II SA/Go 756/22

II SA/Go 756/22 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2023-05-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-12-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Adam Jutrzenka-Trzebiatowski /sprawozdawca/
Grażyna Staniszewska
Michał Ruszyński /przewodniczący/
Symbol z opisem
6324 Rodzina   zastępcza,  pomoc na usamodzielnienie dla wychowanka rodziny zastępczej
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 par 1 pkt 1 a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2020 poz 1740
art. 25, 27,28
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - t.j.
Dz.U. 2022 poz 447
art. 5 ust 1-2, art 42 ust 4 i 5
Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Michał Ruszyński Sędziowie Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski (spr.) Sędzia WSA Grażyna Staniszewska po rozpoznaniuna posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 31 maja2023r. sprawy ze skargi K.K. na decyzjęSamorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r.,Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r., nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz strony skarżącej K.K. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego
Uzasadnienie
Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] lipca 2022 r., nr [...], powołując się na art. 35 § 3, 36 § 1 i 2 art. 50 i art. 63 § 1 i 3a, art. 64 § 2, art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej jako k.p.a.) oraz art. 25 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1740 ze zm.; dalej jako k.c.), art. 5, art. 42 ust. 4, art. 35 ust. 1, art. 39 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 80 ust. 1 pkt 2, art. 87 ust. 1 i ust. 4, art. 88 ust. 1 i ust. 4 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 447, dalej jako u.w.r.) odmówił przyznania K.K. świadczenia pieniężnego na pokrycie kosztów utrzymania dziecka N.M.-G. pozostającej w rodzinnej pieczy zastępczej.
W uzasadnieniu powyższej decyzji organ I instancji wyjaśnił, że na podstawie decyzji własnej z dnia [...] lutego 2022 r., nr [...] przyznano K.K. świadczenie pieniężne na pokrycie kosztów utrzymania dziecka N.M.-G. pozostającej w rodzinnej pieczy zastępczej na okres od dnia [...] stycznia 2022 r. do dnia faktycznego opuszczenia przez dziecko rodziny zastępczej, nie dłużej jednak niż do ukończenia 18-go roku życia, tj. do dnia [...] listopada 2032 r. Następnie Samorządowe Kolegium Odwoławczego, po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez K.K., decyzją z dnia [...] kwietnia 2022 r., nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Kolegium wskazało, że organ I instancji rozpatrując ponownie sprawę powinien wyjaśnić kwestię spełnienia przesłanek z art. 5 u.w.r. Natomiast po ustaleniu przez organ spełnienia przesłanek z powyższego przepisu powinien wyjaśnić czasookres faktycznego sprawowania przez stronę pieczy zastępczej nad małoletnią mając na względzie dyspozycję art. 87 u.w.r. i podnoszone przez stronę okoliczności.
Dalej organ I instancji podniósł, iż mając na uwadze stanowisko Kolegium pismami z [...] maja 2022 r. i z [...] czerwca 2022 r. wezwał K.K. do złożenia następujących wyjaśnień: "Jak długo przebywa Pani na terytorium Irlandii? Czy posiada Pani meldunek na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej? Jeżeli tak to proszę wskazać adres? Proszę o wskazanie konkretnego adresu stałego zamieszkania; Czy na terytorium Irlandii przebywa Pani z zamiarem stałego pobytu? Jaki jest motyw Pani przebywania na terytorium Irlandii? Gdzie znajduje się Pani ośrodek życia?; Czy na terytorium Irlandii czy Rzeczypospolitej Polskiej? Czy posiada Pani pisemną zgodę sądu na czasowe sprawowanie pieczy nad małoletnią N.M.-G. poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej zgodnie z art. 42 ust. 4 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej? Od kiedy zgodnie z wnioskiem żąda Pani przyznania świadczenia na utrzymanie dziecka w pieczy zastępczej? Kiedy małoletnia N.M.-G. faktycznie została umieszczona w pieczy zastępczej strony oraz jaki był adres zamieszkania dziewczynki przed umieszczeniem jej po raz pierwszy w pieczy zastępczej?"
