II SA/Go 536/23

II SA/Go 536/23 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2023-11-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-09-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Adam Jutrzenka-Trzebiatowski
Grażyna Staniszewska /przewodniczący sprawozdawca/
Jarosław Piątek
Symbol z opisem
6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2021 poz 1899
art. 6 pkt 6, art. 112 ust. 1, art. 129 ust. 5 pkt 3
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - t.j.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Staniszewska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Piątek Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 listopada 2023 r. sprawy ze skargi M.K. na decyzję Wojewody z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia i wypłaty odszkodowania za nieruchomość I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Wojewody na rzecz strony skarżącej kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Pismem z dnia [...] sierpnia 2023 r. M.K., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, adwokata wniosła skargę na decyzję Wojewody z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Starosty z dnia [...] maja 2023 r. nr [...] odmawiającą ustalenia i wypłaty odszkodowania na rzecz skarżącej za działkę oznaczoną numerem [...]. Z akt sprawy wynika następujący stan faktyczny. A. i S. małżonkowie J. aktem notarialnym z [...] kwietnia 1970 r. Rep. A nr [...] zrzekli się własności działki numer [...] o powierzchni 3 ary - zabudowanej, położonej w [...], wchodzącej w skład nieruchomości dla której prowadzona była księga wieczysta Kw nr [...]. Decyzją z [...] maja 1982 r. nr [...] Naczelnik Gminy postanowił: 1) zabraną S.J. niezgodnie z prawem nieruchomość zabudowaną położoną na działce nr (...) pozostawić dotychczasowemu właścicielowi; 2) ustalić wartość powyższej nieruchomości zgodnie z wyceną biegłego powołanego przez Urząd Wojewódzki na kwotę 322.666 zł; 3) wypłacić ustaloną w pkt 2 kwotę S.J.. Decyzją z [...] czerwca 1983 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej stwierdził z urzędu nieważność ww. decyzji Naczelnika Gminy z [...] maja 1982 r. Decyzją z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu wniosku M.K. (córki i spadkobierczyni S.J.), stwierdził nieważność ww. decyzji Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z [...] czerwca 1983 r. z powodu wydania jej z naruszeniem przepisów o właściwości. Decyzją z [...] listopada 2020 r. nr [...] Starosta zwaloryzował odszkodowanie ustalone decyzją Naczelnika Gminy z [...] maja 1982 r. i ustalił skarżącej odszkodowanie w kwocie 49.605,20 zł. Decyzja ta została zaskarżona do Wojewody, który decyzją z [...] stycznia 2021 r. nr [...] utrzymał ją w mocy. Decyzją z [...] czerwca 2021 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu wniosku Starosty, stwierdził nieważność decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2012 r. w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z [...] czerwca 1983 r. nr [...].
Wyrokiem z 20 października 2021 r. sygn. akt II SA/Go 265/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. po rozpoznaniu skargi M.K. na decyzję Wojewody z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie zwaloryzowania odszkodowania za nieruchomość uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty z [...] listopada 2020 r.
W piśmie z dnia [...] lutego 2022 r. M.K., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wezwała Starostę do ustalenia i wypłaty odszkodowania za bezprawne wywłaszczenie własności nieruchomości położonej w [...], tj. części domu mieszkalnego obejmującego 2 pokoje o łącznej powierzchni 92 m2, werandę oraz jednego budynku gospodarczego ujętych w planie geodezyjnym na działce nr [...]. Pełnomocnik skarżącej wskazał, że Minister Rolnictwa i Wsi stwierdził, iż decyzja z 1983 r. została wydana z rażącym naruszeniem prawa, nadto na skutek decyzji Ministra Rolnictwa i Wsi z dnia [...]czerwca 2021 r. decyzja Naczelnika Gminy z dnia [...] maja 1982 r. została ostatecznie wyeliminowana z obrotu prawnego. Decyzja ta ustalała odszkodowanie za bezprawnie przejętą w styczniu 1970 r. przez Powiatową Radę Narodową nieruchomość należącą do spadkodawczyni M.K.. Zgodnie zaś z art. 128 ustawy o gospodarce nieruchomościami wywłaszczenie własności nieruchomości, użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej odpowiadającym wartości tych praw. W ocenie pełnomocnika skarżącej dyspozycja w.w. przepisu rodzi po stronie Starostwa obowiązek ustalenia odszkodowania na rzecz M.K., która jest spadkobiercą osoby wywłaszczonej w styczniu 1970 r. Zdaniem pełnomocnika skarżącej wysokość odszkodowania winna zostać ustalona zgodnie z dyspozycją art. 130 u.g.n.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] Starosta, na podstawie art. 129 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1899 z późn. zm.) - powoływanej dalej również jako "u.g.n.", odmówił ustalenia i wypłaty odszkodowania na rzecz skarżącej.
Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie.
Decyzją z dnia [...] lipca 2022 r. nr [...] Wojewoda, na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. oraz art. 138 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy ww. decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji Wojewoda stwierdził, że przepisy u.g.n. nie przewidują ustalenia odszkodowania za bezprawnie zabraną nieruchomość. Nie jest także rolą organu w przedmiotowym postępowaniu podważać treść w.w. aktu notarialnego z [...] kwietnia 1970 r., którym to S. i A. małżonkowie J. zrzekli się prawa własności swojej nieruchomości. Organ odwoławczy podkreślił, że przepisy u.g.n. regulują kwestię ustalenia i wypłaty odszkodowania za nieruchomość wywłaszczoną, a z wywłaszczeniem nieruchomości mamy do czynienia wówczas, gdy została wydana decyzja administracyjna i odbywa się ono generalnie bez zgody osoby, której pozbawia się prawa własności. Organ odwoławczy podzielił wniosek organu I instancji, że w przedmiotowej sprawie nie mamy do czynienia z wywłaszczeniem bowiem S. i A. małżonkowie J. dobrowolnie zrzekli się prawa własności nieruchomości zabudowanej oznaczonej działką numer [...] stając do aktu notarialnego.
Organ odwoławczy zauważył przy tym, że w dacie podpisania ww. aktu notarialnego, obowiązywał przepis art. 179 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93), który stanowił, iż jeżeli nieruchomość jest przedmiotem własności indywidualnej albo osobistej, właściciel może wyzbyć się własności przez to, że się jej zrzeknie. Zrzeczenie się wymaga formy aktu notarialnego. Do zrzeczenia się własności nieruchomości potrzebna jest zgoda właściwego organu prezydium powiatowej (miejskiej) rady narodowej (§ 1). Nieruchomość, której własności właściciel się rzekł, staje się własnością państwową. Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność z nieruchomości za jej obciążenia. Jeżeli w chwili zrzeczenia się własności nieruchomości przysługiwało Skarbowi Państwa w stosunku do niej ustawowe prawo pierwokupu, odpowiedzialność ta ogranicza się do sumy, która należałaby się zrzekającemu w razie wykonania prawa pierwokupu (§ 2).W ocenie organu odwoławczego z przepisu tego nie wynikała konieczność ustanowienia odszkodowania za nieruchomość będącą przedmiotem zrzeczenia się przez właścicieli.
Na powyższą decyzję Wojewody z dnia [...] lipca 2022 r. nr [...] M.K. wniosła skargę zarzucając jej naruszenie art. 153 p.p.s.a. oraz art. 128 u.g.n.
Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Go 610/2022 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...].
W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że w niniejszej sprawie i sprawie, która była przedmiotem kontroli Sądu w postępowaniu o sygn. akt II SA/Go 265/21 nie można mówić o związaniu wynikającym z art. 153 p.p.s.a., nie zachodzi bowiem tożsamość przedmiotu sprawy. Przedmiotem oceny Sądu w ww. postępowaniu była bowiem decyzja Wojewody z dnia [...] stycznia 2021 r. utrzymująca w mocy decyzję decyzji Starosty z dnia [...] listopada 2020 r. w sprawie zwaloryzowania odszkodowania za nieruchomość, ustalonego decyzją z dnia [...] maja 1982 r. i ustalenia na rzecz M.K. zwaloryzowanego odszkodowania wraz z odsetkami z tytułu niewypłaconego w terminie odszkodowania, w łącznej kwocie 49.935,40 zł. Tymczasem w niniejsza sprawa dotyczy odmowy ustalenia i wpłaty skarżącej odszkodowania.
