że stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania za porozumieniem stron na podstawie art. 30 § 1 pkt 1 k.p., co oznacza rozwiązanie umowy o pracę czyli zakończenie zatrudnienia, gdy pracodawca i pracownik wspólnie podjęli decyzję o ustaniu stosunku pracy. Strona zgodziła się zatem na ustanie świadczenia pracy dla dotychczasowego pracodawcy, co potwierdza zapis zawarty na świadectwie pracy. Od [...] czerwca 2022 r. tj. po dniu następującym po wystawieniu świadectwa pracy, strona już nie świadczyła pracy dla swojego dotychczasowego pracodawcy a dla nowego, z którym w dniu [...] czerwca 2022 r. podpisała umowę o pracę, pomimo że jej fizyczne miejsce wykonywania pracy nie uległo zmianie co sama podkreśliła w odwołaniu z dnia [...] maja 2023 r. Analiza przepisów u.ś.r. nie daje podstaw do uznania, że w przypadku zakończenia stosunku zatrudnienia w jednej firmie i rozpoczęcia zatrudnienia na podstawie umowy z innym pracodawcą nie następuje uzyskanie dochodu, gdyż zgodnie z art. 3 pkt 23 u.ś.r. utrata zatrudnienia oznacza utratę dochodu i w takiej sytuacji, zgodnie z art. 5 ust. 4 ustalając dochód nie uwzględnia się dochodu utraconego. Zatem ustalając na nowo dochód rodziny nie uwzględniono dochodu z zatrudnienia u dotychczasowego pracodawcy (które zostało zakończone). A z uwagi na fakt, że strona od [...] czerwca 2022 r. podjęła zatrudnienie u nowego pracodawcy, na podstawie art. 5 ust. 4b u.ś.r. należało na nowo ustalić sytuację dochodową rodziny, ponieważ w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, (...), po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, dochód członka rodziny, (...) ustala się na podstawie dochodu powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Art. 3 pkt 24 ustawy określa, że dochodem uzyskanym jest dochód z tytułu uzyskania zatrudnienia. W myśl art. 24 ust. 7 u.ś.r. w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych, świadczenia nie przysługują od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Strona podjęła zatrudnienie od [...] czerwca 2022 r., pierwszym miesiącem następującym po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu był lipiec 2022 r., zatem świadczenia rodzinne nie przysługiwały od [...] sierpnia 2022 r.
Odnosząc się do wskazań Kolegium co do pouczenia strony w sprawie uznania świadczenia za nienależnie pobrane organ I instancji wyjaśnił, że strona została pouczona o konieczności informowania organu wypłacającego świadczenia o każdej zmianie swojej sytuacji dochodowej w pouczeniu zawartym na druku wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego (str. 14). Wypełniając wniosek o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych potwierdziła, że zapoznała się z pouczeniem i warunkami uprawniającymi do pobierania tych świadczeń. Ponadto w pouczeniu tym strona była poinformowana, jakie okoliczności powodują zaistnienie nienależnie pobranych świadczeń, a także o konsekwencjach wynikających z art. 30 u.ś.r., w przypadku gdy świadczenia zostaną pobrane nienależnie. Również w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne strona została pouczona wprost, że w przypadku uzyskania dochodu jest zobowiązana do poinformowania o tym organu wypłacającego świadczenia. Tekst ten został wytłuszczony w pouczeniu decyzji, a strona odebrała decyzję osobiście w dniu [...] grudnia 2021 r. Strona dysponowała decyzją wraz z pouczeniem przez cały okres pobierania świadczeń. Ponadto w przypadku powzięcia wątpliwości co do sytuacji dochodowej swej rodziny przez cały okres zasiłkowy mogła zasięgnąć informacji poprzez kontakt z organem. Nie budzi wątpliwości, że strona została prawidłowo, rzetelnie i skutecznie pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach mających wpływ na prawo do tych świadczeń i o skutkach tegoż niepoinformowania. Z tego względu organ uznał, że wypłacone w okresie od [...] sierpnia 2022 r. do [...] października 2022 r. świadczenia rodzinne w łącznej kwocie [...] zł są nienależnie pobranymi świadczeniami, podlegającymi zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Po wniesieniu przez A. M. odwołania, decyzją z dnia [...] grudnia 2024 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W ocenie Kolegium organ I instancji nie naruszył przepisów prawa materialnego i procesowego oraz prawidłowo wykazał wystąpienie przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. stanowiącego, iż za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Kolegium wyjaśniło, iż strona na druku wniosku o ustalenie prawa do w/w świadczeń została pouczona o konieczności informowania organu je wypłacającego o każdej zmianie swojej sytuacji dochodowej, co potwierdziła podpisem w dniu [...] września 2021 r., jak również iż zapoznała się z pouczeniem i warunkami uprawniającymi do pobierania tych świadczeń. Ponadto w pouczeniu tym została poinformowana, jakie okoliczności powodują zaistnienie nienależnie pobranych świadczeń, a także o konsekwencjach wynikających z art. 30 u.ś.r., w przypadku gdy świadczenia zostaną pobrane nienależnie. Podobnie w decyzji z dnia [...] grudnia 2021 r. (odebranej osobiście) organ I instancji ponownie pouczył stronę (wytłuszczonym drukiem), że w przypadku uzyskania dochodu jest ona zobowiązana do poinformowania o tym organu wypłacającego świadczenia.