W odpowiedzi na powyższe pisma strona wskazała, że na terytorium Irlandii przebywa od 2007 r., a od około 3 lat mieszka pod adresem [...]. Ponadto posiada stały meldunek w Polsce pod adresem ul. [...]. Podała również, że przebywa na terytorium Irlandii w związku z pracą oraz edukacją dzieci. Strona zaznaczyła, że posiada dwa ośrodki życia: w Polsce gdzie posiada stałe miejsce zameldowania, rodziców, bliższą i dalszą rodzinę, przyjaciół, korzenie i jest z Polską silnie związana emocjonalnie oraz w Irlandii gdzie nie ma stałego meldunku, ale tam mieszka, pracuje i tam uczą się jej dzieci. Wyjaśniła także, że stosownie do treści art. 42 ust. 4 u.w.r. nie posiada pisemnej zgody sądu na czasowe sprawowanie pieczy nad małoletnią N.M.-G. poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nigdy z takim wnioskiem do sądu nie wystąpiła. Podkreśliła przy tym, że została ustanowiona rodziną zastępczą przez Sąd Rejonowy podczas pobytu w Irlandii. Ponadto sąd w postanowieniu wskazał irlandzki adres zamieszkania rodziny zastępczej. K.K. wniosła o przyznanie świadczenia pieniężnego na pokrycie kosztów utrzymania dziecka N.M.-G. pozostającej w rodzinnej pieczy zastępczej od dnia [...] sierpnia 2017 r. tj. od dnia wydania postanowienia Sądu Rejonowego, sygn. akt [...] z dnia [...] sierpnia 2017 r.
Organ I instancji w dalszej treści uzasadnienia podniósł, że w poprzedniej decyzji Prezydenta Miasta z dnia [...] lutego 2022 r., nr [...] wskazano, iż małoletnia N.M.-G. została umieszczona w rodzinie zastępczej strony na podstawie prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] sierpnia 2017 r., sygn. akt [...]. Jednak w toku postępowania uzupełniającego pojawił się nowy dowód w sprawie, który był do tej pory nieznany organowi, a mianowicie strona w dniu 7 czerwca 2022 r. przesłała za pośrednictwem elektronicznej skrzynki podawczej ePUAP postanowienie Sądu Rejonowego
Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] czerwca 2017 r. sygn. akt [...], z którego wynika, iż sąd postanowił udzielić z urzędu - w trybie niecierpiącym zwłoki - zabezpieczenia pieczy nad małoletnią N.M.-G. przez umieszczenie jej na czas do dnia [...] sierpnia 2017 r. u cioci K.K. zam. [...]. Mając na uwadze powyższe organ I instancji uznał, iż małoletnia została faktycznie umieszczona w rodzinie zastępczej strony w dniu [...] czerwca 2017 r., zatem od dnia umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej, nie jest wypłacana pomoc pieniężna na pokrycie kosztów utrzymania dziecka.
Organ przedstawił następnie treść art. 80 ust. 1 oraz art. 87 ust. 1 i 4 u.w.r.
i wskazał, że strona wniosła o przyznanie świadczenia na utrzymanie dziecka
w pieczy zastępczej pismem z dnia [...] stycznia 2022 r. Natomiast z posiadanej dokumentacji, w tym m.in. pisma kierownika sekcji świadczeń ds. pieczy zastępczej
z dnia [...] grudnia 2017 r. oraz pism koordynatora rodziny zastępczej z dnia [...] marca 2018 r. i z dnia [...] maja 2018 r. wynika, iż strona po ustanowieniu jej przez sąd rodziną zastępczą nie zgłosiła się w celu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka. Ponadto pismem z dnia [...] listopada 2018 r. koordynator rodziny zastępczej poinformował, iż K.K. była
w Polsce na sprawie dotyczącej pozbawienia władzy rodzicielskiej rodziców małoletniej i mimo to nie zgłosiła się do organu w celu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia, nie zrobiła tego również w dniu 29 maja 2019 r., pomimo wizyty
w organie w celu wyliczenia kosztów związanych z rozpoczęciem procedury alimentacyjnej wobec małoletniej.