Następnie Sąd wyjasnił, że art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. został wprowadzony do ustawy o gospodarce nieruchomościami nowelą z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2004 r. Nr 141, poz. 1492), która weszła w życie z dniem 22 września 2004 r. W orzecznictwie sądowoadministarcyjnym, początkowo kwestią sporną pozostawało to, czy przepis ten ma również zastosowanie do stanów faktycznych, zaistniałych przed dniem jego wejścia w życie. W ostatnich latach przeważył jednak pogląd, przemawiający za taką możliwością. Powyższe nie oznacza jednak, że omawiany przepis może stanowić samodzielną podstawę do wydawania aktualnie merytorycznej decyzji ustalającej odszkodowanie w każdym przypadku, w którym w okresie obowiązywania poprzedniego ustroju społeczno-politycznego doszło do pozbawienia byłego właściciela nieruchomości jej własności bez zrekompensowania mu w jakikolwiek sposób powstałej z tego tytułu szkody. Wykładnia sądowa przepisu art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. nie może bowiem polegać na nadawaniu mu tak odmiennej treści od tej jaką nadał mu ustawodawca. Do zastosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. do stanu, jaki zaistniał w przeszłości, konieczne jest by nastąpiło pozbawienie prawa do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania mimo, że obowiązujące w tej dacie przepisy przewidywały ustalenie odszkodowania. Ponadto taki obowiązek musi również wynikać z przepisów, które obecnie obowiązują. W każdym zatem przypadku należy m.in. ocenić, czy pozbawienie praw przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami nastąpiło w takiej formie prawnej lub przy zastosowaniu takiej instytucji prawnej, która znajduje odzwierciedlenie w obecnie obowiązującej formie przejmowania praw do nieruchomości pod cel publiczny (por. wyrok NSA z dnia 26 stycznia 2021 r. sygn. akt OSK 2011/20)
Sąd zauważył, że w ocenie organów żadna z przesłanek wskazanych w ust. 5 art. 129 u.g.n. nie wystąpiła, bowiem w sprawie nie miała miejsca żadna z sytuacji określonych w art. 98 ust. 3, art. 106 ust. 1 i art. 124 -126 u.g.n., nie zachodziła realizacja celu publicznego oraz nie doszło do pozbawienia praw do nieruchomości gdyż aktem notarialnym z dnia (...) kwietnia 1970 r. ówcześni właściciele ww. nieruchomości - sami zrzekli się prawa do tej nieruchomości, a w sprawie nie została wydana decyzja administracyjna pozbawiająca prawa do wskazanej w ww. akcie notarialnym nieruchomości. Zdaniem Sądu ww. wnioski organów, w szczególności dotyczące przesłanki o której mowa w art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., w kontekście zgromadzonego dotychczas w sprawie materiału dowodowego, uznać należy za przedwczesne. Sąd wskazał, że powyższe konkluzje organy wywiodły przede wszystkim na podstawie aktu notarialnego z [...] kwietnia 1970 r. Rep. A nr [...], którym małżonkowie S. i A.J.. zrzekli się prawa własności nieruchomości zabudowanej oznaczonej działką nr [...] oraz treści obowiązującego w dniu zawarcia tego aktu art. 179 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Organy stwierdziły, że nie jest ich rolą w przedmiotowym postępowaniu podważać treść ww. aktu notarialnego oraz, że z ww. przepisu Kodeksu cywilnego nie wynikała konieczność odszkodowania za nieruchomość będącą przedmiotem zrzeczenia się właścicieli. Sąd wskazał, że organy pominęły jednak fakt, że w momencie zawierania ww. aktu przez małżonków J. obowiązywała ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1961 r. Nr 18, poz. 94 z późn. zm., dalej jako -"u.z.t.w.n."). W art.1 tej ustawy wskazano, że nieruchomość może być wywłaszczona z zachowaniem przepisów niniejszej ustawy. Zgodnie z art. 3 ust. 1 u.z.t.w.n. wywłaszczenie jest dopuszczalne, jeżeli wywłaszczana nieruchomość jest ubiegającemu się o wywłaszczenie niezbędna na cele użyteczności publicznej, na cele obrony Państwa albo dla wykonania zadań określonych w zatwierdzonych planach gospodarczych. Z kolei w ust. 3 art. 3 ww. ustawy wskazano, że na obszarze miasta, osiedla lub gromady może być również wywłaszczona nieruchomość lub kompleks nieruchomości z przeznaczeniem dla organizacji spółdzielczej i dla organizacji kółek rolniczych, o ile to jest uzasadnione interesem społecznym lub państwowym. O wywłaszczenie dla tych organizacji może ubiegać się właściwy organ administracji prezydium wojewódzkiej lub powiatowej (miejskiej) rady narodowej na wniosek właściwej statutowo wojewódzkiej lub centralnej organizacji spółdzielczej, a na potrzeby organizacji kółek rolniczych - na wniosek wojewódzkiego związku kółek rolniczych.