Po przedłożeniu w dniu [...] października 2022 r. w organie l instancji świadectwo pracy wskazujące zakończenie z dniem [...] maja 2022 r. zatrudnienia u dotychczasowego pracodawcy oraz umowy o pracę potwierdzającej datę rozpoczęcia zatrudnienia u nowego pracodawcy w dniu [...] czerwca 2022 r. oraz zaświadczenia nowego pracodawcy o dochodzie, w rozumieniu art. 3 pkt 1 lit. a u.ś.r. za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, tj. za lipiec 2022 r. ([...] zł), związku z tym, że w rodzinie strony doszło do utraty zatrudnienia i uzyskania dochodu, organ I instancji na nowo ustalił sytuację dochodową rodziny, przy czym Kolegium uznało za prawidłowe i przyjęło jako własne szczegółowe wyliczenia dochodu rodziny strony w okresie przed oraz po rozwiązaniu dotychczasowego oraz nawiązaniu nowego stosunku pracy.
Omawiając regulacje prawne zawarte w u.ś.r. Kolegium zwróciło m.in. uwagę, iż jak wynika z treści art. 5 ust. 4 i 4b u.ś.r., w przypadku utraty dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy lub po tym roku, ustalając ich dochód, nie uwzględnia się dochodu utraconego. W przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń.
Zgodnie z art 3 ust 2a u.ś.r. podstawą wyliczenia dochodów rodziny jest przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy. Ustawa jednak zawiera dodatkowe mechanizmy korygujące realne dochody rodziny wprowadzając w art. 5 ust. 4-4b "utratę" i "uzyskanie" dochodu, odwołujące się do zdarzeń mających wpływ na status finansowy rodziny w okresie pobierania świadczenia. W myśl art. 3 pkt 23 lit. c oraz art. 3 pkt 24 lit. u.ś.r., ilekroć w ustawie mowa jest o utracie dochodu – oznacza to utratę dochodu spowodowaną: utratą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz ilekroć w ustawie mowa jest uzyskaniu dochodu – oznacza to uzyskanie dochodu spowodowane: uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej,
W ocenie Kolegium, skoro umowa o pracę strony została rozwiązana w trybie art. 30 § 1 pkt 1 k.p. za porozumieniem stron, to fakt ten należało potraktować jako "utratę zatrudnienia" w rozumieniu art 3 pkt 23 lit c u.ś.r. Z kolei "nową" umowę należało potraktować jako podstawę uzyskania nowego dochodu w rozumieniu art 3 pkt 24 lit. c ustawy. Za takim rozumowaniem przesądza też to, że strona zakończyła zatrudnienie w firmie F. M. O. w dniu [...] maja 2022 r., co zostało potwierdzone świadectwem pracy i od [...] czerwca 2022 r. podjęła nowe zatrudnienie w firmie F. E. O., przy czym jest to nowy płatnik jej składek, inny niż poprzednia firma, z innym numerem identyfikacji podatkowej, nowo założona działalność gospodarcza. Zatem nie doszło do zmiany właściciela firmy czy przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę (w myśl przepisów kodeksu pracy), tylko do rozwiązania umowy o pracę z jednym pracodawcą i nawiązania nowego stosunku pracy z innym pracodawcą. Rozwiązanie pierwszej umowy oznacza utratę zatrudnienia w rozumieniu art. 2 pkt 23 lit. c u.ś.r., a zawiązanie drugiej umowy oznacza "uzyskanie zatrudnienia" w rozumieniu art. 3 pkt 24 lit. c powołanej ustawy.
