II SA/Go 70/23

II SA/Go 70/23 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2023-04-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-01-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Grażyna Staniszewska
Krzysztof Rogalski /przewodniczący sprawozdawca/
Michał Ruszyński
Symbol z opisem
6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 98
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Rogalski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Staniszewska Sędzia WSA Michał Ruszyński po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 26 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi Z.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku stałego za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi I. oddala skargę, II. przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. na rzecz radcy prawnego N.P. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należną stawkę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.
Uzasadnienie
Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej decyzją z dnia [...] maja 2013 r., nr [...] przyznał Z.B. zasiłek stały i opłatę składki na ubezpieczenie zdrowotne od dnia [...] kwietnia 2013 r. Decyzja ta była kilkukrotnie zmieniana w zakresie wysokości przyznanego zasiłku stałego.
Dnia 1 października 2021 r. Z.B. złożył wniosek o ponowne ustalenie uprawnienia do w/w świadczenia.
W toku postępowania administracyjnego ustalono, iż postanowieniem Sądu Rejonowego Wydział Gospodarczy ds. Upadłościowych i Restrukturyzacyjnych z dnia [...] maja 2019 r., sygn. akt [...] ogłoszona została upadłość strony jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, obejmująca likwidację majątku dłużnika. Powyższym postanowieniem ustanowiono syndyka masy upadłości. W lutym 2021 r. nastąpiła sprzedaż lokalu mieszkalnego przy ul. [...] za kwotę 36.100 zł, z czego postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia [...] marca 2021 r., sygn. akt [...] z sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości strony wydzielono na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych upadłego kwotę 1.000 zł miesięcznie za okres 18 miesięcy, tj. łącznie 18.000 zł, zgodnie z ustawą z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe.
Dnia [...] października 2021 r. organ I instancji zwrócił się do syndyka o podanie daty sprzedaży lokalu przy ul. [...] oraz daty i sposobu wypłaty wydzielonej kwoty na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych. Pismem z dnia [...] października 2021 r. syndyk poinformował, iż sprzedaż w/w nieruchomości wchodzącej w skład masy upadłości, nastąpiła dnia [...] lutego 2021 r. Wydzielona postanowieniem sądu kwota 18.000 zł uzyskana ze sprzedaży nieruchomości została wypłacona w pełnej wysokości dnia 15 czerwca 2021 r. na wskazany przez stronę numer rachunku bankowego.
W ocenie organu strona nie dopełniła obowiązku niezwłocznego poinformowania o zmianie swojej sytuacji dochodowej, pomimo pouczenia o obowiązku wynikającym z art. 109 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (dalej u.p.s.) zawartego w decyzji z dnia [...] maja 2013 r.
Dochód strony ustalono zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s. Na dochód w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku złożyła się uzyskana w czerwcu 2021 r. kwota 18.000 zł, odpowiadająca przeciętnemu czynszowi najmu lokalu mieszkalnego za okres 18 miesięcy, czyli 1.000 zł miesięcznie. Zgodnie z art. 8 ust. 12 u.p.s. w przypadku uzyskania jednorazowo dochodu należnego za dany okres, kwotę tego dochodu uwzględnia się w dochodzie osoby lub rodziny przez okres, za który uzyskano ten dochód.
Dochód strony wynoszący 1.000 zł przekraczał kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej, ustalone na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. i obowiązującego w badanym okresie Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, w myśl którego od 1 października 2018 r. prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 701 zł. Powyższe rozporządzenie obowiązywało do dnia 31 grudnia 2021 r.
Wobec powyższego organ I instancji decyzją z dnia [...] października 2021 r. nr [...] uchylił decyzję z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] o przyznaniu zasiłku stałego i opłaty składki na ubezpieczenie zdrowotne od dnia [...] listopada 2021 r., z powodu przekroczenia kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Po wniesieniu przez stronę odwołania, decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Zawiadomieniem z dnia [...] maja 2022 r. organ I instancji wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia. W toku tego postępowania strona zanegowała fakt, iż nie dopełniła obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o zmianie sytuacji dochodowej wskazując, iż "sprawa jest w sądzie".