Dalej organ I instancji podał, iż na podstawie art. 5 u.w.r. posiadanie obywatelstwa polskiego nie uprawnia jeszcze do otrzymania świadczenia przewidzianego ustawą oraz objęcia innymi formami wsparcia, albowiem ustawa przewiduje konieczność spełnienia jednego z dwóch dodatkowych wymogów. Osoba żądająca wskazanego świadczenia, musi spełniać łącznie dwa dodatkowe wymogi: zamieszkiwać i przebywać na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Wyjaśnił, że u.w.r. nie definiuje, co należy rozumieć przez pojęcie "miejsce zamieszkania", zatem należy skorzystać z ogólnej definicji tego pojęcia zawartej w art. 25 k.c. Zgodnie
z tym przepisem miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której określona osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu. Nie jest przy tym istotne, czy jest ona w tym miejscu zameldowana, gdyż meldunek stanowi tylko spełnienie administracyjnego obowiązku ewidencji ludności i nie zawsze jest zgodny
z określonym de facto miejscem zamieszkania. Natomiast zgodnie ze stanowiskiem zawartym w postanowieniu NSA z 28 czerwca 2012 r., I OW 82/12
na prawną konstrukcję "miejsca zamieszkania" składają się: rzeczywiste przebywanie w pewnej miejscowości w sensie fizycznym i wola, zamiar stałego pobytu. Ustalenie tego zamiaru powinno być oparte o zobiektywizowane kryteria. O zamieszkaniu
w jakiejś miejscowości można więc mówić wówczas, gdy występujące okoliczności pozwolą przeciętnemu obserwatorowi na wyciągnięcie wniosku, że określona miejscowość jest obecnie głównym ośrodkiem działalności danej dorosłej osoby fizycznej, w której aktualnie koncentruje się jej życiowe centrum (por. postanowienie NSA z 10 lutego 2009 r., I OW 164/08). Organ podkreślił, że w orzecznictwie ugruntował się pogląd, że miejscem stałego pobytu osoby fizycznej mającej zdolność do czynności prawnych jest miejsce, w którym skupiają się czynności życiowe danej osoby i to bez względu na adres jej zameldowania (por. postanowienie NSA
z 2 września 2009 r., I OW 85/09). Zamiar stałego pobytu nie oznacza jednak, że osoba, której to dotyczy ma intencję mieszkać w danej miejscowości przez całe życie, wystarczy, że skupia swoje potrzeby w określonej miejscowości na bliżej nieokreślony czas. Organ I instancji podkreślił, że z oświadczeń strony wynika, iż posiada dwa ośrodki życia: w Polsce gdzie posiada stałe miejsce zameldowania, rodziców, bliższą oraz dalszą rodzinę, przyjaciół, korzenie i jest z Polską silnie związana emocjonalnie oraz w Irlandii gdzie nie ma stałego meldunku ale tam mieszka, żyje, pracuje i tam uczą się jej dzieci.
Zdaniem organu powyższe ustalenia oraz zebrany w sprawie materiał dowodowy świadczy, iż aktualnym miejscem zamieszkania K.K. jest miejscowość [...]. Wprawdzie strona posiada meldunek na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, lecz zamieszkuje na terytorium Irlandii w związku z pracą oraz nauką dzieci. W ocenie organu strona przebywa w Irlandii na stałe i tam obecnie koncentrują się jej sprawy życiowe, rodzinne i to tam aktualnie jest jej główny ośrodek działalności. Natomiast z Polską łączą ją jedynie więzi emocjonalne. Wobec tego w świetle przepisów u.w.r. stronie nie przysługuje świadczenie pieniężne na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej.
Pismem z dnia [...] lipca 2022 r. K.K. wniosła odwołanie od powyższej decyzji wskazując, że Sąd Rejonowy nie uzależnił w swoim orzeczeniu pełnienia funkcji rodziny zastępczej, a w konsekwencji pobierania świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka od przebywania w sposób stały na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, co więcej jako miejsce pobytu dziecka wskazał miejsce poza granicami kraju. Skarżąca zaznaczyła, że Sąd nie zobowiązał jej do konieczności wystąpienia o nadanie czasowości sprawowania pieczy zastępczej nad dziećmi poza granicami kraju, a jedynie zobligował do co półrocznego raportowania o sytuacji rodziny, co wykonuje. Strona zakwestionowała twierdzenia organu uznające Irlandię za jej centrum życiowe i podała, że Irlandia stanowi przede wszystkim centrum życia jej