II SA/Go 715/22

II SA/Go 715/22 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2023-01-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-12-08
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Kamila Karwatowicz
Krzysztof Rogalski /przewodniczący sprawozdawca/
Michał Ruszyński
Symbol z opisem
6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Sygn. powiązane
I GSK 470/23 - Wyrok NSA z 2024-05-15
Skarżony organ
Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 135, art. 145  § 1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 105 § 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2022 poz 479
art. 18
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Rogalski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Michał Ruszyński Asesor WSA Kamila Karwatowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 26 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi D.M. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania o zwolnienie z egzekucji środków pieniężnych uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...].
Uzasadnienie
Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zmierzając do wyegzekwowania zaległości składkowych D.M. objętych tytułami wykonawczymi z [...] czerwca 2015 r. nr [...], zawiadomieniem nr [...] z [...] lipca 2021 r. dokonał zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego, prowadzonego przez bank [...]. Zawiadomienie o zajęciu zostało uznane za doręczone zobowiązanemu 28 lipca 2021 r.
W dniu 3 września 2021 r. do ZUS Oddział wpłynęło podanie D.M., zatytułowane "Wniosek o zwolnienie spod egzekucji kwoty 4.400,00 złotych", w którym zobowiązany, powołując przepisy art. 8 § 1 pkt 10 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 479 ze zm., dalej u.p.e.a.) wniósł o wyłączenie spod egzekucji "kwot otrzymanych na pokrycie wydatków służbowych, w tym kosztów podróży i wyjazdów". Powołując się na udzielone mu przez prezesa zarządu "M." Sp. z o. o. pełnomocnictwo wskazał, że środki te pochodzą od Spółki i są przeznaczone na pokrycie kosztów wyjazdów służbowych. W tytule przelewów znajduje się dyspozycja “delegacja" lub “wyjazd". Do złożonego podania zobowiązany załączył wystawione przez Spółkę zaświadczenie z [...] września 2021 r. potwierdzające otrzymanie środków na pokrycie kosztów wyjazdów służbowych (delegacje), potwierdzenia przelewów środków na ten cel z [...] czerwca 2021 r. na kwotę 200,00 zł, z [...] lipca 2021 r. na kwotę 100,00 zł, z [...] sierpnia 2021 r. na kwotę 500,00 zł i z [...] sierpnia 2021 r. dwa przelewy na łączną kwotę 4.400,00 zł. oraz udzielone mu w formie aktu notarialnego pełnomocnictwo do reprezentowania w/w Spółki z [...] października 2015 r.
Pismem z [...] września 2021 r. bank zawiadomił organ egzekucyjny o zbiegu egzekucji administracyjnej na zajętym rachunku bankowym, wskazując, że środki podlegające zajęciu będą przekazywane na rachunek bankowy Dyrektora Oddziału ZUS jako organu właściwego do prowadzenia łącznej egzekucji z tego środka. Pismem z [...] września 2021 r. Dyrektor Oddziału ZUS wezwał Naczelnika Urzędu Skarbowego do przekazania akt postępowania celem łącznego prowadzenia egzekucji z zajętego rachunku bankowego. Bank realizując zajęcie, w dniu [...] września 2021 r. przekazał na rachunek organu egzekucyjnego kwotę 1.998,31 zł i w dniu [...] września kwotę 15,00 zł.
Pismem z [...] września 2021 r. organ egzekucyjny wezwał zobowiązanego do złożenia oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, sytuacji materialnej i jednocześnie pouczył o prawie do czynnego udziału w postępowaniu oraz do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów. Stosowne oświadczenie zobowiązanego wpłynęło do ZUS Oddział w dniu 28 września 2021 r. Organ egzekucyjny [...] października 2021 r. sporządził plan podziału kwot uzyskanych z egzekucji. Następnie w dniu 18 listopada 2021 r. przekazał wierzycielom zgodnie z dokonanym podziałem wyegzekwowane kwoty.
Postanowieniem z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] Dyrektor Oddziału ZUS odmówił zwolnienia z egzekucji wierzytelności z rachunku bankowego.
Na powyższe postanowienie zobowiązany wniósł zażalenie wywodząc, iż jak wynika z art. 8 § 1 pkt 10 u.p.e.a., kwoty otrzymane na pokrycie wydatków służbowych, w tym kosztów podróży i wyjazdów, są zwolnione spod egzekucji oraz domagając się zwrotu tych środków. Są one własnością zleceniodawcy i zostają przeznaczone na cele związane z realizacją działań pracodawcy.
Postanowieniem z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej uchylił zaskarżone postanowienie Dyrektora Oddziału ZUS z [...] listopada 2021 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Organ odwoławczy wskazał na konieczność wyjaśnienia zakresu żądania zawartego w podaniu z [...] września 2021 r. oraz dokonania ponownej jego kwalifikacji prawnej.