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej uznał zasiłek stały wypłacony Z.B. w łącznej wysokości 2.580 zł w okresie od [...] lipca 2021 r. do [...] października 2021 r. za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi.
W ocenie organu I instancji do dochodu osoby ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej, jak również korzystającej z takiego świadczenia, należy zaliczyć wszystkie dochody poza tymi, które mocą wyraźnego postanowienia ustawy zostały wyłączone (art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s.). Katalog obciążeń pomniejszających dochód oraz katalog przychodów odliczanych od dochodu na gruncie ustawy o pomocy społecznej ma charakter zamknięty, przy czym do katalogu tego nie zalicza się kwota wydzielona na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe na rzecz upadłego, odpowiadająca przeciętnemu czynszowi najmu lokalu mieszkalnego na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych. Nie jest ona także świadczeniem w naturze ani jednorazowym świadczeniem socjalnym, należało zatem uznać, iż stanowi ona dochód strony.
W świetle art. 6 pkt 16 u.p.s. przedstawienie nieprawdziwych informacji lub niepoinformowanie o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej jest przesłanką do stwierdzenia, że w danej sprawie występuje nienależnie pobrane świadczenie pieniężne z pomocy społecznej. Dla ustalenia, że w danej sprawie występuje nienależnie pobrane świadczenie, wystarczy wystąpienie jednej z przesłanek wymienionych w tym przepisie. Stan faktyczny wskazuje, iż w niniejszej sprawie jedna z takich przesłanek wystąpiła. Jest to równoważne z tym, że wystąpiło nienależnie pobrane świadczenie pieniężne.
Strona nie dopełniła obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o zmianie sytuacji dochodowej, pomimo pouczenia o art. 109 u.p.s. Strona nie spełniała wszystkich przesłanek zawartych w art. 37 ust. 1 pkt 1 u.p.s., nie była więc uprawniona do pobierania zasiłku stałego od dnia 1 lipca 2021 r. W związku z faktem, iż od tej daty stronie nie przysługiwał zasiłek stały, świadczenie pobrane za okres od [...] lipca 2021 r. do [...] października 2021 r. w łącznej kwocie 2.580 zł należało uznać za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi.
Odnosząc się do wynikającej z art. 104 ust. 4 u.p.s. możliwości odstąpienia od żądania zwrotu, umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy – organ wyjaśnił, iż podejmował próby uzgodnienia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego celem ustalenia obecnej sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej strony, lecz bezskutecznie, zapewniając jednocześnie stronie czynny udział w postępowaniu na każdym jego etapie. Wobec braku współpracy strony nie było przesłanek do uznania, że w niniejszej sprawie wystąpił szczególnie uzasadniony przypadek, stanowiący podstawę dla zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. Jednakże podjęcie decyzji nakładającej obowiązek zwrotu świadczenia nie pozbawia strony prawa do wystąpienia w przyszłości z wnioskiem o zastosowanie którejś z pozostałych ulg wymienionych w tym przepisie.
Po wniesieniu przez Z.B. odwołania, decyzją z dnia [...] listopda 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia [...] sierpnia 2022 r.
Kolegium podzieliło w całości ustalenia organu I instancji wskazując, iż do dochodu osoby ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej oraz korzystającej z takiego świadczenia należy zaliczyć wszystkie dochody poza tymi, które mocą wyraźnego postanowienia ustawy zostały wyłączone (art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s.). Katalog obciążeń pomniejszających dochód oraz katalog przychodów odliczanych od dochodu na gruncie ustawy o pomocy społecznej ma charakter zamknięty i nie podlega wykładni rozszerzającej. Ponieważ kwota wydzielona na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe na rzecz upadłego, odpowiadająca przeciętnemu czynszowi najmu lokalu mieszkalnego na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych nie została mocą ustawy o pomocy społecznej wyłączona z dochodów uwzględnianych przy ustalaniu prawa do świadczeń, nie jest także świadczeniem w naturze ani jednorazowym świadczeniem socjalnym, należało uznać, iż w/w kwota stanowi dochód strony. Ponadto środki przyznane na podstawie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe nie stanowią jednorazowego świadczenia socjalnego, skoro prawodawca wprost wskazał, że przyznawane są za okres od dwunastu do dwudziestu czterech miesięcy. W niniejszej sprawie środki finansowe uzyskane przez upadłego konsumenta na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych zostały wprawdzie wypłacone w całości, ale przeznaczone na okres 18 miesięcy. Fakt, że wypłacono je jednorazowo, nie czyni ich jednorazowym pieniężnym świadczeniem socjalnym. Ze swej istoty pozostają one bowiem nadal świadczeniem okresowym. W konsekwencji o wysokość tych środków nie można pomniejszać sumy obliczonego dochodu w rozumieniu u.p.s. Tym samym wszystkie przychody – poza wyrażonymi w art. 8 ust. 4 i 4a u.p.s. – wlicza się do dochodu, bez względu na tytuł i źródło ich otrzymania.
