II SA/Go 713/22

II SA/Go 713/22 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2023-01-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-12-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Kamila Karwatowicz /sprawozdawca/
Krzysztof Rogalski /przewodniczący/
Michał Ruszyński
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 64, art. 104
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80, art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 § 1 pkt 1 lt. c, art. 200, art. 205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Rogalski Sędziowie Sędzia WSA Michał Ruszyński Asesor WSA Kamila Karwatowicz (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Agata Przybyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi K.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez Gminę I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia [...] r., nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej K.S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2021 r. Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej (działający z upoważnienie Wójta Gminy) wszczął wobec K.S. postępowanie administracyjne z urzędu w sprawie zwrotu opłaty zastępczo poniesionej przez gminę za pobyt C.R. w Domu Pomocy Społecznej za okres [...] września 2020r. do [...] marca 2021 r., która wynosi 6553,86 zł. W wyniku tego postępowania decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] Wójt Gminy zobowiązał K.S. do zwrotu wydatków poniesionych przez gminę zastępczo za pobyt jej ojca w DPS. Na skutek odwołania strony decyzją z dnia [...] kwietnia 2022 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło decyzje organu I instancji przekazując sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia. SKO wskazało w uzasadnieniu tej decyzji na zmianę na etapie postępowania odwoławczego stanu prawnego mającego istotne znaczenie dla rozstrzyganej sprawy w związku z wprowadzeniem nowej przesłanki zwolnienia od opłaty za pobyt w DPS – art. 64 pkt 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268; dalej u.p.s.). SKO zwróciło przy tym uwagę, iż ciężar udowodnienia w/w przesłanki spoczywa na stronie. Wobec powyższego SKO nakazało organowi I instancji uwzględnienie powyższych wskazań i uzupełnienie materiału dowodowego w sprawie.
W wyniku ponownego postępowania decyzją z dnia [...] maja 2022 r., nr [...] Wójt Gminy – działając na podstawie m.in. art. 61 ust. 3 i 4, art. 64, art. 96 ust. 1 pkt 3 i art. 104 ust. 3 u.p.s.– zobowiązał K.S. do zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez Gminę tytułem opłaty za pobyt C.R. w Domu Pomocy Społecznej za okres od [...] września 2020 r. do [...] marca 2021 r. w kwocie 6553,86 zł, ustalonej w drodze ostatecznej decyzji z dnia [...] stycznia 2021 r., nr [...]. Jednocześnie określił, że zwrot wydatków winien nastąpić w nieprzekraczalnym terminie 1 miesiąca licząc od dnia, w którym decyzja zyska przymiot ostateczności.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że strona jest córką C.R., który od dnia [...] sierpnia 2017 r. do dnia [...] marca 2021 r. przebywał w DPS. Wnoszona przez niego opłata za pobyt w DPS nie pokrywała pełnego kosztu utrzymania. Dlatego, zgodnie z art. 61 ust. 2 u.p.s., organ ustalił odpłatność wobec pozostałych osób zobowiązanych do ponoszenia kosztów pobytu, czyli córek C.R. – I.P. i K.S. W drodze ostatecznej decyzji z dnia [...] grudnia 2017 r., nr [...] organ ustalił opłatę w wysokości po 1353,70 zł miesięcznie. Wysokość opłaty została zmieniona od dnia [...] lutego 2018 r. na kwotę po 862,11 zł miesięcznie na podstawie ostatecznej decyzji dnia [...] czerwca 2018 r., nr [...]. Kolejna zmiana odpłatności nastąpiła w związku ze zmianą sytuacji rodzinnej K.S. Decyzją z dnia [...] stycznia 2021 r., nr [...] organ zmienił odpłatność strony i od dnia [...] września 2020 r. ustalił odpłatność w wysokości po 1005,79 zł miesięcznie. Od tej decyzji strona wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, które decyzją z dnia [...] marca 2021 r., nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Dalej organ podał, że na skutek braku wywiązywania się przez stronę z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS, wydał decyzję w sprawie ustalenia wysokości kwot wniesionych zastępczo przez gminę za ten pobyt oraz zobowiązał stronę do zwrotu tych kwot w wyznaczonym terminie. Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...] – działając na podstawie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s. – organ zobowiązał stronę do zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez Gminę tytułem opłaty za pobyt C.R. w DPS za okres od [...] sierpnia 2017 r. do [...] sierpnia 2019 r. w łącznej wysokości 23.839,27 zł oraz odmówił uwzględnienia wniosku strony dotyczącego odstąpienia w całości od żądania zwrotu wydatków, przy czym rozłożył kwotę 23.839,27 zł na 10 rat.
W związku tym, że strona nadal nie wywiązywała się z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS, decyzją z dnia [...] marca 2022 r., nr [...] organ zobowiązał stronę do zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę za okres od [...] września 2019 r. do [...] sierpnia 2020 r. w kwocie 10345,32 zł i odmówił uwzględnienia wniosku strony o odstąpienie w całości od żądania zwrotu wydatków. Strona wniosła odwołanie od tej decyzji. Również za kolejny okres (tj. od [...] września 2020 r. do [...] marca 2021 r.) pobytu ojca w DPS strona nie wywiązywała się z obowiązku ponoszenia opłaty.
Następnie organ przedstawił sytuację rodzinną, dochodową i majątkową strony. Wynika z niej, że strona jest mężatką, ma dwoje dzieci, nie ma orzeczonej separacji ani rozwodu, nie wystąpiła ani nie ma zasądzonych od męża alimentów na dzieci, małżonkowie posiadają rozdzielność majątkową. Strona jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony na Uniwersytecie Medycznym jako wykładowca w wymiarze ½ etatu i od dnia [...] września 2019 r., do [...] czerwca 2022 r. przebywała na urlopie wychowawczym. Ponadto od [...] września 2017r. jest zatrudniona w prywatnej Poradni [...] i w trakcie urlopu wychowawczego (od dnia [...] listopada 2020 r.) podjęła pracę w prywatnej poradni stomatologicznej w NZOZ.