Kwota, o którą został przekroczony dochód rodziny ([...] zł) jest wyższa niż łączna kwota świadczeń rodzinnych, o które ubiegała się strona ([...] zł). W tej sytuacji nie przysługiwały jej świadczenia rodzinne. Zatem organ I instancji prawidłowo orzekł, iż stronie w okresie od [...] sierpnia 2022 r. do [...] października 2022 r. świadczenia rodzinne przyznane decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. nie przysługiwały, a także uznał, że w w/w okresie strona pobrała te świadczenia nienależnie, w łącznej wysokości 325,98 zł oraz jest zobowiązana zwrócić je w całości, z odsetkami ustawowymi.
Jednocześnie Kolegium uznało za bezzasadne zarzuty strony, iż nie została należycie pouczona, że w przypadku uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia i tym samym nie miała świadomości pobierania nienależnego świadczenia. Strona została bowiem prawidłowo i skutecznie poinformowana o powyższym na druku wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego, co potwierdziła podpisem w dniu [...] września 2021 r. oraz że zapoznała się z pouczeniem i warunkami uprawniającymi do pobierania tych świadczeń, a także wytłuszczonym tekstem w pouczeniu zawartym w decyzji z dnia [...] grudnia 2021 r., odebranej osobiście.
W myśl art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zgodnie z art. 30 ust. 8 u.ś.r. kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy.
Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga jednakże wykazania przez organ negatywnego zachowania świadczeniobiorcy skierowanego dla uzyskania świadczeń rodzinnych, pomimo okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania Organ I instancji przeprowadził w tym zakresie prawidłowe postępowanie dowodowe. Mimo prawidłowego pouczenia zawartego w decyzji o przyznaniu prawa do zasiłku rodzinnego z dnia [...] grudnia 2021 r., odwołująca nie poinformowała tego organu o okolicznościach mających wpływ na prawo do zasiłku rodzinnego, (o zmianie zatrudnienia tj. utracie i uzyskaniu).
"Nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje m.in. wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co w niniejszej sprawie dotyczy osoby skutecznie pouczonej o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać. Tak więc dla zaistnienia przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. istotne znaczenie poza elementem obiektywnym, oznaczającym faktyczne pobranie nienależnego świadczenia, konieczne jest łączne wystąpienie przesłanki subiektywnej, tj. świadomości osoby pobierającej świadczenie, że jej ono nie przysługiwało. Odwołująca pobierając świadczenie wiedziała, że pobierała je niezgodnie z prawem. Pouczenie było jasne, czytelne i zrozumiałe.
Na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego A. M. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., zarzucając:
- wydanie decyzją niesprawiedliwej co wynika z niewłaściwej interpretacji art. 30 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 3 pkt 24 lit. c u.ś.r.
- dowolną ocenę materiału dowodowego poprzez bezpodstawne przyjęcie, iż została prawidłowo pouczona o tym, co należy rozumieć jako uzyskanie dochodu w rozumieniu
ustawy oraz nieuwzględnienie poglądu prezentowanego w orzecznictwie, iż "pouczenie
nie może być udostępniane wyłącznie z chwilą występowania z wnioskiem o przyznanie
świadczenia", w treści uzasadnienia decyzji organ drugiej instancji w żaden sposób nie wykazał iż, postępowanie skarżącej było działaniem w złej wierze oraz nie udowodnił winy w związku z pobraniem nienależnie świadczeń,
- brak konsekwencji w działaniu organu II instancji, który w kolejnych decyzjach przyjmuje inną wykładnię art. 30 u.ś.r.,
- błędną wykładnię pojęcia uzyskania dochodu, o której mowa w art. 3 pkt 24 lit. c u.ś.r.,
- naruszenie art. 7 i art. 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 572 ze zm.) poprzez nieudowodnienie, iż pobranie świadczenia było wynikiem celowego działania skarżącej.