Strona otrzymała w dniu 15 czerwca 2021 r., na podstawie postanowienia sądu o wydzieleniu na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych upadłego kwotę w wysokości 18.000 zł (1.000,00 zł miesięcznie za okres 18 miesięcy), na wskazany numer rachunku bankowego. Mimo iż zobowiązana była poinformować organ na podstawie art. 109 u.p.s. o zmianie sytuacji dochodowej, pouczona o tym obowiązku w decyzji o przyznaniu zasiłku stałego i w decyzjach zmieniających jego wysokość – nie uczyniła tego. Otrzymany dochód spowodował przekroczenie kryterium dochodowego uprawniającego do otrzymania zasiłku stałego.
Z art. 98 u.p.s. wynika, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, przy czym z powodu braku współpracy strony w zakresie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie było możliwości oceny zaistnienia przesłanki szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., mogącego skutkować odstąpieniem od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, umorzeniem kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczeniem terminu płatności albo rozłożeniem na raty.
Na powyższą decyzję SKO Z.B. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zarzucając naruszenie:
1) przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy: art. 163 k.p.a. poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i uchylenie decyzji o przyznaniu zasiłku stałego, podczas gdy nie zostały spełnione przesłanki ku temu, a także art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji;
2) prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy:
a) art. 106 ust. 5 u.p.s. poprzez uznanie, ze zachodzą wskazane w nim przesłanki, tzn. zmiana sytuacji dochodowej strony, podczas gdy do takiej zmiany nie doszło, ponieważ uzyskane przez skarżącego świadczenie nie powiększyło w żaden sposób jego dochodu;
b) art. 8 ust. 3 u.p.s. poprzez nieprawidłowe uznanie, że jednorazowa kwota odpowiadająca czynszowi najmu lokalu mieszkalnego za okres 18 misięcy, którą skarżący uzyskał postanowieniem sądu w postępowaniu upadłościowym, stanowi dochód w rozumieniu art. 8 ust. 3 u.p.s., podczas gdy nie jest to dochód, o którym mowa w ustawie;
c) art. 8 ust. 4 pkt 1 u.p.s. poprzez nieprawidłowe uznanie, że jednorazowa kwota odpowiadająca czynszowi najmu lokalu mieszkalnego za okres 18 miesięcy, którą skarżący uzyskał postanowieniem sądu w postępowaniu upadłościowym, nie stanowi jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego, którego nie wlicza się do dochodu ustalonego zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s., podczas gdy świadczenie to ma charakter jednorazowy, socjalny i nie powinno zostać wliczone do dochodu skarżącego, od wysokości którego ustala się prawo do zasiłku stałego.
Uzasadniając skargę wyjaśnił m.in., iż jest osobą 62-letnią, schorowaną, z grupą inwalidzką. Przez zaskarżoną decyzję pozostał bez środków do życia i bez prawa do świadczeń z pomocy społecznej.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.