Organ wskazał, iż w związku z tym, że postępowanie administracyjne w sprawie zwrotu opłaty zastępczo wniesionej przez gminę za okres od [...] września 2020 r. do [...] marca 2021 r. zostało wszczęte w dniu [...] sierpnia 2021 r., do wyliczenia dochodu rodziny przyjęto dochód z miesiąca poprzedzającego (art. 8 ust. 3 u.p.s.), czyli za lipiec 2021 r. Łączny miesięczny dochód rodziny za lipiec 2021 r. wyniósł 23880,89 zł (dochód strony w kwocie 8115,66 zł oraz dochód małżonka w kwocie 15765,23 zł). Daje to dochód 5970,22 zł w przeliczeniu na jednego członka rodziny, co znacznie przekracza 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Organ podkreślił przy tym, że musiał we własnym zakresie pozyskać dane dotyczące dochodów obojga małżonków, gdyż strona nie przedstawiła organowi żądnych dokumentów.
Wójt wskazał także na znajdujące się w jego posiadaniu dokumenty przedłożone przez stronę – wniosek z zwolnienie z dnia [...] marca 2022 r. wraz z załącznikami, które załączone zostały przez organ do akt administracyjnych niniejszej sprawy.
Dalej organ podkreślił, że we wszystkich prowadzonych postępowaniach strona, jako podstawę zwolnienia jej opłat za pobyt ojca w DPS, powołuje brak więzi rodzinnych, zaniedbania ze strony ojca i złe relacje z nim. Jednak w ocenie organu złe relacje rodzinne nie dotyczą występowania szczególnego przypadku, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Organ zauważył, że w ustawie o pomocy społecznej przewidziano jedynie dwa przypadki, w których skutki relacji rodzinnych wpływają na obowiązek zwrotu i wynikają one z art. 64 i art. 64a u.p.s., ale żadne ze wskazanych tam przesłanek usprawiedliwiających zwolnienie z ponoszenia opłaty w niniejszej sprawie nie wystąpiły, w szczególności strona nie wykazała na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażącego naruszenia przez ojca względem niej obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych, ojciec strony nie został też pozbawiony władzy rodzicielskiej nad nią, brak jest przedłożenia przez stronę prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu ojca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnionego na jej szkodę, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub rodzica. Zdaniem organu strona nie przedłożyła dokumentów potwierdzających jednoznacznie rażące naruszenie przez jej ojca obowiązku alimentacyjnego, gdyż przedłożony tytuł egzekucyjny z dnia [...] maja 1997 r. (zajęcie świadczenia emerytalno-rentowego na poczet bieżących alimentów) nie można uznać za świadczący o rażącym naruszeniu obowiązku alimentacyjnego, bowiem dochodzenie roszczeń alimentacyjnych na drodze egzekucji komorniczej, jest zjawiskiem dość powszechnym. Ponadto z dokumentów znajdujących się w posiadaniu organu wynika, że ojciec strony nie uchylał się od obowiązku alimentacyjnego, ugoda w sprawie alimentów zawarta została w czerwcu 1989 r., następnie ugodą z lutego 1994 r. alimenty zostały podwyższone, zajęcie komornicze nastąpiło od maja 1997 r. i dotyczyło alimentów bieżących. Z kolei brak relacji z ojcem podnoszony przez stronę w toku postępowania jest według organu jednostronną prezentacją stanowiska strony. Natomiast z treści pozwu ojca strony o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego wynika, że to strona zerwała kontakt z ojcem. Organ zaznaczył też, że okoliczności związane z sytuacją rodzinną, osobistą i majątkowo-dochodową strony oraz przesłanki zwolnienia jej z opłaty określone wart. 64 u.p.s. podlegały ocenie w postępowaniach sądowych. Postępowania te zakończyły się negatywnie dla strony. NSA wyrokiem z dnia 22 listopada 2019 r., I OSK 1618/19 oddalił skargę kasacyjną strony od wyroku WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 20 marca 2019 r., II SA/Go 77/19 oddalającego skargę. W powołanym wyroku NSA dotyczącym zwolnienia strony z opłaty za pobyt ojca w DPS, Sąd ocenił, że w pojęciu uzasadnionych okoliczności użytym w art. 64 pkt 2 u.p.s. nie mieszczą się okoliczności dotyczące relacji osobistych (negatywnych lub w ogóle ich braku) między podmiotem zobowiązanym do wnoszenia opłaty a osobą korzystającą z domu pomocy społecznej. Jednak art. 64 ust. 7 u.p.s. nie powinien mieć zastosowania w sprawie wydania decyzji zwrotu opłaty zastępczo wniesionej przez gminę za pobyt mieszkańca w DPS, ponieważ decyzja ta wydawana jest na podstawie art. 104 u.p.s., który w ust. 4 szczegółowo opisuje jakie organ może zastosować w tej sytuacji ulgi oraz zasady na których należy się oprzeć.
Organ wskazał, iż nie można uznać za przesłankę z art. 104 ust. 4 u.p.s. trudnych relacji łączących stronę z ojcem, gdyż zobowiązanie strony do ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS wynika z faktu, iż należy ona do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji. Nie można również potraktować jako przesłankę z art. 104 ust. 4 u.p.s. trudnej sytuacji finansowej, w której strona i jej rodzina znalazły się nie z własnej winy, w związku z niefortunnym zbiegiem okoliczności, wykraczających poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (np. zwolnienie z pracy wynikające z przyczyn zakładu pracy), skoro strona sama oświadczyła organowi, że dopóki będzie zobowiązana do ponoszenia odpłatności, dopóty nie podejmie zatrudnienia. Ponadto dochody rodziny strony znacznie przekraczają 300% kryterium dochodowego. Zważyć bowiem trzeba, że w sytuacji negatywnego stosunku do ojca, nawet obiektywnie zasadnego, obowiązek ponoszenia opłat za jego pobyt w placówce pomocy społecznej, ustalony w drodze prawomocnej decyzji administracyjnej, spoczywający na stronie znajdującej się w dobrej kondycji finansowej, przechodziłby de facto na społeczeństwo. Takie rozwiązanie godziłoby w idee i cele pomocy społecznej. Takie niezasadne odstąpienie od żądania zwrotu opłaty byłoby sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzucałoby bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych.