Podnosząc powyższe zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
W uzasadnieniu skargi wyjaśniła m.in., iż z dniem [...] czerwca 2022 r. nie uzyskała ze swojej perspektywy żadnej nowej pracy czy nowego dochodu. Zawarcie nowej umowy wynikało z kalkulacji biznesowych pracodawców skarżącej (do końca maja 2022 r. matka była właścicielem firmy, a jej córka pracownikiem, natomiast od czerwca 2022 r. jest odwrotnie), ale zakres obowiązków strony nie uległ żadnej zmianie. Pracuje w tym samym miejscu, de facto pod tym samym kierownictwem, pensję otrzymała w tej samej kwocie za maj, czerwiec czy lipiec. Ani przez jeden dzień nie była osobą bezrobotną, nie da się więc twierdzić, że w tym przypadku faktycznie nastąpiła zmiana pracy. Ponieważ nic w jej sytuacji nie uległo zmianie, nie zgłosiła tej zmiany pracodawcy do urzędu, gdyż [...] czerwca 2022 r. z punktu widzenia skarżącej nie nastąpiła w zakresie jej zatrudnienia żadna zmiana (poza formalną zmianą pracodawcy). W uzasadnieniu organ II instancji nie udowodnił, w jaki sposób osoba uzyskująca za maj i czerwiec 2022 r. dochód w tej samej wysokości – uzyskała dochód. Nie negując faktu pouczenia o konieczności niezwłocznego poinformowania o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń, organy nie wyjaśniły, w jaki sposób skarżąca miała z tekstu pouczenia zrozumieć, iż decyzje biznesowe jej pracodawców stanowią dla niej w opisywanej sytuacji "uzyskanie dochodu".
Skarżąca zakwestionowała również fakt uznania przez organy, iż działała w złej wierze oraz przypisania jej winy w związku z nienależnie pobranym świadczeniem. Nie została bowiem skutecznie pouczona o zasadach uznawania świadczeń za nienależnie pobrane. Pouczenie zawarte w druku wniosku nie wyjaśnia w sposób zrozumiały, jak rozumieć uzyskanie dochodu czy zatrudnienia w sytuacji tak specyficznej jak opisywana, w szczególności nie mówi nic o przypadku "uzyskania dochodu" polegającego na tym, że pomimo pobierania wynagrodzenia w tej samej co do złotówki kwocie w dwóch formalnie odrębnych firmach następuje uzyskanie dochodu. Nadto Kolegium nie odniosło się do argumentów przedstawionych w odwołaniu, że zarówno w pouczeniu we wniosku jak i w decyzji nie sprecyzowano, co świadczeniobiorca ma rozumieć pod pojęciem uzyskania zatrudnienia. Pojęcie to nie jest w żaden sposób w druku zdefiniowane, zaś skarżąca nie posiada profesjonalnej wiedzy prawniczej. Trudno więc w tym przypadku mówić, iż skarżąca świadomie wprowadziła organ w błąd i zataiła uzyskanie dochodu (czego pomiędzy majem a sierpniem de facto i tak nie było). Nie została właściwie pouczona o konsekwencjach zmiany pracodawcy (nie wystarcza do tego enigmatyczne pouczenie zawarte w decyzji czy druku wniosku) i nie widzi powodu, dla którego ma ponosić ujemne konsekwencje decyzji biznesowych swych pracodawców. Genezą wprowadzenia przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu było uwzględnianie faktycznych, a nie formalnych zmian w zakresie sposobu uzyskiwania dochodu. Czytając uzasadnienie kolejnych decyzji można dojść do wniosku, że uzyskanie dochodu następuje pomimo, iż dochód ten pomiędzy majem a lipcem nie uległ zmianie choćby o złotówkę – co trudno uznać za rozwiązanie sprawiedliwe i zgodne z intencją ustawodawcy. Paradoksalnie w sytuacji, gdyby strona dostała podwyżkę w kwocie [...] zł w tej samej firmie, to nie nastąpiłoby "uzyskanie dochodu", a w sytuacji, gdy dostaje pensję w tej samej kwocie, organ twierdzi, że skarżąca dochód uzyskała. W konsekwencji stanowisko prezentowane w sprawie przez organy pozostaje sprzeczne ze stanowiskiem prezentowanym w doktrynie i orzecznictwie.