dzieci oraz dzieci przebywających u niej w ramach pieczy zastępczej w związku z pobieraną przez nich edukacją. Wyjaśniła, że jako prawny opiekun musi przebywać w miejscu pobytu dzieci, tak by mogły dokończyć edukację w warunkach dla nich sprzyjających i w języku, w którym ją rozpoczęły, zakłada pobyt na terenie Irlandii tylko do zakończenia edukacji przez dzieci. Skarżąca wskazała także, że żaden przepis u.w.r. nie stanowi o braku podstaw do świadczeń pomocowych ze względu na przebywanie poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej przed ustanowieniem pieczy zastępczej jak i po jej ustanowieniu, a interpretacja art. 5 u.w.r. dokonana przez organ jest błędna.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] października 2022 r., nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu Kolegium przedstawiło treść art. 80 ust. 1, art. 87 ust. 1 oraz art. 5 u.w.r. wskazało, że przepis art. 5 tej ustawy wyznacza przesłanki podmiotowe warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia, tj. komu może zostać przyznane świadczenia. Organ podniósł, że w przedmiotowej sprawie kwestia sporna polega na fakcie pobytu strony wraz z małoletnimi pozostającymi w pieczy poza terenem Rzeczypospolitej Polskiej. Podkreślił przy tym, że posiadanie obywatelstwa polskiego nie uprawnia jeszcze do otrzymania świadczenia przewidzianego ustawą oraz objęcia innymi formami wsparcia, albowiem ustawa przewiduje konieczność spełnienia jednego z dwóch dodatkowych wymogów. Osoba żądająca wskazanego świadczenia, musi spełniać łącznie dwa dodatkowe wymogi związane z zasadą domicylu: zamieszkiwać i przebywać na terenie RP. Wprowadzenie obu tych wymogów wydaje się uzasadnione, ponieważ osoba może być obywatelem polskim, mieć miejsce stałego zamieszkania na terenie kraju, a faktycznie przebywać na terenie innego państwa. Sytuacja taka może wystąpić w przypadku osób uczących się poza granicami kraju czy też dłużej przebywających w innych państwach, przy czym motywy przebywania tych osób poza granicami kraju mogą być różnorodne, np. odwiedziny u krewnych, leczenie, a niekiedy i podjęcie oficjalnej bądź nieoficjalnej pracy. Stosownie do treści wspomnianego art. 5 u.w.r. osoba, która posiada obywatelstwo polskie, a która chciałaby skorzystać z praw przyznanych przez ustawę, musi wykazać, iż zamieszkuje/ma pobyt na terytorium Polski.
Kolegium podało, że postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2017 r. sygn. akt
[...] Sąd Rejonowy Wydział Rodzinny i Nieletnich ograniczył władzę rodzicielską A.M.-G. oraz M.M. nad małoletnią N.M.-G. i umieścił małoletnią w rodzinie zastępczej u ciotki K.K. zam. [...]. Zatem skarżąca została ustanowiona rodziną zastępczą przez Sąd Rejonowy podczas pobytu w Irlandii. Organ odwoławczy wskazał, że w postanowieniu Sąd wskazał irlandzki adres zamieszkania rodziny zastępczej, natomiast w świetle art. 42 ust. 4 u.w.r. rodzina zastępcza oraz prowadzący rodzinny dom dziecka sprawujący pieczę zastępczą nad dzieckiem mogą czasowo, za zgodą sądu, sprawować pieczę zastępczą nad tym dzieckiem poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z akt sprawy nie wynika, aby K.K. posiadała pisemną zgodę sądu na czasowe sprawowanie pieczy nad małoletnią N.M.-G. poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Dalej organ odwoławczy podkreślił, że w trakcie przeprowadzonego postępowania skarżąca wyjaśniła, iż posiada dwa ośrodki życia: w Polsce gdzie posiada stałe miejsce zameldowania, rodziców, bliższą oraz dalszą rodzinę, przyjaciół, korzenie i jest z Polską silnie związana emocjonalnie oraz w Irlandii gdzie nie ma stałego meldunku ale tam mieszka, żyje, pracuje i tam uczą się jej dzieci. Motywem pobytu strony na terytorium Irlandii jest obecnie edukacja dzieci. W ocenie Kolegium organ I instancji prawidłowo uznał, że skarżąca na stałe zamieszkuje poza terytorium Polski, a pojawia się w kraju sporadycznie, w celu uzyskania bądź zachowania określonych świadczeń. Wobec tego w niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z pozostałych przesłanek wymienionych w art. 5 u.w.r.