Pismem z dnia [...] czerwca 2022 r. K.S. wniosła odwołanie od powyższej decyzji, w którym zarzuciła organowi naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
- art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez błędną wykładnię użytego w nim pojęcia "w przypadkach szczególnie uzasadnionych" i uznanie, iż sytuacja rodzinna i relacje łączące ją z ojcem nie uzasadniają wniosku o odstąpienie w całości od żądania zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez gminę tytułem opłaty za pobyt ojca w DPS, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego pojęcia winna prowadzić do wniosku odmiennego i przemawiać za odstąpieniem od żądania zwrotu wniesionych zastępczo przez gminę opłat,
- art. 64 pkt 7 u.p.s. przez błędną wykładnię pojęcia "rażące naruszenie obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych" i uznanie, iż postawa ojca strony, w tym jego zachowanie względem strony, brak utrzymywania kontaktów z córką, brak partycypowania w jej utrzymaniu, znęcanie psychiczne, formułowanie przez telefon gróźb, nie wypełniają tego pojęcia, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego pojęcia winna prowadzić do wniosku odmiennego i przemawiać za zwolnieniem strony od wydatków wniesionych zastępczo przez gminę,
- art. 64 ust. 7 u.p.s. poprzez błędną wykładnię użytego w nim sformułowania "rażącego naruszenia obowiązku alimentacyjnego" polegającą na uznaniu, iż postępowanie ojca strony nie stanowiło rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych albowiem konieczność egzekwowania zobowiązań alimentacyjnych za pośrednictwem komornika jest zjawiskiem powszechnym, podczas gdy bez znaczenia dla wykładni powyższego sformułowania powinno być, że egzekwowane zobowiązanie za pośrednictwem komornika jest zjawiskiem powszechnym i już sam fakt braku regulowania tychże zobowiązań przez obowiązanego, a co za tym idzie konieczność egzekucji za pośrednictwem komornika, jest rażącym naruszeniem obowiązku alimentacyjnego przez obowiązanego.
Mając to wszystko na uwadze strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez odstąpienie od żądania zwrotu całości wydatków wniesionych zastępczo przez gminę za pobyt jej ojca w DPS, a ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie o co do istoty sprawy przez zwolnienie od zwrotu całości wydatków wniesionych zastępczo przez gminę za pobyt jej ojca w DPS lub uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] października 2022 r., nr [...] – działając na podstawie m.in. art. 61 ust. 3, art. 4, art. 64a, art. 104 ust. 1-4, art. 96 ust. 1 pkt 3 u.p.s. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, iż w sprawie niewątpliwie spełnione zostały przesłanki do wydania decyzji zobowiązującej stronę do zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę za pobyt jej ojca w DPS w związku z niewywiązywaniem się przez stronę z obowiązku ich pokrywania zgodnie z ostateczną decyzją Wójta Gminy z dnia [...] stycznia 2021 r. Zastępczy charakter wnoszenia opłat przez gminę określony jest art. 61 ust. 3 u.p.s., zgodnie z którym gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej, wnosi opłaty zastępczo, jeżeli nie wywiązują się z tego osoby zobowiązane w pierwszej kolejności. Gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych w tym celu kwot. Zwrot należności na rzecz gminy reguluje art. 104 u.p.s. Decyzję administracyjną, o której mowa w art. 104 ust. 3 u.p.s. właściwy organ wydaje w sytuacji, w której gmina wniosła zastępczo opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej i zgodnie z art. 61 ust. 3 zd. drugie ustawy dochodzi zwrotu należności od osoby (osób) zobowiązanych do ich wnoszenia. W myśl art. 104 ust. 1 u.p.s., należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej i z tytułu opłat określonych w ustawie, a także z tytułu świadczeń pobranych nienależnie, podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z ust. 3 tego artykułu, wysokość należności podlegającej zwrotowi oraz termin jej zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. W szczególnych przypadkach można zwolnić zobowiązanego z obowiązku zwrotu gminie opłat poniesionych przez nią zastępczo, w całości lub w części, zwłaszcza jeżeli stanowiłoby to dla niego nadmierne obciążenie, można też odstąpić od żądania zwrotu należności, odroczyć termin płatności albo rozłożyć należność na raty (art. 104 ust. 4 u.p.s.). Stanowisko organu w tej sprawie powinno zostać wyrażone w decyzji, która ma w tym zakresie charakter uznaniowy, a jej wydanie powinna poprzedzać ocena sytuacji zobowiązanego dokonana na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Decyzja, o której mowa w art. 104 ust. 3 u.p.s., jest wydawana jedynie w celu przeprowadzenia egzekucji obowiązku niezrealizowanego przez osobę zobowiązaną i stanowi tytuł egzekucyjny będący podstawą prawną do przeprowadzenia egzekucji administracyjnej.
Kolegium zauważyło, iż wydane w niniejszej sprawie decyzje ustalające wysokość opłat, jakie ponosić winna strona w związku z pobytem ojca w DPS, są ostateczne (decyzja z dnia [...] stycznia 2021 r. oraz decyzje zmieniające).
Kolegium wskazało, że aby mogło dojść do skutecznego żądania przez gminę zwrotu wydatków poniesionych zastępczo za zobowiązaną osobę na rzecz utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej, konieczne jest spełnienie łącznie dwóch warunków: 1) określenia w decyzji administracyjnej lub umowie wysokości opłaty
do wnoszenia, której zobowiązana zostaje konkretnie określona osoba tytułem współfinansowania kosztów pobytu mieszkańca domu pomocy społecznej, 2) niewywiązywania się przez osobę zobowiązaną z nałożonego obowiązku. Kolegium wskazało, iż strona nie kwestionuje, że nie wywiązywała się z obowiązków ciążących na niej na podstawie ostatecznych decyzji administracyjnych z: dnia [...] grudnia 2017 r., dnia [...] czerwca 2018 r. i dnia [...] stycznia 2021 r.- każdorazowo orzekających o ustaleniu w stosunku do strony opłaty za pobyt ojca w DPS, w tym za okres od dnia [...] września 2020 r. do [...] marca 2021 r. w wysokości 6553,86 zł. Nie jest także podważany fakt poniesienia przez Gminę zastępczo tej opłaty na łączną kwotę 6553,86 zł.