Pismem z [...] marca 2022 r. organ egzekucyjny wezwał zobowiązanego do sprecyzowania pisma z [...] września 2021 r. poprzez określenie czy jest ono:
1) wnioskiem o zwolnienie z egzekucji określonych składników majątkowych w trybie art. 13 u.p.e.a.,
2) zarzutami na w sprawie prowadzonego postępowania egzekucyjnego w trybie art. 33 u.p.e.a.,
3) skargą na czynność egzekucyjną w trybie art. 54 u.p.e.a.
Jednocześnie organ wezwał zobowiązanego do sprecyzowania wysokości kwoty objętej wnioskiem o zwolnienie z egzekucji.
W odpowiedzi na w/w wezwanie, pismem z dnia [...] kwietnia 2022 r. zobowiązany poinformował, że jego podanie datowane na [...] września 2021 r. należy potraktować jako wniosek o zwolnienie spod egzekucji kwoty w wysokości 2013,31 zł, zarzuty zgodnie z art. 33 u.p.e.a. oraz skargę zgodnie z art. 54 u.p.e.a. Jednocześnie podtrzymał argumentację zawartą we wniosku z [...] września 2021 r.
Postanowieniem z dnia [...] lipca 2022 r. nr [...] Dyrektor Oddziału ZUS na podstawie art. 17 § 1 oraz art. 18 u.p.e.a. w związku z art. 105 § 1 oraz art. 123 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej k.p.a.) umorzył postępowanie administracyjne wszczęte wnioskiem D.M. z [...] września 2021 r. o zwolnienie z egzekucji środków pieniężnych w kwocie 2013,31 zł zgromadzonych na rachunku bankowym. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wyjaśnił, że postępowanie w zakresie wniesionego podania o zwolnienie z egzekucji powyższych środków pieniężnych stało się bezprzedmiotowe, bowiem uzyskane z zajętego rachunku bankowego środki zostały rozliczone i przekazane na rzecz wierzyciela egzekwującego. W związku z powyższym brak jest przedmiotu tego postępowania.
Na powyższe postanowienie D.M. wniósł zażalenie, zarzucając naruszenie art. 8 § 1 pkt 10 u.p.e.a., gdyż kwoty otrzymane na pokrycie wydatków służbowych nie podlegają egzekucji.
Postanowieniem z dnia [...] października 2022 r. nr [....] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie Dyrektora Oddziału ZUS.
W uzasadnieniu postanowienia organ odwoławczy wyjaśnił, iż z zajętego rachunku bankowego bank przekazał w dniu [...] września 2021 r. na rachunek organu egzekucyjnego tytułem realizacji dokonanego zajęcia kwotę 1.998,31 zł oraz w dniu [...] września 2021 r. kwotę 15 zł, które następnie zostały rozliczone i przekazane wierzycielom na poczet realizacji dochodzonych na ich rzecz zaległości. W związku z tym na dzień wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia organ egzekucyjny nie posiadał w swojej dyspozycji kwoty objętej wnioskiem zobowiązanego o zwolnienie z egzekucji, co czyni postępowanie bezprzedmiotowym.
Mając na uwadze argumentację zawartą w zażaleniu organ odwoławczy obszernie wyjaśnił, iż środki wpływające na zajęty rachunek bankowy stają się wierzytelnością pieniężną zobowiązanego wobec banku (wierzytelnością z rachunku bankowego), która nie podlega ochronie prawnej przewidzianej w art. 8 § 1 pkt 10 u.p.e.a. dla kwot otrzymanych na pokrycie wydatków służbowych. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, po wpływie na zajęty rachunek bankowy środki stają się wierzytelnością pieniężną oderwaną od źródła z którego pochodzą, co oznacza, że po wpływie środków na zajęty rachunek bankowy np. z tytułu delegacji czy zwrotu kosztów podróży służbowej, należności te nie są środkami zwolnionymi spod zajęcia, a stają się wierzytelnością pieniężną. Organ egzekucyjny dokonując zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego nie ma wiedzy na temat ilości środków pieniężnych zgromadzonych na tym rachunku oraz nie bada źródeł ich pochodzenia.