Pismem z dnia [...] listopada 2022 r. K.K., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję, zarzucając jej:
1) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
– art. 5 ust. 1 pkt 1 u.w.r. przez błędną wykładnię i uznanie, że przepis ten ma charakter bezwzględny i nie pozwala na przyznanie świadczenia skarżącej
w sytuacji, gdy Sąd Rodzinny postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2017 r., sygn. akt [...] powierzył jej dwójkę dzieci pod opiekę wskazując w pkt. 1 miejsce sprawowania tej opieki pod adresem zamieszkania skarżącej
w Irlandii, tym samym zgodnie z regulacją z art. 42 ust. 4 u.w.r. wynika, że
w przypadku wyrażenia zgody przez sąd opiekuńczy, nie ma przeszkód w sprawowaniu pieczy zastępczej na określony czas poza granicami Rzeczypospolite Polskiej, co oznacza, że ustawodawca nie uzależnił pełnienia funkcji rodziny zastępczej, a w konsekwencji pobierania świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka, od przebywania w sposób stały na terenie kraju bez możliwości tymczasowego wyjazdu;
– art. 3 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka w zw. z art. 9 Konstytucji RP, przez niezabezpieczenie interesu małoletniej, polegające na niezapewnieniu środków na jej utrzymanie, a tym samym dopuszczenie się przez organ działania wbrew dobru dziecka, albowiem małoletnia została pozbawiona wsparcia materialnego, umożliwiającego stworzenie dla niej godnych warunków życia, na równi z innymi dziećmi;
2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
– art. 7, art. 77 k.p.a. przez błędne zastosowanie polegające na braku wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy oraz działaniu wbrew słusznemu interesowi obywateli wyrażającym się w odmowie przyznania świadczenia skarżącej pomimo tego, że nie jest spornym, że pod jej opieką pozostaje dwójka dzieci, w szczególności przez całkowicie błędne uznanie, że skarżąca nie posiada pisemnej zgody Sądu, o którym mowa w art. 42 ust. 4 u.w.r.;
- art. 8 i 80 k.p.a. przez przeprowadzenie postępowania w sposób podważający zaufanie do władzy publicznej, a tym samym naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa, w szczególności poprzez całkowicie błędne i tendencyjne ustalenia w zakresie miejsca
i charakteru zamieszkania skarżącej, a także błędne ustalenia, gdyż organ wskazał, że zarówno skarżąca jak i dzieci pozostające pod jej opieką przebywają w Irlandii na stałe i z takim zamiarem, tymczasem starsze z dzieci powróciło już do polski i podjęło tu pracę co już samo w sobie świadczy
o czasowym charakterze ich pobytu poza granicami RP,
- art. 9 k.p.a. przez jego błędną wykładnię i zastosowanie, gdyż organ powinien czuwać nad tym, aby na skutek nieznajomości prawa strona nie poniosła szkody, podczas gdy w przedmiotowym przypadku organ od samego początku tj. od 2017 r. informował skarżącą, że nie przyjmie jej wniosku
o przyznanie świadczenia, gdyż nie mieszka ona w Polsce, tym samym na skutek zaniedbań organu skarżąca od 2017 r. do teraz pozbawiona jest należnych jej świadczeń na dwójkę dzieci.
Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżąca wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z umowy o pracę, uchylenie zaskarżonej decyzji
i poprzedzającej jej decyzji organu I instancji oraz zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Przedmiotem kontroli sądowoadminstracyjnej pod względem legalności przeprowadzonej w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 259, dalej jako p.p.s.a.) była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta odmawiającą przyznania skarżącej świadczenia pieniężnego na pokrycie kosztów utrzymania dziecka N.M.-G. pozostającej w rodzinnej pieczy zastępczej.
Podstawę materialną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy u.w.r. Skarżąca domagała się przyznania jej świadczenia określonego w art. 80 ust. 1 pkt 2 u.w.r. Zgodnie z tym przepisem rodzinie zastępczej oraz prowadzącemu rodzinny dom dziecka, na każde umieszczone dziecko, przysługuje świadczenie na pokrycie kosztów jego utrzymania, nie niższe niż kwota: 1100 zł miesięcznie - w przypadku dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej zawodowej, rodzinie zastępczej niezawodowej lub rodzinnym domu dziecka. Stosownie natomiast do art. 87 ust. 1 u.w.r. – w brzmieniu obowiązującym w chwili wydawania zaskarżonej decyzji - świadczenia i dodatki, o których mowa w art. 80 ust. 1 i art. 81, przyznaje się od dnia faktycznego umieszczenia dziecka odpowiednio w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka do dnia faktycznego opuszczenia przez dziecko rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka.