Dalej organ odwoławczy wyjaśnił, iż w zakresie zobowiązania strony do zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez Gminę tytułem opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, decyzja organu I instancji została wydana na podstawie art. 61 ust. 3 w zw. z art 104 ust. 1 i 3 u.p.s. Toteż w ramach procesu konkretyzacji tej regulacji bada się wyłącznie czy określona osoba pozostaje w kręgu podmiotów zobowiązanych do ponoszenia odpłatności - art. 61 ust. 1 ustawy, oraz czy gmina poniosła zastępczo opłaty za tę osobę - art. 61 ust. 3 u.p.s. Według Kolegium organ I instancji w sposób wyczerpujący ustalił okoliczności aktualizujące obowiązek wnoszenia opłaty przez stronę, jak również kwoty, które poniosła zastępczo gmina w związku z nierealizowaniem przez stronę ustawowego obowiązku wnoszenia opłaty. Strona podnosząc szereg okoliczności faktycznych dotyczących jej osobistego stosunku do ojca, starała się podważyć ustawowy obowiązek wnoszenia opłat za pobyt ojca w DPS. Jednakże na powstanie obowiązku odpłatności nie wpływa osobisty stosunek osoby potencjalnie zobowiązanej względem mieszkańca domu pomocy społecznej. W postępowaniu administracyjnym prowadzonym w sprawie opłaty nie ma bowiem zastosowania art. 144 ust. 1 zd. pierwsze Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który pozwala zobowiązanemu na uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Przypomnieć wypada, że obowiązek zstępnego wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do domu pomocy społecznej. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej. Zobowiązany do ponoszenia opłaty może ubiegać się o zastosowanie instytucji zwolnienia z opłaty przewidzianej w art. 64 i art. 64a u.p.s., jak również instytucji odstąpienia od zwrotu opłat wniesionych zastępczo przez gminę przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. Przy czym co do zastosowania wobec strony instytucji zwolnienia z opłaty przewidzianej w art. 64 i art. 64a ustawy toczyło się wcześniej postępowanie sądowoadministracyjne (dotyczyło innego okresu i innej kwoty), które nie doprowadziło do oczekiwanego przez stronę skutku w postaci zwolnienia z opłaty. NSA wskazał, że w pojęciu "uzasadnionych okoliczności", użytym w art. 64 pkt 2 u.p.s., nie mieszczą się okoliczności dotyczące relacji osobistych (negatywnych lub w ogóle ich braku) między podmiotem zobowiązanym do wnoszenia opłat a osobą korzystającą z domu pomocy społecznej. Stosunki takie stanowią domenę prawa rodzinnego i opiekuńczego.
Z uwagi na powyższe Kolegium stanęło na stanowisku, że nacechowany negatywnie stosunek, czy wręcz brak relacji strony do jej ojca, bądź uporczywe postępowanie przez ojca strony w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, nie stanowi okoliczności mieszczącej się w pojęciu "szczególnie uzasadnionego przypadku". W ocenie Kolegium z woli ustawodawcy na powstanie i trwanie obowiązku ponoszenia przez zstępnego odpłatności za pobyt wstępnego w domu pomocy społecznej nie wpływa osobisty stosunek osoby zobowiązanej względem mieszkańca domu pomocy społecznej. Podnoszony konsekwentnie przez stronę argument braku jakichkolwiek relacji z ojcem i traumatycznych przeżyć strony z nielicznych kontaktów z ojcem, z punktu widzenia przepisów ustawy o pomocy społecznej, którą organy administracji publicznej są związane, nie ma znaczenia w perspektywie trwania obowiązku uiszczenia opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, które zastępczo uiściła gmina. Powyższe wynika z dostrzeżenia, że w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w sprawie opłaty zastępczo poniesionej przez gminę nie ma zastosowania art. 144 ust. 1 zd. pierwsze k.r.o., który pozwala zobowiązanemu na uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Obowiązek zstępnego wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., o który w niniejszej sprawie chodzi na podstawie poniesienia tych opłat zastępczo przez gminę, chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami k.r.o. o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do domu pomocy społecznej. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej. Tym samym kwestia rzeczywistych relacji pomiędzy stroną a jej ojcem nie ma znaczenia w sprawie wydania decyzji w przedmiocie zobowiązania strony do uiszczenia opłat zastępczo poniesionych przez gminę. Z uwagi na powyższe Kolegium wyjaśniło, iż nie podlegały aktualnie uwzględnieniu i przeprowadzeniu dowody ze świadków zaoferowane przez stronę w piśmie z dnia [...] marca 2022 r. na okoliczności m.in. relacji łączących stronę z biologicznym ojcem oraz innych okoliczności faktycznych wskazanych w treści wniosku, ponieważ należało te wnioski dowodowe ocenić jako takie, które nie mogły się przyczynić do wyjaśnienia sprawy, w myśl art. 75 § 1 k.p.a.
Dla zagadnienia odstąpienia w całości od żądania zwrotu wydatków, o którego zastosowanie wnosiła strona, w ocenie Kolegium - z uwzględnieniem pozostawienia relacji strony z jej ojcem poza nawiasem "szczególnie uzasadnionego przypadku" -organ I instancji prawidłowo przyjął, że w okolicznościach sprawy strona jest obowiązana do zwrotu wydatków tymczasowo wniesionych przez gminę tytułem opłaty za pobyt jej ojca w DPS w łącznej kwocie 6553,86 zł, ponieważ nie zachodzą przesłanki odstąpienia od żądania zwrotu. Organ I instancji podjął wszelkie działania służące ustaleniu stanu faktycznego, a w uzasadnieniu swojej decyzji szczegółowo przedstawił przebieg postępowania w sprawie i wyliczył zgromadzone dokumenty. W wyniku przeprowadzonych czynności ustalił sytuację rodzinną, dochodową i majątkową strony, dokonał rzetelnej oceny ustalonych okoliczności, którą Kolegium w tym zakresie podzieliło i przyjęło za własną. Zdaniem Kolegium, zarówno argumentacja prawna, jak i dokonana przez organ I instancji ocena stanu faktycznego sprawy jest przekonywująca, co pozwala utrzymać w mocy kwestionowaną decyzję.