Niezależnie od powyższego, wprawdzie kwota ok. [...] zł może wydawać się niewielka, ale w sytuacji inflacji z lat 2022-2024 i znacznego wzrostu kosztów utrzymania ma ona także znaczenie dla sytuacji finansowej rodziny skarżącej. Strona ma na utrzymaniu dwoje dzieci, od wielu lat otrzymuje pensję na poziomie wynagrodzenia minimalnego, a jej mąż z uwagi na stan zdrowia nie może pracować. Obecnie w związku z kłopotami zdrowotnymi przebywa od września 2024 r. na zwolnieniu lekarskim – co spowodowało dodatkowe zmniejszenie jej dochodów.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zakresie swej właściwości sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Przedmiotem tej kontroli jest badanie, czy organy administracji w toku rozpoznania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik. Czyni to wedle stanu prawnego i na podstawie akt sprawy, aktualnych w dacie wydania zaskarżonego aktu. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowił m.in. art. 30 ust. 1 u.ś.r. W myśl art. 30 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.).
Okres zasiłkowy – stosownie do art. 3 pkt 10 u.ś.r. – oznacza to okres od dnia [...] listopada do dnia [...] października następnego roku kalendarzowego, na jaki ustala się prawo do świadczeń rodzinnych. W rozpatrywanej sprawie skarżącej został przyznany zasiłek rodzinny oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2022/2023 na syna K. G. na okres od [...] listopada 2021 r. do [...] października 2022 r., przy czym u podstaw stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego leżało ustalenie organów, iż na skutek zmiany sytuacji dochodowej skarżącej – utraty dochodu spowodowanego rozwiązaniem dnia [...] maja 2022 r. stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą oraz uzyskania dochodu w wyższej kwocie spowodowanego nawiązaniem w tej samej dacie, ze skutkiem od [...] czerwca 2022 r. stosunku pracy z nowym pracodawcą, przekroczone zostało kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 5 ust. 1 u.ś.r. (wynoszące [...] zł na osobę).
W myśl art. 3 pkt 2 i 2a u.ś.r. dochodem rodziny jest suma dochodów członków rodziny, zaś dochodem członka rodziny – przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4c. Zgodnie z art. 3 pkt 23 lit. c oraz art. 3 pkt 24 lit. c u.ś.r., ilekroć w ustawie mowa jest o utracie dochodu – oznacza to utratę dochodu spowodowaną utratą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz ilekroć w ustawie mowa jest uzyskaniu dochodu – oznacza to uzyskanie dochodu spowodowane uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Z kolei stosownie do treści art. 5 ust. 4 u.ś.r. w przypadku utraty dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy lub po tym roku, ustalając ich dochód, nie uwzględnia się dochodu utraconego. W przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych (art. 5 ust. 4b u.ś.r.).
Świadczenie rodzinne objęte wydanymi w sprawie decyzjami, dotyczyło okresu od [...] listopada 2021 r. do [...] października 2022 r., przy czym co do okresu od [...] sierpnia 2022 r. do [...] października 2022 r. zostało ono uznane za świadczenie pobrane nienależnie. Rokiem bazowym (rokiem poprzedzającym okres zasiłkowy), z którego dochód należało uwzględnić przy przyznawaniu tego świadczenia, był rok kalendarzowy 2020.