Ustanowiona na zasadzie prawa pomocy pełnomocnik skarżącego pismem procesowym z dnia [...] marca 2023 r. uzupełniła skargę, zaskarżonej decyzji zarzucając naruszenie:
1) przepisów postępowania, które miało znaczący wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., poprzez niezebranie i nierozważenie całego materiału dowodowego, a w konsekwencji niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, które skutkowało uznaniem przez organ, że:
a) skarżący został prawidłowo pouczony o obowiązku powiadomienia o każdej zmianie sytuacji osobistej i majątkowej, podczas gdy w decyzji przyznającej pomoc socjalną pouczenie jest ogólne i nie ma żadnego odniesienia do sytuacji osób fizycznych, wobec których ogłoszono upadłość; tym samym beneficjent pomocy nie ma pewności, czy postanowienie zapadłe w toku postępowania upadłościowego, które w całej rozciągłości wpływa na sytuację osobistą i majątkową, musi sygnalizować organowi, czy nie i czy ma sygnalizować każde z osobna, czy tylko konkretne;
b) sytuacja materialna skarżącego pozwala zwrócić ustaloną kwotę, podczas gdy wobec skarżącego ogłoszona została upadłość konsumencka oraz jego jedynym źródłem utrzymania są świadczenia wypłacane z pomocy społecznej;
c) uzyskanie przez skarżącego środków na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych pozytywnie wpłynęło na jego sytuację majątkową, przy całkowitym pominięciu faktu, że jednocześnie skarżący stracił mieszkanie i zobowiązany był je opuścić, nie mając zapewnionego innego lokum;
2) prawa materialnego, tj. art. 6 pkt 16 w zw. z art. 106 ust. 5 u.p.s. poprzez błędne przyjęcie, że skarżący nienależnie pobrał świadczenie w związku z brakiem poinformowania organu o wydzieleniu z ceny sprzedaży nieruchomości kwoty na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych, podczas gdy w Odpowiedzi na zawiadomienia z dnia [...].05.2021 r. wprost wskazuje, że o swojej sytuacji finansowej i "sądowej" informował; brak pisma w dokumentacji organu pomocy społecznej nie przesądza, że wiadomość stosownej treści nie została przekazana ustnie pracownikowi terenowemu.
Podnosząc powyższe zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz odstąpienie od żądania zwrotu świadczeń w razie podzielenia stanowiska organów administracji co do nienależności świadczenia. Wniosła także o przyznanie wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu, powiększonego o wartość podatku VAT oświadczając, że wynagrodzenie nie zostało zapłacone w całości ani w części.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 98 u.p.s. świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń pomocy społecznej, niezależnie od dochodów rodziny. Art.104 ust. 4 u.p.s. stosuje się odpowiednio.
Świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej (art. 6 pkt 16 u.p.s.). Zgodnie zaś z art. 104 ust. 1 u.p.s. należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Wysokość należności, o których mowa w ust. 1 art. 104 powoływanej ustawy, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (art. 104 ust. 3 u.p.s.). W przypadku posiadania uprawnień do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej kwoty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych podlegają potrąceniu z bieżących wypłat (art. 104 ust. 2 u.p.s.). Wskazane wyżej należności podlegają zwrotowi na rachunek bankowy odpowiednio gminy, powiatu lub samorządu województwa (art. 104 ust. 8 u.p.s.) Zgodnie natomiast z art. 104 ust. 4 u.p.s., w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych z pomocy społecznej świadczeń musi poprzedzać postępowanie wyjaśniające w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby zobowiązanej pod kątem możliwości zastosowania dobrodziejstw przewidzianych w art. 104 ust. 4 u.p.s. Powyższe stanowisko wynika z ugruntowanego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. m.in. wyroki NSA z 30 października 2008 r., I OSK 1863/07, z 19 listopada 2008 r., I OSK 1864/07 oraz z 18 marca 2011 r., I OSK 2065/10).
Zgodnie natomiast z treścią art. 109 u.p.s. osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń.
Spór w rozpoznawanej sprawie dotyczy tego, czy zasiłek stały pobrany przez skarżącego w wysokości 2.580 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu powołanych regulacji. Ustawowa definicja świadczenia nienależnie pobranego obejmuje dwie sytuacje, które związane są z przedstawieniem przez stronę nieprawdziwych informacji lub niepoinformowaniem o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. W przypadku skarżącego zaistniała sytuacja braku powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o zmianie sytuacji materialnej w związku z postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia [...] marca 2021 r., [...], który z sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości skarżącego (upadłego) wydzielił na zaspokojenie jego potrzeb mieszkaniowych kwotę 1.000 zł miesięcznie za okres 18 miesięcy, tj. łącznie 18.000 zł.