Organ odwoławczy podkreślił przy tym, iż strona mimo skutecznego zawiadomienia przez organ administracyjny uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W związku z tym, że strona nie wyraziła zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, nie odpowiedziała na wezwanie organu, ani nie udzieliła innych wyjaśnień, sytuacja rodzinna, dochodowa i majątkowa, rodziny strony ustalona została z urzędu. Przy czym z akt sprawy wynika, że strona w żaden logiczny sposób nie wyjaśniła sposobu utrzymywania siebie i dzieci, zasad prowadzenia odrębnego gospodarstwa przy wspólnym zamieszkiwaniu z matką, a jedynie oględnie powoływała się na ustanowiony ustrój rozdzielności majątkowej z mężem. Zdaniem Kolegium, organ I instancji prawidłowo uznał, że panujący między stroną a jej mężem ustrój majątkowy pozostaje bez znaczenia w sprawie. Ustalenia dokonane przez organ I instancji pozwalają przyjąć, że chociaż pomiędzy stroną a jej mężem panuje ustrój rozdzielności majątkowej, to jednak nie wyklucza on prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego. Na podstawie całokształtu okoliczności sprawy i ustalonych faktów prawidłowe okazało się stwierdzenie, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe nie tylko z dziećmi, ale również z mężem. Strona w żaden logiczny sposób nie wyjaśniła rozbieżności w ustalonych adresach i odbierania korespondencji do niej kierowanej przez matkę, co dodatkowo budzi wątpliwości w obliczu okoliczności, że strona korzysta z urlopu wychowawczego i nie pracując zawodowo nie powinna mieć trudności z osobistym odbieraniem kierowanej do niej korespondencji. Jednocześnie, strona nie ma orzeczonego rozwodu lub co najmniej separacji z mężem, nie posiada ustalonych alimentów, a przy tym nie uzyskuje aktualnie dochodów, co uzasadnia wniosek, że strona pozostając wraz z córką na utrzymaniu męża prowadzi wraz z nim wspólne gospodarstwo domowe. Powyższe stwierdzenie znajduje potwierdzenie w założeniu, że cechą wspólnego gospodarowania jest pozostawanie na utrzymaniu, które w niniejszej sprawie aktualizuje się w sytuacji strony utrzymywanej przez jej męża. W konsekwencji zdaniem Kolegium, organ I instancji prawidłowo przyjął, że strona tworzy rodzinę wspólnie z mężem i dziećmi, odnosząc następnie swoje ustalenia do treści art. 6 pkt 14 u.p.s. Również ustalając sytuację dochodową i majątkową strony organ I instancji podjął niezbędne czynności do jej wyjaśnienia. W braku szczegółowych wyjaśnień strony i jej męża zasadnym bowiem było odniesienie się szczegółowo do już posiadanych danych. Kolegium podzieliło wyrażoną przez organ I instancji ocenę, że strona i jej rodzina muszą z czegoś żyć, tym bardziej, że posiadane przez stronę i jej męża wykształcenie, doświadczenie zawodowe i dochody osiągane w ostatnich latach wyraźnie wskazują, że strona od lat żyje na wysokim poziomie.
Ponadto, w ocenie Kolegium, organ I instancji doszedł do prawidłowego przekonania, że strona od wydania pierwszej decyzji w sprawie odpłatności w 2017 r. miała możliwości finansowe, by realizować obowiązek wynikający z art. 61 u.p.s., jednak świadomie i celowo tego nie robiła. Z pism i oświadczeń strony wynika jednoznacznie, że nie wyraża ona zgody na ponoszenie odpłatności i nie zamierza płacić. W takiej sytuacji wnoszenie opłat zastępczych przez gminę było konieczne. Przyjmując zatem, że strona od samego początku nie miała zamiaru regulować należności wynikających z pobytu jej ojca w domu pomocy społecznej można było przyjąć, że strona świadomie i celowo nie regulowała należności, do których ponoszenia jest obowiązana.
Z uwagi na powyższe, dla zagadnienia odstąpienia w całości od żądania zwrotu wydatków Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 104 ust. 1-4 u.p.s. należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W przypadku posiadania uprawnień do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej kwoty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych podlegają potrąceniu z bieżących wypłat. Wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. W kontekście przesłanek z art. 104 ust. 4 u.p.s. – w sytuacji, w jakiej znajduje się strona z własnego wyboru i nie realizuje możliwości zarobkowych wynikających z posiadanego przez nią wykształcenia oraz doświadczenia zawodowego, jak również z uwzględnieniem dobrej sytuacji rodzinnej strony - Kolegium wyjaśniło, iż nie sposób uznać, że zachodzi tu przypadek szczególnie uzasadniony, w szczególności taki, że żądanie zwrotu wydatków stanowiłoby dla strony nadmierne obciążenie.
Pismem z dnia [...] listopada 2022 r. K.S., reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję, zarzucając jej naruszenie prawa materialnego, tj.:
- art. 64 ust. 7 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie pomimo, iż z prawidłowo ustalonego stanu faktycznego wynika, iż przepis ten powinien zostać zastosowany tj. wobec wykazania za pomocą stosownego dokumentu w postaci zajęcia emerytury/renty z tytułu egzekucji świadczeń alimentacyjnych z dnia [...] maja 1995 r., rażącego naruszenia przez ojca skarżącej obowiązku alimentacyjnego oraz obowiązków rodzinnych względem skarżącej, co skutkowało brakiem zwolnienia skarżącej od obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS,
- art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez błędną wykładnię użytego w nim sformułowania "przypadek szczególnie uzasadniony" polegającej na uznaniu, iż w zakresie tego pojęcia mieszczą się wyłącznie okoliczności związane z sytuacją majątkową strony i w konsekwencji przyjęcie, że w sprawie nie zachodzi "przypadek szczególnie uzasadniony", podczas gdy prawidłowa wykładnia użytego w tym przepisie sformułowania "przypadek szczególnie uzasadniony" powinna polegać na uznaniu, że zakresem zastosowania ww. przepisu są objęte także trudne sytuacje życiowe lub rodzinne zobowiązanych, która to błędna wykładania tego przepisu doprowadziła do jego niezastosowania, mimo iż przypadek taki w niniejszej sprawie wystąpił, bowiem z niekwestionowanego przez organ I instancji oraz SKO stanu faktycznego wynika, iż relacje rodzinne między ojcem a skarżącą były złe, ojciec zachowywał się w stosunku do córki w sposób naganny i rażąco naruszał swoje obowiązki rodzinne względem córki oraz uporczywie nie realizował obowiązku alimentacyjnego.