Z akt administracyjnych sprawy wynika, iż łączny miesięczny dochód rodziny skarżącej osiągnięty w 2020 r. wyniósł [...] zł miesięcznie, w przeliczeniu na osobę w rodzinie składającej się z 4 osób wyniósł [...] zł. Dochód ten w przeliczeniu na osobę w rodzinie przekraczał dopuszczalną kwotę uprawniającą do pobierania świadczeń rodzinnych ([...] zł) i z tego względu wysokość przysługujących skarżącej świadczeń ustalono na podstawie art. 5 ust. 3a u.ś.r., w wysokości różnicy pomiędzy łączną kwotą przysługujących świadczeń rodzinnych a kwotą, o którą przekroczony został dochód rodziny. Z kolei z przedłożonego przez skarżącą zaświadczenia o dochodzie za lipiec 2022 r. wynika, iż w miesiącu tym skarżąca uzyskała dochód w wysokości [...] zł brutto ([...] zł netto). Natomiast w dniu [...] maja 2022 r. doszło do opisanej wyżej sytuacji, iż stosunek pracy między skarżącą a jej dotychczasowym pracodawcą – M. O., prowadzącą w [...] działalność gospodarczą pod nazwą F. M. O. został rozwiązany – jak wynika ze świadectwa pracy – za porozumieniem stron (art. 30 § 1 pkt 1 k.p.), przy czym tego samego dnia skarżąca zawarła umowę o pracę na czas nieokreślony od [...] czerwca 2022 r. z E. O., prowadzącą w [...] pod tym samym adresem działalność gospodarczą pod nazwą F. E. O., za wynagrodzeniem w wysokości [...] zł miesięcznie brutto. Organy orzekające w sprawie zakwalifikowały powyższą sytuację jako utratę zatrudnienia i uzyskanie nowego zatrudnienia oraz uznały dochód osiągnięty przez stronę w 2020 r. za dochód utracony w rozumieniu art. 3 pkt 23 lit. c u.ś.r., natomiast dochód wynikający z powyższego zaświadczenia o dochodach za lipiec 2022 r. uznały za dochód z tytułu uzyskania zatrudnienia w rozumieniu art. 3 pkt 24 lit. c u.ś.r.
Pomijając fakt posługiwania się przez organy w odniesieniu do osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą, będących pracodawcami skarżącej, określeń stosowanych wobec przedsiębiorców w języku potocznym ("firma", "właściciel firmy"), z formalnego punktu widzenia rozwiązanie stosunku pracy za porozumieniem stron na podstawie art. 30 § 1 pkt 1 k.p. wskazuje wprawdzie, iż pracodawca i pracownik wspólnie podjęli decyzję o ustaniu stosunku pracy, tzn. pracownik zgodził się na ustanie świadczenia pracy dla dotychczasowego pracodawcy – jak wskazał organ I instancji. Jednakże w niniejszej sprawie towarzyszące temu okoliczności, tzn. rozwiązanie w dniu [...] maja 2022 r. dotychczasowego stosunku pracy oraz nawiązanie kolejnego w tej samej dacie, częściowa zbieżność nazwisk pracodawców, ta sama nazwa prowadzonej działalności gospodarczej, ten sam adres, to samo stanowisko pracy skarżącej, a także zasady doświadczenia życiowego wskazują, iż wola skarżącej w tym przypadku miała ograniczone znaczenie (o ile nie żadne). Skarżąca wskazywała przy tym, iż rozwiązanie dotychczasowej i zawarcie nowej umowy o pracę wynikało z kalkulacji biznesowych jej pracodawców (do końca maja 2022 r. pracodawcą była matka, a córka pracownikiem, natomiast od czerwca 2022 r. jest odwrotnie), zaś zakres obowiązków skarżącej nie uległ żadnej zmianie. Pracuje w tym samym miejscu, de facto pod tym samym kierownictwem, przy czym ze swojej perspektywy nie uzyskała żadnego nowego dochodu, gdyż pensję otrzymała w tej samej kwocie za maj, czerwiec czy lipiec 2022 r. Powyższej okoliczności nie zgłosiła organowi, ponieważ z dniem [...] czerwca 2022 r. w jej sytuacji, z jej punktu widzenia nic nie uległo zmianie (poza formalną zmianą pracodawcy). Jednocześnie nie miała świadomości, iż decyzje biznesowe jej pracodawców (poprzedniego oraz obecnego) stanowią dla niej w opisywanej sytuacji "uzyskanie dochodu". Pouczenie zawarte w druku wniosku nie wyjaśnia w sposób zrozumiały, czy w sytuacji tak specyficznej jak opisywana również ma miejsce uzyskanie dochodu czy zatrudnienia. Ponadto zarówno w pouczeniu we wniosku jak i w decyzji nie sprecyzowano, co świadczeniobiorca ma rozumieć pod pojęciem uzyskania zatrudnienia, pojęcie to nie zostało w żaden sposób na przedłożonych stronie drukach zdefiniowane i jego interpretacja sprawia trudności osobie nie posiadającej profesjonalnej wiedzy prawniczej.