Podstawą faktyczną wydanych w sprawie rozstrzygnięć było ustalenie, że na podstawie decyzji z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] skarżącemu przyznano zasiłek stały, zmienianej następnie szeregiem kolejnych decyzji (w tym decyzją z dnia [...] października 2018 r. nr [...] zmieniającą wysokość zasiłku stałego na kwotę 645 zł), przy czym w okresie od [...] lipca 2021 r. do [...] października 2021 r. skarżącemu wypłacono tytułem powyższego świadczenia kwotę 2.580 zł. Zarówno decyzja z 2013 r. jak i kolejne wydane wobec skarżącego decyzje w przedmiocie omawianego świadczenia zawierały wyraźne i jednoznaczne pouczenie o wynikającym z art. 109 u.p.s. obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu przyznającego świadczenie o każdej zmianie w sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej strony, która wiązałaby się z podstawą do przyznania świadczenia.
Organ pierwszej instancji uzyskał od syndyka informację (pismo z dnia [...] października 2021 r.), że sprzedaż nieruchomości wchodzącej w skład masy upadłości nastąpiła w dniu [...] lutego 2021 r. Ponadto wydzielona postanowieniem sądu kwota w wysokości 18.000 zł uzyskana ze sprzedaży w/w nieruchomości została wypłacona w pełnej wysokości w dniu 15 czerwca 2021 r. na wskazany przez stronę rachunek bankowy.
U.p.s zawiera odrębną definicję dochodu. Zgodnie z art. 8 ust. 3 tej ustawy za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku (lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony), bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, pomniejszoną o podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Definicja ta nie jest jednak do końca jednoznaczna, bowiem posługuje się zwrotem niedookreślonym w postaci "przychodu". W takiej sytuacji należy posłużyć się wykładnią językową. Ta zaś prowadzi do wniosku, że przez przychód należy rozumieć określone wpływy pieniężne, które dana osoba lub członkowie rodziny należący do wspólnego z nią gospodarstwa domowego uzyskały w określonym czasie. Chodzi zatem o ogół środków pieniężnych stanowiących określone przysporzenie majątkowe. Konsekwencją uzyskania dochodu w tym rozumieniu jest zwiększenie aktywów pieniężnych danej rodziny, które mogą być wykorzystane na konkretne cele, adekwatne do potrzeb tej rodziny (osoby samotnie gospodarującej), a o których realizacji członkowie ci sami postanowią. Uzyskanie dochodu musi się więc wiązać z polepszeniem sytuacji finansowej rodziny. Dochód kształtujący sytuację w sferze pomocy społecznej powinien mieć charakter dochodu konsumpcyjnego, tj. ze swej natury przeznaczonego na zaspokojenie potrzeb bytowych lub mogących służyć temu celowi. O wyłączeniu zaś niektórych pożytków z dochodu powinien decydować ich charakter prawny, oceniany przez pryzmat wartości, celów i zadań pomocy społecznej, a także kwestii społecznych stanowiących wyzwania dla polityki społecznej i gospodarczej państwa rzutujących na zapotrzebowanie na świadczenia z pomocy społecznej.
U.p.s. wprawdzie w art. 8 ust. 4 zawiera wyliczenie, czego nie wlicza się do dochodu, przy czym w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że obciążenia pomniejszające dochód, jak i przychody nie wliczane w ogóle do dochodu, ustawodawca wymienił w art. 8 ust. 3 i ust. 4 enumeratywnie, czyli katalog tych pomniejszeń i odliczeń jest zamknięty (zob. wyrok NSA z 21 kwietnia 2016 r., I OSK 1631/14). Dlatego też katalog odliczeń jak i katalog pomniejszeń nie obejmują kwot uzyskanych przez upadłego w ramach postępowania o upadłości konsumenckiej na zaspokojenie potrzeb najmu, na podstawie art. 49113 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze. W żadnym przepisie u.p.s. nie postanowiono, że środki finansowe przyznane upadłemu konsumentowi nie polegają zaliczeniu do dochodu bądź, że podlegają one odliczeniu od dochodu. Zatem jest to dochód, który należy uwzględniać obliczając łączną wysokość przysporzeń osoby ubiegającej się o świadczenie pieniężne (zob. wyrok WSA w Warszawie z 10 października 2017 r., I SA/Wa 1133/16). Stanowisko to, w ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, należy uznać za uzasadnione.