Mając na względzie powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie w dniu [...] stycznia 2023 r. pełnomocnik skarżącej wskazał, że organ podzielił nałożone na skarżącą zobowiązanie na poszczególne okresy płatności. Strona wnosiła o zwolnienie z płatności co do każdego z tych okresów. Skarżąca podała, że jej stanowisko w sprawie od kilku lat nie jest uwzględniane, mimo że ustawodawca pozostawił możliwość uznania istnienia w sytuacji skarżącej szczególnych okoliczności w rozumieniu ustawy, pozwalających na nieobciążanie jej płatnością. Wywołuje to poważne i negatywne konsekwencje dla sytuacji życiowej skarżącej oraz jej rodziny.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Orzekanie, w myśl art. 135 p.p.s.a., następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b, oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.).
Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2022r. utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] maja 2022 r., zobowiązującą skarżącą do zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez Gminę tytułem opłaty za pobyt C.R. w DPS za okres od [...] września 2020 r. do [...] marca 2021 r. w kwocie 6553,86 zł.
Podstawę materialnoprawną powyższych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w tym przede wszystkim art. 61 ust. 3 i art. 104. W myśl art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku niewywiązywania się m. in. zstępnych osoby przebywającej w domu pomocy społecznej z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu, ustalonego w decyzji lub umowie, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3 – 8 stosuje się odpowiednio. Stosownie do art. 104 ust. 3 u.p.s. wysokość należności, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej.
W przedmiotowej sprawie nie było sporne, że odnośnie skarżącej – będącej córką C.R. – w obrocie prawnym pozostaje prawomocna decyzja z dnia [...] grudnia 2017 r., Nr [...], którą Wójt Gminy ustalił K.S. opłatę miesięczną za pobyt jej ojca w DPS (decyzja ta została następnie zmieniona kolejnymi decyzjami z [...] czerwca 2018 r. i z [...] stycznia 2021 r. w zakresie wysokości opłaty miesięcznej). Nie było także kwestionowane w sprawie, że ustalone powyższymi decyzjami opłaty nie były przez skarżącą uiszczane.
W toku postępowania dotyczącego zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez gminę w związku z pobytem jej ojca w DPS skarżąca jednak przede wszystkim sprzeciwiała się ponoszeniu odpłatności i zwrotowi należności poniesionej przez gminę zastępczo, wskazując na naganny stosunek i postępowanie jej ojca zarówno wobec niej, jak i jej matki. Skarżąca uznała, że w takich okolicznościach - mając na uwadze jak wielką krzywdę wyrządził jej ojciec – żądanie przez organy uiszczenia opłaty oraz zwrotu tych należności jest niesprawiedliwe i tylko pogłębia jej traumę.
W tym miejscu należy wyjaśnić, iż na gruncie u.p.s. ustawodawca przewidział dwie odrębne instytucje mające charakter ,,ulgi" dla osób zobowiązanych do wnoszenia opłat za pobyt mieszkańca DPS. Pierwsza to zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, o którym mowa w art. 64 i 64a u.p.s. i druga to odstąpienie od żądania przez organ zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę, uregulowane w art. 104 ust. 4 u.p.s. Podkreślić należy, iż instytucje te mają charakter odrębny i organy prowadzą odrębne postępowania w ich zakresie, orzekając w oparciu o inne przesłanki określone w przepisach u.p.s. Niewątpliwie instytucje te nie stanowią zdublowanej opcji na uniknięcie ponoszenia opłaty. Zastosowanie tych instytucji uzależnione jest bowiem od spełnienia różnych wymogów. Według art. 64 u.p.s. (w brzmieniu aktualnym) osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu,
7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do DPS lub mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Z kolei w myśl art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Nie ulega wątpliwości, iż postępowanie będące przedmiotem niniejszej skargi toczyło się w trybie art. 104 u.p.s. tj. zwrotu należności poniesionych zastępczo przez gminę w związku z pobytem C.R. w DPS. Stąd w ramach tego postępowania organy uprawnione były do dokonania oceny czy spełnione zostały przesłanki określone w art. 104 ust. 4 u.p.s. i ewentualnego orzeczenia co do odstąpienia od żądania zwrotu w/w należności. Badanie przesłanek do odstąpienia od zwrotu jest elementem postępowania o zwrot należności i orzeczenia co do zwrotu i ewentualnego odstąpienia od zwrotu organ dokonuje właśnie w tym postępowaniu (por. wyrok NSA z 1 grudnia 2021 r., sygn. akt I OSK 403/20, wyrok WSA w Gliwicach z 22 września 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 65/21).
Na gruncie przedmiotowej sprawy organy rozważając możliwość odstąpienia od żądania zwrotu wydatków opłaty zastępczo poniesionej przez gminę, stwierdziły, że nie zachodzi wskazany w art. 104 ust. 4 u.p.s. przypadek szczególnie uzasadniony, szczególnie taki, że żądanie zwrotu wydatków stanowiłoby dla strony nadmierne obciążenie. Organy wzięły pod uwagę ustaloną w toku postępowania sytuację rodzinną i osobistą skarżącej oraz dochód na podstawie zgromadzonych przez organ dokumentów. Jednocześnie jako przypadku szczególnie uzasadnionego organy nie zakwalifikowały okoliczności opisanych przez stronę odnoszących się do postawy i nagannego postępowania jej ojca. SKO dodało jednocześnie - odnosząc się do argumentacji skarżącej - że nie ma też zastosowania w sprawie art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczący możliwości uchylenia się zobowiązanego od obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Odnosząc się do określonych w art. 104 ust. 4 u.p.s. przesłanek uzasadniających odstąpienie od zwrotu opłaty Sąd zwraca uwagę, iż zarówno w orzecznictwie, jak i piśmiennictwie wskazuje się w tym zakresie niewątpliwie na sytuacje nadzwyczajne. Podkreśla się, że regulacja ta powinna być interpretowana w świetle zasad i celów pomocy społecznej. Szczególnie uzasadniony przypadek to przede wszystkim sytuacja osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość pozwala stwierdzi, że jest nadzwyczaj drastyczna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń niecodziennych, nadzwyczajnych. Należą do nich zdarzenia występujące zupełnie okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (zob. Komentarz I.Sierpowska, do art. 104 ustawy o pomocy społecznej opublikowany w LEX, 2021 r.). Przede wszystkim jednak przypadki szczególnie uzasadnione odnoszone są do szczególnych przypadków dotyczących sytuacji osobistej, życiowej i materialnej osoby zobowiązanej, są to przypadki przede wszystkim związane z aktualną sytuacją tej osoby, która na etapie postępowania w przedmiocie zwrotu należności, wskazuje na trudności lub brak możliwości ponoszenie kosztów wynikających z obowiązku zwrotu. WSA w Lublinie w wyroku z 31 maja 2022 r., II SA/Lu 995/21 wyraził pogląd, iż nawet obiektywnie trudna sytuacja życiowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s.