W rozpatrywanej sprawie istotne zastrzeżenia budzi ustalenie organów, że skarżąca pobrała nienależnie świadczenia rodzinne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż przez nienależnie pobrane świadczenie należy rozumieć jedynie takie świadczenie, które zostało pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Stwierdzenie, że określona osoba pobrała takie świadczenia w sposób nienależny, wymaga wykazania przez organy administracji, że miała ona świadomość co do zaistnienia okoliczności mających wpływ na przyznanie tego świadczenia i pomimo tego przedstawiła organowi nieprawdziwe informacje lub nie poinformowała o zmianie sytuacji materialnej bądź osobistej. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma więc świadomość osoby lub osób pobierających świadczenie. Wskazane wyżej przesłanki odwołują się zatem do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Wynika to z faktu, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz "świadczenia nienależnie pobranego" (art. 30 ust. 2 pkt 1-5 u.ś.r.). Nie są to pojęcia tożsame, gdyż "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). W konsekwencji obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyroki NSA z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09, z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, z 19 lipca 2016 r., I OSK 3263/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyroki WSA z 20 kwietnia 2017 r., III SA/Kr 205/17; z 9 sierpnia 2018 r., IV SA/Gl 229/18). Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 20 lutego 2020 r., II SA/Łd 787/19, CBOSA). Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Niewątpliwie, przesłanki wskazane w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Dlatego też w tego rodzaju postępowaniu organy zobowiązane są ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., I OSK 751/16).
Zdaniem Sądu w okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, iż nieuprawnione pobranie zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego nastąpiło z "winy" skarżącej i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter świadczenia nienależnie pobranego. Organy powołały się wprawdzie na treść przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz treść pouczeń zamieszczonych na druku wniosku oraz w decyzji o przyznaniu tych świadczeń z dnia [...] grudnia 2021 r., jednakże należy mieć na uwadze, iż ocena czy wypłacone świadczenia mogą zostać uznane za świadczenie nienależnie pobrane, każdorazowo musi być dokonywana z uwzględnieniem realiów konkretnej sprawy. Tymczasem sytuacja, w jakiej znalazła się skarżąca jako pracownik, była w istocie niezależna od jej woli (o ile nie zamierzała pozostać bez zatrudnienia, mając wraz z małżonkiem pobierającym rentę dwóch uczących się synów na utrzymaniu). Nadto nie ma wprawdzie przesłanek do formułowania twierdzenia, iż pouczenie zawarte w formularzu wniosku było błędne, niepełne czy też niezgodne z treścią ustawy, jednakże z drugiej strony w okolicznościach niniejszej sprawy z uwagi na to, iż pojęcia "utraty dochodu", "utraty zatrudnienia", uzyskania dochodu", "uzyskania zatrudnienia" nie zostały w tych pouczeniach sprecyzowane na tyle, by osoba nie posiadająca profesjonalnej wiedzy prawniczej mogła odnieść je do sytuacji takiej, jak opisana wyżej. Brak jest zatem podstaw do uznania, iż skarżąca świadomie wprowadziła organ w błąd i zataiła uzyskanie dochodu mającego wpływ na jej uprawnienie do przyznanych świadczeń rodzinnych. Stąd też w ocenie Sądu – abstrahując od tego, czy opisywane świadczenia przysługiwały skarżącej na kolejne okresy – w okolicznościach tej konkretnej sprawy, zastosowanie przepisów art. 3 pkt 23 lit. c oraz pkt 24 lit. c, art. 5 ust. 4b u.ś.r., a w konsekwencji art. 24 ust. 7, art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1 i ust. 2b oraz ust. 8 u.ś.r. należało uznać za niezasadne.
Z powyższych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organy będą związane zawartą w uzasadnieniu niniejszego wyroku oceną prawną (art. 153 p.p.s.a.).