Zgodnie z treścią art. 8 ust. 4 pkt 1 u.p.s. do dochodu osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej nie wlicza się jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego. Do kategorii jednorazowych świadczeń socjalnych należą wszelkie pieniężne świadczenia przyznawane przez organy administracji publicznej, państwowe lub samorządowe jednostki organizacyjne albo też przez pracodawców lub zatrudniających, niestanowiące wynagrodzenia, których celem jest jednorazowe polepszenie warunków bytowych. Przykładem tutaj będą świadczenia jak: zasiłek pogrzebowy, jednorazowe odszkodowanie związane z uszczerbkiem na zdrowiu wypłacane z ubezpieczenia społecznego, zapomoga z tytułu urodzenia dziecka, pomoc z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Jeżeli świadczenie tego rodzaju nie jest świadczeniem okresowym ani też świadczeniem stałym, nie podlega uwzględnieniu w sumie dochodów osoby ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej (zob. W. Maciejko, P. Zaborniak, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, Program Lex Polonica 2010 r.). Środki finansowe przyznane na podstawie art. 49113 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe, nie stanowią jednorazowego świadczenia socjalnego. Zgodnie bowiem z treścią w/w przepisu, jeżeli w skład masy upadłości wchodzi lokal mieszkalny albo dom jednorodzinny, w którym zamieszkuje upadły, a konieczne jest zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, z sumy uzyskanej z jego sprzedaży wydziela się upadłemu kwotę odpowiadającą przeciętnemu czynszowi najmu lokalu mieszkalnego w tej samej lub sąsiedniej miejscowości za okres od dwunastu do dwudziestu czterech miesięcy.
Jak już wyżej wskazano, skarżący na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego z dnia [...] marca 2021 r., [...], uzyskał kwotę 18.000 zł odpowiadającą czynszowi najmu lokalu mieszkalnego za okres 18 miesięcy. Środki te zostały mu wypłacone w całości w dniu 15 czerwca 2021 r. Zostały one jednak przeznaczone na okres 18 miesięcy. Fakt, że środki finansowe wypłacono jednorazowo, nie czyni ich jednorazowym pieniężnym świadczeniem socjalnym. Ze swej istoty pozostają one bowiem nadal świadczeniem okresowym. Biorąc pod uwagę, że środki te zostały wydzielone upadłemu z masy upadłości po likwidacji jego majątku i były przeznaczone na realizację jego potrzeb mieszkaniowych, należy podzielić stanowisko organu, że można je porównać do dodatku mieszkaniowego wypłacanego na podstawie ustawy o dodatkach mieszkaniowych. Katalog odliczeń jak i katalog pomniejszeń od dochodu na gruncie u.p.s. nie obejmują przy tym kwot uzyskanych z tytułu dodatku mieszkaniowego. W konsekwencji o wysokość środków wypłaconych skarżącemu nie można pomniejszać sumy obliczonego dochodu w rozumieniu u.p.s.
Należało więc przychylić się do stanowiska organów, że skarżący po uwzględnieniu w/w dochodu przekroczył kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej, uprawniające do świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego, ustalone na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. i obowiązującego w badanym okresie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, w myśl którego od 1 października 2018 r. prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 701 zł. W związku z powyższym świadczenie w formie zasiłku stałego w okresie od [...] lipca 2021 r. do [...] października 2021 r. skarżącemu nie przysługiwało. W konsekwencji organy prawidłowo stwierdziły, iż zasiłek stały pobrany w w/w okresie jest świadczeniem nienależnie pobranym podlegającym zwrotowi. W okresie tym skarżący nie spełniał bowiem wymogów ustawowych co do kryterium dochodowego. Okoliczność ta miała istotny wpływ na przyznanie zasiłku stałego, albowiem uprawnienie do tego świadczenia uzależnione jest m.in. od spełnienia ustawowego kryterium dochodowego.