Jak wynika z treści art. 80 § 2a u.p.e.a., ustawodawca uznał, że pewne środki – nawet gdy już wpłynęły na rachunek bankowy – nie powinny być traktowane jak każda inna wierzytelność, lecz powinny podlegać szczególnej ochronie. Ochroną taką ustawodawca nie objął jednak kwot otrzymanych na pokrycie kosztów podróży służbowej. Z przepisów u.p.e.a. nie wynika, aby kwoty otrzymane przez zobowiązanego na rachunek bankowy, na pokrycie kosztów podróży służbowej, korzystały ze szczególnej ochrony, w tym przewidzianej w art. 8 § 1 pkt 10 tej ustawy. W takim przypadku zobowiązany może jedynie wnosić o zwolnienie z egzekucji zajętego składnika majątkowego na zasadach określonych w art. 13 u.p.e.a. Powołane unormowanie umożliwia organowi egzekucyjnemu zwolnienie z egzekucji na wniosek zobowiązanego określonych składników majątkowych jedynie w przypadku wystąpienia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego i na jego wniosek. Nawet w przypadku wystąpienia tej przesłanki na organie egzekucyjnym nie ciąży jednak obowiązek zwolnienia zajętego składnika majątkowego, bowiem zobligowany jest on dokonać oceny zastosowania wnioskowanej instytucji w kontekście skuteczności prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Zwolnienie przewidziane w art. 13 u.p.e.a. nie może bowiem prowadzić do bezskuteczności egzekucji. Stąd rozstrzygnięcie wniosku zobowiązanego w omawianym zakresie dokonywane jest na zasadzie uznania administracyjnego, w ramach którego organ egzekucyjny w przypadku potwierdzenia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego może jednak odmówić udzielenia wnioskowanego zwolnienia, gdyby miało to mieć negatywny wpływ na osiągnięcie celu egzekucji, jakim jest wyegzekwowanie należności objętych tytułem wykonawczym.
Na dzień wydania postanowienia I instancji organ egzekucyjny nie posiadał w swojej dyspozycji kwoty 2.013,31 zł. Po przekazaniu jej przez bank na rachunek organu egzekucyjnego powyższa kwota została podzielona zgodnie z art. 115 u.p.e.a. W dniu 18 listopada 2021 r. została ona przekazana na rachunki bankowe wierzycieli egzekwujących. Z tym dniem organ egzekucyjny przestał być dysponentem zgromadzonych środków. Nie ma możliwości zwolnienia spod egzekucji środków, które zostały już wyegzekwowane i rozliczone na poczet dochodzonych zaległości. Instytucja zwolnienia z egzekucji przewidziana w art. 13 u.p.e.a. służy ograniczaniu zakresu egzekucji na przyszłość, ale nie może być wykorzystywana do następczego korygowania zakresu egzekucji, zwłaszcza przez formułowanie roszczeń o zwrot sum już wyegzekwowanych. Przewidziane w art. 13 § u.p.e.a. zwolnienie z egzekucji nie może służyć niwelowaniu skutków dokonanych już czynności egzekucyjnych.
W ocenie organu w sprawie zachodzi sytuacja, w której postępowanie należało umorzyć ze względu na jego bezprzedmiotowość, co wynika z art. 18 u.p.e.a. w związku z art. 105 § 1 k.p.a. Przesłanka bezprzedmiotowości występuje, gdy brak jest podstaw prawnych do merytorycznego rozstrzygnięcia danej sprawy w ogóle, bądź nie było podstaw do jej rozpoznania w drodze postępowania administracyjnego. W świetle prawa oraz ustalonego stanu faktycznego nie można było załatwić sprawy z wniosku zobowiązanego o zwolnienie spod egzekucji określonego składnika majątkowego przez jej rozstrzygnięcie merytoryczne w sytuacji, gdy organ egzekucyjny nie dysponuje już tym składnikiem.
Na powyższe postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej D.M. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., kwestionując jego prawidłowość i zgodność z prawem oraz wnosząc o jego uchylenie. W ocenie skarżącego postanowienie to zostało wydane z obejściem ustawy polegającym na przekroczeniu terminu załatwienia wniosku, a następnie przekazaniu zajętych i wyegzekwowanych środków na inne konto będące w dyspozycji Dyrektora ZUS, co pozbawiło skarżącego możliwości skutecznego dochodzenia swoich uprawnień.
W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Administracji Skarbowej wniósł o jej oddalenie, uznając zarzuty zawarte w skardze za niezasadne i podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonym postanowieniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Przedmiotem tej kontroli jest badanie, czy organy administracji w toku rozpoznania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
W rozpatrywanej sprawie zaskarżone postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] października 2022 r. oraz poprzedzające je postanowienie Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2022 r. w przedmiocie umorzenia postępowania o zwolnienie z egzekucji środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym należało uchylić.