W kontrolowanej sprawie niesporne jest, iż małoletnia N.M.-G. ur. [...] listopada 2014 r. została umieszczona u skarżącej, będącej jej ciotką najpierw w trybie zabezpieczenia na podstawie postanowienia SR z dnia [...] czerwca 2017 r., [...], a następnie w trybie ograniczenia władzy rodzicielskiej jej rodziców na podstawie postanowienia SR z dnia [...] sierpnia 2017 r., [...]. Przy czym w przypadku tego ostatniego orzeczenia skarżąca została ustanowiona rodziną zastępczą wyżej wskazanej małoletniej. W obu postanowieniach sąd rodzinny wskazał, jako miejsce zamieszkania skarżącej, w tym również jako rodziny zastępczej, "A" [...].
Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 1 u.w.r. ustawę stosuje się do osób posiadających obywatelstwo polskie: a) mających miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, b) niemających miejsca zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ale przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Nie ulega wątpliwości, iż skarżącą posiada obywatelstwo polskie. Sporna
w sprawie pozostawała natomiast kwestia, czy skarżąca ma miejsce zamieszkania na terytorium RP. Jako, iż u.w.r. nie zawiera własnej definicji miejsca zamieszkania, uprawnione jest posłużenie się definicją zamieszczoną w art. 25 k.c. Jakkolwiek jest to definicja sformułowana na potrzeby prawa cywilnego, to charakteryzuje się uniwersalnością umożliwiającą jej wykorzystanie także w prawie administracyjnym. Zgodnie z tym przepisem miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. O miejscu zamieszkania decydują występujące łącznie dwie przesłanki faktyczne: przebywanie w znaczeniu fizycznym w określonej miejscowości (corpus, tj. czynnik zewnętrzny) i zamiar stałego pobytu (animus, tj. czynnik wewnętrzny). Jeśli jedna z tych przesłanek nie jest spełniona, powoduje to utratę miejsca zamieszkania. Ustalenie tego zamiaru powinno być jednak oparte o kryteria zobiektywizowane. O zamieszkiwaniu w jakiejś miejscowości można mówić wówczas, gdy występujące okoliczności pozwolą przeciętnemu obserwatorowi na wyciągnięcie wniosku, że określona miejscowość jest obecnie głównym ośrodkiem działalności danej dorosłej osoby fizycznej, w której aktualnie koncentruje się jej życiowe centrum (por. postanowienia: NSA z 28 czerwca 2012 r., I OW 82/12 oraz z 21 lutego 2018 r., I OW 325/1). Faktyczne przebywanie
w danej miejscowości nie może być rozumiane jedynie jako pobyt wymuszony koniecznością wykonywania w niej swych obowiązków pracowniczych czy zarobkowych, ale musi mieć ono jednocześnie cechy założenia tam ośrodka swoich osobistych i majątkowych interesów. Przebywanie w miejscowości musi bowiem wiązać się ze skupieniem w niej życiowej aktywności, związanej nie tylko z pracą, ale również z rodziną (por. wyrok NSA z dnia 16 września 2014 r., I OSK 2172/14).
Mając na uwadze powyższe rozumienie miejsca zamieszkania zasadnie organy obu instancji uznały w świetle wyjaśnień złożonych przez samą skarżącą, iż jej miejscem zamieszkania jest miejscowość w [...], kierując się długotrwałością tego pobytu (od 2007 r.), który nie jest związany jedynie z pracą zarobkową. Wraz bowiem ze skarżącą przebywa również cała jej rodzina, w tym jej dzieci, które urodziły się w Irlandii, do których dołączyły również dzieci umieszczone w rodzinie zastępczej i tam też podjęły naukę. Wszystkie powyższe okoliczności jednoznacznie świadczą o tym, iż powyżej wskazana miejscowość stanowi centrum życiowe skarżącej. Natomiast okoliczność, iż skarżąca nie jest właścicielką domu lub mieszkania w Irlandii, nie może mieć decydującego znaczenia. Podobnie jak kwestia zachowania zameldowania w Polsce, jak i braku meldunku w Irlandii. Zameldowanie, będąc instytucją prawa administracyjnego, nie przesądza o zamieszkaniu w rozumieniu art. 25 k.c. i samo w sobie nie może przesądzać o tym, w którym miejscu znajduje się centrum życiowej skarżącej. Meldunek posiada jedynie znaczenie rejestracyjne (por. postanowienia NSA: z 9 lutego 2022 r., I OW 152/21, z 29 sierpnia 2019 r., I OW 10/19). Deklarowane przez skarżącą emocjonalne związane z rodziną i znajomymi w Polsce i wola powrotu do kraju w bliżej nieokreślonej przyszłości, nie jest wystarczające do uznania, iż nadal zachowała ona miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczpospolitej. Przy czym podkreślenia wymaga, iż zgodnie z art. 28 k.c. można mieć tylko jedno miejsce zamieszkania. W myśl natomiast art. 27 k.c. miejscem zamieszkania osoby pozostającej pod opieką jest miejsce zamieszkania opiekuna. Skarżąca została ustanowiona opiekunem N.M.-G. postanowieniem SR z dnia [...] maja 2019 r., [...]. Stąd obecne miejsce zamieszkania skarżącej wyznacza również miejsce zamieszkania wyżej wymienionej małoletniej. Ewentualna wola jej powrotu do kraju po wygaśnięciu opieki zastępczej, jak uczynił to jej brat, pozostaje bez znaczenia dla aktualnego jej miejsca zamieszkania. Z oświadczenia skarżącej, złożonego nie wynika również, aby przebywała ona w kraju.