Słusznie tym samym stwierdziły organy, że spełniona została przesłanka z art. 98 u.p.s., tj. pobieranie przez skarżącego świadczenia na podstawie nieprawdziwych informacji w związku ze zmianą sytuacji materialnej.
W tym miejscu podkreślenia wymaga, że warunkiem uznania, że została spełniona przesłanka z art. 98 u.p.s., tzn. pobierania przez osobę korzystającą ze świadczeń z pomocy społecznej świadczenia na podstawie nieprawdziwych informacji jest wykazanie, że świadomie podała ona, czy też zataiła dane o swojej sytuacji majątkowej, wprowadzając organ w błąd. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09, obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.
Odnosząc się do zarzutów pełnomocnika skarżącego zawartych w piśmie procesowym z dnia [...] marca 2023 r. należy stwierdzić, iż, skarżący został pouczony o obowiązku niezwłocznego informowania organu o każdej zmianie w sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Takie pouczenie o treści art. 109 u.p.s. zawierała odebrana przez skarżącego decyzja z dnia [...] maja 2013 r., nr [...], przyznająca zasiłek stały, jak i kolejne zmieniające ją decyzje. Jednakże skarżący nie poinformował organu pomocy społecznej o fakcie uzyskania dochodu, czego skutkiem było wprowadzenie organu w błąd co do jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. W ocenie Sądu w kontrolowanym postępowaniu wykazano, że skarżący świadomie korzystał z przyznanych mu świadczeń, mimo że są one nienależne. W konsekwencji zaistniała podstawa do orzeczenia, że wypłacony w okresie od [...] lipca do [...] października 2021 r. zasiłek stały był świadczeniem nienależnie pobranym.
Wbrew argumentacji pełnomocnika skarżącego na aprobatę zasługuje także stanowisko organów, które rozważyły przesłanki z art. 104 ust. 4 u.p.s. Organy administracji publicznej orzekające w sprawach zwrotu nienależnie pobranych środków pomocy publicznej mają obowiązek stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. także na etapie postępowania w przedmiocie ustalenia kwoty do zwrotu wynikającej z faktu nienależnego pobrania wsparcia. Oznacza to, że postępowanie wyjaśniające powinno obejmować nie tylko kwestie związane z ustaleniem, że określone świadczenia zostały pobrane nienależnie i wyliczenia ich wysokości, ale także ustalenie, czy zwrot takiej należności stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub niweczyłby skutki udzielonej pomocy (wyrok NSA z 22 października 2021 r., I OSK 520/21).
Omawiany przepis stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Organ I instancji oceniając obciążenie będące następstwem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, informował skarżącego o konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego celem ustalenia aktualnej sytuacji socjalno-bytowej. Na wyznaczone przez organ pomocy społecznej terminy skarżący nie stawiał się (jedynie w dniu 29 lipca 2022 r. złożył pismo informujące, że nie może podjąć żadnych rozmów w pracownikami socjalnymi). Tymczasem zgodnie z treścią art. 4 u.p.s. osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania z organem pomocy społecznej w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Utrudnianie lub uniemożliwianie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może być potraktowane jako brak współdziałania z pracownikiem socjalnym, a przez to może prowadzić do uznania – jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie – że nie została zrealizowana przesłanka szczególnie uzasadnionego przypadku, stanowiąca podstawę dla zastosowania odstąpienia od żądania zwrotu nienależnego świadczenia, przewidziana w art. 104 ust. 4 u.p.s.
Mając powyższe na uwadze, a także uznając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji nie naruszają prawa, Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2022 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259, dalej w skrócie: p.p.s.a.). Z kolei podstawą do orzeczenia w punkcie II sentencji wyroku o wynagrodzeniu dla pełnomocnika z urzędu był art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2019 r., poz. 68).
Niniejsza sprawa stosownie do treści art. 119 pkt 2 p.p.s.a. rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, w trybie uproszczonym na wniosek organu, któremu to wnioskowi nie sprzeciwił się skarżący.