Mając na uwadze powyższe, w istocie okoliczności wskazane przez skarżącą w toku przedmiotowego postępowania administracyjnego, odnoszące się do nagannej postawy jej ojca względem niej jako córki, nie kwalifikują się jako przypadek szczególnie uzasadniony w rozumieniu art. 104 ust. 4 u.p.s.
Jednak zdaniem Sądu okoliczności przywoływane i podnoszone przez skarżącą w postępowaniu w sprawie zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez gminę, dotyczące postępowania i postawy ojca skarżącej, nie pozostają bez znaczenia i bez wpływu na wynik niniejszego postępowania, choć z innych względów.
Sąd mianowicie zwrócił uwagę, iż w toku postępowania dotyczącego zwrotu należności poniesionych przez gminę, na co wskazał sam organ w uzasadnieniu decyzji (k.115 akt administracyjnych), załączony został przez organ do akt sprawy wniosek skarżącej z dnia [...] marca 2022 r. ,,o zwolnienie z opłaty" w całości (k.25 akt administracyjnych) wraz z dokumentami stanowiącymi załącznik do pisma. We wniosku tym strona skarżąca wnosiła o zwolnienie (potem również użyto określenia: odstąpienie) wskazując na traumatyczne przeżycia związane z jej ojcem i braku z tego powodu woli ponoszenia kosztów jego pobytu w DPS. Stanowisko to było niewątpliwie powtórzeniem tego co skarżąca zawarła uprzednio też w skierowanym do organu piśmie z dnia [...] października 2021 r.
Zdaniem Sądu, organ prowadząc niniejsze postępowanie w sprawie zwrotu i równolegle także takie postępowanie w sprawie zwrotu za inne okresy (organ dokonał podziału na poszczególne okresy, wszczynając kilka postępowań administracyjnych) i załączając do akt sprawy w/w pismo strony, jednocześnie zaniechał wyjaśnienia intencji strony skarżącej co do zakresu tego wniosku tj. czy dotyczy on także tego postępowania i co do charakteru tego wniosku tj. czy dotyczy odstąpienia od żądania zwrotu czy zwolnienia z opłaty, czy obu jednocześnie. Na wolę złożenia wniosku o zwolnienie wskazuje treść wcześniejszego pisma skarżącej z [...] października 2021 r. i wniosku z [...] marca 2022 r. oraz stanowisko i argumenty podnoszone przez skarżącą w toku postępowania. Ponadto na rozprawie strona skarżąca podała, iż wnosiła o zwolnienie co do każdego z okresów płatności. Tymczasem organy orzekły w przedmiocie zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez gminę wykazując jednocześnie w postępowaniu niekonsekwentne stanowisko w kwestii odstąpienia od zwrotu i zwolnienia z opłaty za DPS i nie wyjaśniając kwestii istotnych dla sprawy. Mianowicie w podstawie prawnej decyzji i treści decyzji przywołały zarówno art. 104 ust. 1-4 (czyli dotyczący odstąpienia od żądania), jak i art. 64 u.p.s. (czyli dotyczący zwolnienia z opłaty). Do tego w uzasadnieniu decyzji dokonana została (szczególnie dotyczy to decyzji organu I instancji) analiza materiału dowodowego w sprawie z punktu widzenia zastosowania przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s. dotyczącej właśnie zwolnienia z opłaty, by na końcu uzasadnienia organ stwierdził, że art. 64 pkt 7 u.p.s. nie powinien mieć zastosowania przy wydawaniu decyzji w sprawie zwrotu opłaty poniesionej zastępczo przez gminę. Z kolei SKO w uzasadnieniu decyzji nie odniosło się do kwestii art. 64 pkt 7 u.p.s., choć wprost zarzut naruszenia tego przepisu skarżąca podniosła w odwołaniu. Powyższe wskazuje na pewien chaos w zakresie stanowiska wyrażonego przez organy, który z punktu widzenia wymogów procedury administracyjnej nie powinien mieć miejsca.
W tym miejscu należy wyjaśnić, iż opisane kwestie mogą mieć istotny wpływ na wynik niniejszego postępowania. Mimo, że w postępowaniu o zwrot należności poniesionych przez gminę organ nie rozstrzyga w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt mieszkańca w DPS, a może tylko orzec co do odstąpienia od zwrotu należności, to jednak kwestia ewentualnego zwolnienia z opłaty, zainicjowana przez stronę i podlegająca rozpoznaniu w odrębnym postępowaniu, ma wpływ na postępowanie w sprawie zwrotu należności, który organ może orzec tylko wówczas jeżeli strona jest obowiązana do ponoszenia opłat. Rozstrzygnięcie w sprawie zwrotu należności przed wyjaśnieniem kwestii ewentualnego zwolnienia z opłaty uznać należałoby zatem za przedwczesne.
Co prawda z akt administracyjnych sprawy wynika – na co wskazały w uzasadnieniu decyzji organy - iż skarżąca zwracała się już do organu o zwolnienie z opłaty za pobyt ojca w DPS z argumentacją odnoszącą się do jej relacji z ojcem, a wniosek ten został rozpoznany negatywnie prawomocną decyzją Wójta Gminy z [...] stycznia 2021 r. (k. 38 akt administracyjnych). Jednak Sąd zwraca uwagę, iż co do w/w odmowy zwolnienia z opłaty organ orzekł w oparciu o treść wówczas obowiązującego art. 64 u.p.s. i określone tam przesłanki zwolnienia. Tymczasem stan prawny uległ zmianie w związku z wejściem w życie z dniem 27 stycznia 2022 r. zmiany wprowadzonej na podstawie art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r., poz. 66). Mianowicie zmienione zostało
brzmienie art. 64 u.p.s. poprzez dodanie pkt 7, zgodnie z którym organ możne zwolnić z opłaty jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do DPS lub mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Jak wynika z treści uzasadnienia do projektu w/w ustawy zmieniającej, dodany przepis ma umożliwić osobie obowiązanej do ponoszenia opłaty uwolnienie się od obowiązku pokrywania kosztów przebywania pensjonariusza w DPS z powodu zawinionego przez tego pensjonariusza działania naruszającego więzi rodzinne mające ten obowiązek uzasadniać.