Przede wszystkim wskazać należy, iż zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego D.M. nastąpiło dnia [...] lipca 2021 r., przy czym zawiadomienie o tym fakcie zostało uznane za doręczone z dniem 28 lipca 2021 r. W dniu 3 września 2021 r. do ZUS wpłynął wniosek zobowiązanego o zwolnienie środków pieniężnych zgromadzonych na objętym zajęciem rachunku bankowym prowadzonym w [...] z egzekucji. Dopiero później, tzn. [...] września oraz [...] września 2021 r. powyższy bank przekazał Dyrektorowi Oddziału ZUS zajęte środki w wysokości 1.998,31 zł oraz 15 zł na pokrycie egzekwowanej należności. Następnie w dniu [...] listopada 2021 r. Dyrektor Oddziału ZUS przekazał wierzycielom wyegzekwowane środki pieniężne. Zatem w dacie złożenia przez zobowiązanego wniosku (3 września 2021 r.) objęte zajęciem środki pieniężne nie zostały jeszcze przekazane wierzycielom. W konsekwencji brak było podstaw do uznania tego postępowania za bezprzedmiotowe z przyczyn wskazanych w zaskarżonym postanowieniu. Odnosząc się do przywołanego przez organ orzecznictwa (wyroki NSA z 11 grudnia 2019 r., II FSK 291/18 oraz z 11 września 2018 r., II FSK 447/18) należy zwrócić uwagę, iż wyroki te zapadły w odmiennych stanach faktycznych, a mianowicie w sprawach tych wnioski zobowiązanych zostały złożone już po przekazaniu przez banki środków pieniężnych z zajętych rachunków bankowych organom egzekucyjnym. W konsekwencji brak jest podstaw do odnoszenia przedstawionych w tych wyrokach ocen prawnych do okoliczności niniejszej sprawy.
W sytuacji zatem, gdy w dacie otrzymania przez organ egzekucyjny wniosku o zwolnienie środków pieniężnych z egzekucji środki te znajdowały się jeszcze na zajętym rachunku bankowym, a co więcej – znajdowały się one w dyspozycji organu egzekucyjnego do [...] listopada 2021 r. – powyższy wniosek skarżącego powinien zostać rozpoznany pod względem merytorycznym. Organ I instancji rozpoznał zresztą ten wniosek co do istoty postanowieniem z dnia [...] listopada 2021 r., nr [...], przy czym Dyrektor Izby Administracji Skarbowej postanowieniem z dnia [...] lutego 2022 r. [...] uchylił je z uwagi na konieczność wyjaśnienia zakresu żądania zawartego we wniosku zobowiązanego oraz dokonania ponownej jego kwalifikacji prawnej. Następnie po dopełnieniu tych wymogów, rozpoznając wniosek po raz kolejny, organ I instancji umorzył postępowanie jako bezprzedmiotowe, przy czym organ odwoławczy zaakceptował to rozstrzygnięcie. Jednakże zobowiązany jako strona postępowania egzekucyjnego nie może być obarczany negatywnymi konsekwencjami długotrwałego rozpoznawania przez organ egzekucyjny złożonego w toku tego postępowania wniosku (od daty wpływu wniosku do organu do wydania zaskarżonego postanowienia upłynęło 13 miesięcy), zwłaszcza wynikającego z błędnej kwalifikacji prawnej wniesionego przez stronę podania.
Ponadto w zaskarżonym postanowieniu Dyrektor Izby Administracji Skarbowej z jednej strony uznał, że nie było przesłanek do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy zainicjowanej wnioskiem skarżącego, jednakże z drugiej strony w uzasadnieniu tego postanowienia zawarł obszerną argumentację przemawiającą za niezasadnością żądania skarżącego o zwolnienie środków pieniężnych z egzekucji.
Podsumowując, zaskarżone postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej oraz poprzedzające je postanowienie organu I instancji zostały wydane z istotnym naruszeniem art. 105 § 1 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a., polegającym na ich niewłaściwym zastosowaniu – poprzez uznanie za bezprzedmiotowe postępowania o zwolnienie z egzekucji środków pieniężnych zgromadzonych na objętym zajęciem rachunku bankowym – w sytuacji, gdy wniosek skarżącego inicjujący to postępowanie wpłynął do organu w dniu, w którym środki pieniężne znajdowały się jeszcze na tym rachunku bankowym. W tej sytuacji zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie organu I instancji należało uchylić na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a.
Z uwagi na fakt, że skarga została wniesiona na postanowienie umarzające omawiane postępowanie jako bezprzedmiotowe, odnoszenie się przez sąd do zawartej w uzasadnieniu tego postanowienia oceny zasadności wniosku skarżącego byłoby na obecnym etapie sprawy przedwczesne.
W toku ponownego rozpoznania sprawy, z przyczyn wskazanych wyżej, organy będą w myśl art. 153 p.p.s.a. zobowiązane do merytorycznego rozstrzygnięcia wniosku skarżącego o zwolnienie z egzekucji środków pieniężnych zgromadzonych na objętym zajęciem rachunku bankowym.