Z treści powołanego art. 5 ust. 1 pkt 1 u.w.r. wynika , że regulacje zawarte
w tej ustawie obejmują osoby uprawnione do skorzystania z systemu pieczy zastępczej wyłącznie w sytuacji, gdy zamieszkują one bądź choćby tylko przebywają na terytorium kraju. Pozostali, którzy nie spełniają tego kryterium, nie mogą więc
- a contrario - być beneficjentami wsparcia ustawowego. Niemniej jednak zasada ta nie ma charakteru bezwzględnego i przewidziane są pewnego rodzaju odstępstwa. Pierwszym z nich jest przypadek wskazany w art. 5 ust. 2 u.w.r., który stanowi, że osoba objęta zakresem zastosowania ustawy nie traci uprawnień określonych w dziale IV (pomoc dla osób usamodzielnianych) w sytuacji podjęcia nauki poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Kolejne wyjątki przewidziane zostały w art. 42 ust. 4 i 5 u.w.r., zgodnie z którym rodzina zastępcza oraz prowadzący rodzinny dom dziecka sprawujący pieczę zastępczą nad dzieckiem mogą czasowo, za zgodą sądu, sprawować pieczę zastępczą nad tym dzieckiem poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (ust. 4); sprawowanie pieczy zastępczej nad dzieckiem może być czasowo powierzone przez sąd rodzinie zastępczej lub prowadzącemu rodzinny dom dziecka, którzy nie zamieszkują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w przypadku gdy rodzina zastępcza lub prowadzący rodzinny dom dziecka sprawują pieczę zastępczą nad rodzeństwem tego dziecka ( ust. 5).
W kontrolowanej sprawie mamy do czynienia z nietypową sytuacją.
Z postanowienia SR z dnia [...] sierpnia 2017 r., [...] wynika, iż małoletnią umieszczono w rodzinie zastępczej tj. u skarżącej zamieszkałej w Irlandii. Treść tego postanowienia jednoznacznie przesądza, iż sąd rodzinny wyraził tym samym zgodę na sprawowanie tej pieczy przez skarżącą poza terytorium kraju nie ograniczając czasu tego pobytu, mimo regulacji zawartych w powołanych powyżej przepisach art. 42 ust. 4 i 5 u.w.r. oraz wymogu z art. 42 ust. 1 pkt 6, u.w.r. stanowiącego, iż pełnienie funkcji rodziny zastępczej może być powierzone osobom, które przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Znajdujące się w aktach pismo Centrum Pomocy Rodzinie z [...] marca 2018 r. (k. 96) wskazuje, iż sąd rodzinny miał wiedzą, iż małoletnia wraz z bratem mieszkają w Irlandii i nie podjął żadnych kroków w celu zmiany tej sytuacji, wręcz przeciwnie w 2019 r. ustanowił skarżącą opiekunem prawnym wyżej wymienionych dzieci.
Nie jest rolą ani organów administracji, ani też sądu administracyjnego dokonywanie merytorycznej zasadności powyższego orzeczenia sądu rodzinnego. Zgodnie bowiem z art. 365 § 1 w zw. z art. 13 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 1805) orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że sąd orzekając o powierzeniu sprawowania pieczy zastępczej nad małoletnim dzieckiem uwzględnia przede wszystkim dobro i interesy dziecka, co w szczególnych okolicznościach może przemawiać za odstąpieniem od wszystkich wymagań przewidzianych w u.w.r. (por. postanowienia SN z 24 listopada 2016 r., II CA 1/16 i powołane tamże orzecznictwo).