Powyższe oznacza, że po zmianie stanu prawnego od 27 stycznia 2022 r. strona skarżąca miała prawo złożenia do organu pierwszej instancji ponownego wniosku o zwolnienie z odpłatności za pobyt ojca w DPS z uwagi na wskazywane przez nią okoliczności, z powołaniem się na art. 64 pkt 7 u.p.s.
Dodatkowo - co istotne w sprawie - należy zwrócić uwagę, że wyżej opisaną kwestię dostrzegło także SKO uchylając decyzją z dnia [...] kwietnia 2022 r. decyzję Wójta Gminy z dnia [...] grudnia 2021 r. w sprawie zobowiązania skarżącej do zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę i przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji (k. 62 akt sądowych – decyzja przesłana na wezwanie Sądu). Mianowicie SKO wskazało w uzasadnieniu decyzji kasatoryjnej na zmianę na etapie postępowania odwoławczego stanu prawnego mającego istotne znaczenie dla rozstrzyganej sprawy, a dotyczące wprowadzenia nowej przesłanki zwolnienia z opłaty, z której skarżąca może skorzystać tj. art. 64 pkt 7 u.p.s. SKO zwróciło przy tym uwagę, iż ciężar udowodnienia w/w przesłanki spoczywa na stronie. Wobec powyższego SKO nakazało organowi I instancji uwzględnienie powyższych wskazań i uzupełnienie materiału dowodowego. Dodać należy, iż w treści zaskarżonej decyzji brak odniesienia się do treści decyzji SKO z [...] kwietnia 2022 r. i zawartych w niej wskazań SKO.
W toku ponownego rozpatrzenia sprawy, w następstwie decyzji kasatoryjnej SKO z [...] kwietnia 2022 r., organ I instancji skierował do strony skarżącej pismo z [...] kwietnia 2022 r. (k. 91 akt administracyjnych), w którym pouczył stronę o art. 10 § 1 k.p.a., poinformował o treści art. 104 ust. 4 u.p.s., a następnie wymienił jakie przykładowo dokumenty mogą stanowić potwierdzenie spełnienia przesłanek określonych w art. 64 pkt 7 u.p.s. do zwolnienia z wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS (bez wyjaśnienia i przytoczenia treści samego art. 64 pkt 7 u.p.s.). Jednocześnie w związku z taką treścią pisma organ wezwał stronę skarżącą do przedłożenia w terminie 7 dni od jego otrzymania, dokumentów innych niż znajdujące się w posiadaniu organu, które w sposób jednoznaczny i nieulegający wątpliwości sposób potwierdziłyby szczególnie uzasadniony przypadek, uzasadniający do odstąpienia od żądania zwrotu opłaty poniesionej zastępczo przez gminę tytułem opłaty za pobyt C.R. w DPS.
Zdaniem Sądu tak sformułowane pismo organu skierowane do strony było niejednoznaczne i wprowadzające stronę w błąd co do przysługujących jej praw i czynności jakie powinna podjąć. Z jednej strony organ wskazał bowiem na przesłanki odstąpienia od żądania zwrotu poniesionych zastępczo przez gminę wydatków, z drugiej wskazał na art. 64 pkt 7 u.p.s. i kwestię zwolnienia z opłaty, mieszając obie instytucje, bez wyjaśnienia jakie prawa przysługują stronie i jakie działania powinna w związku z tym podjąć. Natomiast ostatecznie w piśmie z dnia [...] kwietnia 2022 r. organ wezwał do przedłożenia dokumentów mogących stanowić uzasadnienie do odstąpienia od żądania zwrotu należności, nie zaś zwolnienia z opłaty. Według Sądu takie działanie organu w żaden sposób nie spełniało wymogów określonych w procedurze administracyjnej, w tym w art. 6 (zasada praworządności), art. 7 (zasada prawdy obiektywnej i uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli), art. 8 (zasada zaufania do władzy publicznej), art 9 (zasada informowania stron) k.p.a. i nie może rodzić dla strony negatywnych konsekwencji.
Zdaniem Sądu wszystkie opisane powyżej okoliczności sprawy wskazują na dopuszczenie się przez organy naruszenia też art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy nie wyjaśniły w sposób dostateczny opisanych okoliczności sprawy, co czyni wydanie zaskarżonej decyzji przedwczesnym.
Ponownie rozpoznając sprawę organ, uwzględniając wynikające z art. 153 p.p.s.a związanie oceną prawną i wskazaniami Sąd, zobowiązany zatem będzie w pierwszej kolejności ustalić na podstawie akt administracyjnych sprawy czy intencją strony było złożenie wniosku o zwolnienie z opłaty za pobyt ojca skarżącej w DPS na podstawie art. 64 pkt 7 u.p.s. i w związku z tym ewentualnie zwróci się do strony o podanie jednoznacznego stanowiska w tej sprawie, tym razem prawidłowo informując stronę o treści przepisów prawa znajdujących zastosowanie w sprawie i udzielając niezbędnych wyjaśnień w tym zakresie. Następnie w sytuacji ustalenia, iż intencją strony skarżącej było wniesienie o zwolnienie z opłaty za pobyt jej ojca w DPS na podstawie art. 64 pkt 7 u.p.s., organ zobowiązany będzie nadać właściwy bieg takiemu wnioskowi i dopiero po rozstrzygnięciu w/w kwestii, dopuszczalne będzie poddanie ponownej ocenie zasadności orzeczenia w przedmiocie zwrotu opłaty wniesionej zastępczo przez gminę. Sąd dodatkowo zwraca uwagę na konieczność prawidłowego ułożenia i uzupełnienia akt administracyjnych sprawy, tak aby odzwierciedlały one w pełni przebieg postępowania (z uwzględnieniem chronologii) oraz podejmowane czynności.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł w zakresie pkt I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a.
W zakresie kosztów sądowych (pkt II sentencji wyroku), na które w przedmiotowej sprawie składały się wyłącznie koszty zastępstwa procesowego w kwocie 480 zł, Sąd orzekł na podstawie art. 200, art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800).
-----------------------
#
2