Skoro więc w obrocie prawnym pozostaje powyższe postanowienie sądu rodzinnego powierzające pieczę nad małoletnią osobie zamieszkałej poza granicami kraju, to niedopuszczalna jest tego rodzaju wykładnia przepisów art. 5 ust. 1 u.w.r., która prowadziłaby do nieakceptowalnej sytuacji, iż na skarżącą nałożone zostają obowiązki określone w u.w.r. oraz w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w związku
z ustanowieniem jej rodziną zastępczą, a z drugiej zaś strony Państwo nie gwarantowałaby środków na ich realizację. W ocenie składu orzekającego, skoro sąd rodzinny wyraził zgodę skarżącej na sprawowanie pieczy zastępczej nad dzieckiem zagranicą, jak można zasadnie domniemywać, kierując się dobrem tego dziecka, winna ona mieć również zapewnione środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb tego dziecka. W przeciwnym razie instytucja pieczy zastępczej byłaby niepełna (por. wyroki WSA we Wrocławiu: z 13 września 2019 r., IV SA/Wr 190/19, z 10 lipca 2019, IV SA/Wr 192/19, K. Gromek, Prawo rodzinne dla sędziów i pełnomocników, Wyd. 3, Warszawa 2022, § 1. Pozakodeksowe regulacje dotyczące prawa rodzinnego – unormowania krajowe, rozdział III. u.w.r.).
Trzeba bowiem pamiętać, iż z przepisu art. 80 ust. 1 u.w.r. wynika, że wnioskowane przez skarżącą świadczenie nie jest jej wynagrodzeniem za sprawowaną pieczę, lecz stanowi pokrycie kosztów utrzymania dziecka. Taka wykładnia uwzględnia ponadto "dobro dziecka", rozumiane jako uprawnienie do ochrony życia i zdrowia, prawidłowego i niezakłóconego rozwoju oraz poszanowania godności i udziału w procesie decydowania o swojej sytuacji. Pojęciem tym posługuje się preambuła do u.w.r., wskazując, iż uchwalona zostaje ustawa dla dobra dzieci, które potrzebują szczególnej ochrony i pomocy ze strony dorosłych, środowiska rodzinnego, atmosfery szczęścia, miłości i zrozumienia, w trosce o ich harmonijny rozwój i przyszłą samodzielność życiową, dla zapewnienia ochrony przysługujących im praw i wolności, dla dobra rodziny, która jest podstawową komórką społeczeństwa oraz naturalnym środowiskiem rozwoju, i dobra wszystkich jej członków,
a w szczególności dzieci, w przekonaniu, że skuteczna pomoc dla rodziny przeżywającej trudności w opiekowaniu się i wychowywaniu dzieci oraz skuteczna ochrona dzieci i pomoc dla nich może być osiągnięta przez współpracę wszystkich osób, instytucji i organizacji pracujących z dziećmi i rodzicami.
Dobro dziecka zatem powinno być jednym z zasadniczych elementów każdorazowej wykładni przepisów u.w.r., co dodatkowo umocnią treść art. 4 u.w.r., ale także art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, zgodnie z którym Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka, a dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Ponadto trzeba mieć na uwadze
art. 3 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.), zgodnie z którym we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka. Zasada ta odgrywa podstawowe znaczenie przy wykładni wszystkich przepisów z zakresu prawa materialnego i procesowego, dotyczących dziecka.
Mając na uwadze powyższe naruszenie art. 5 ust. 1 u.w.r. przez zawężającą wykładnię tego przepisu, nieuwzględniającej dobra małoletniego dziecka i związania postanowieniem sądu rodzinnego, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną zawartą
w niniejszym uzasadnieniu.
Jako, że skarga została uwzględniona Sąd – na podstawie art. 200
i art. 205 § 2 p.p.s.a. - zasądził od organu na rzecz skarżącej poniesione przez nią koszty postępowania, które sprowadzają się do wynagrodzenia pełnomocnika
w kwocie 480 zł, ustalonego zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.) oraz opłaty od pełnomocnictwa
w kwocie 17 zł.