Wywłaszczenie może polegać na całkowitym odjęciu lub na ograniczeniu prawa własności lub innego prawa rzeczowego na nieruchomości (art. 4 u.z.t.w.n.).
Natomiast w art. 6 ust. 1 u.z.t.w.n. określono, że ubiegający się o wywłaszczenie obowiązany jest przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego wystąpić do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości i w razie porozumienia zawrzeć z nim w formie prawem przepisanej umowę nabycia nieruchomości za cenę nie wyższą od ustalonej według zasad odszkodowania przewidzianych w niniejszej ustawie lub umowę zamiany nieruchomości według zasad tej ustawy. Umowa taka może być zawarta również w razie porozumienia stron w toku postępowania wywłaszczeniowego. Ustalenie ceny kupna nieruchomości następuje w oparciu o opinię biegłych z listy prezydium wojewódzkiej rady narodowej. W przypadku zawierania umowy zamiany przez przedsiębiorstwo państwowe wymagana jest zgoda właściwego ministra, któremu podlega przedsiębiorstwo, a w stosunku do przedsiębiorstwa podległego prezydium wojewódzkiej rady narodowej - zgoda tego prezydium. Minister wyraża zgodę po porozumieniu z prezydium wojewódzkiej rady narodowej.
Rozważając zatem możliwość wypłaty skarżącej odszkodowania, mając przy tym na uwadze, że decyzja przyznająca ówczesnej właścicielce takie odszkodowanie została wyeliminowana z obrotu prawnego w postępowaniu, które również obarczone było wadami, organy winny ustalić czy zrzeczenie się nieruchomości na podstawie ww. aktu notarialnego i ówcześnie obowiązującego art. 179 § 1 Kodeksu cywilnego mogło mieć związek z procesem wywłaszczenia. Jak kształtowała się wówczas procedura wywłaszczenia, na podstawie jakich przepisów. Jaki był cel czynności dokonanej w formie aktu notarialnego z dnia [...] kwietnia 1970 r. i czy istnieje związek nabycia w formie cywilno-prawnej spornej nieruchomości przez Skarb Państwa z realizacją celu publicznego. Takich ustaleń w sprawie organy nie dokonały. W aktach niniejszej sprawy prócz rzeczonego aktu notarialnego oraz w.w. decyzji z dnia [...] maja 1982 r., [...] czerwca 1983 r., [...] maja 2012 r., i [...] czerwca 2021 r. nie ma żadnych dokumentów, na podstawie których można by odtworzyć przebieg zdarzeń z 1970 r. na podstawie, których małżonkowie S. i A.J. zrzekli się spornej nieruchomości. Uzasadnienia ww. decyzji są jednak bardzo lapidarne. Na podstawie ww. dokumentów nie sposób jednoznacznie stwierdzić czy skarżącej przedmiotowe odszkodowanie przysługuje czy też nie i dlaczego.
W ocenie Sądu chybiona jest argumentacja Starosty, że "nie jest rolą organu w przedmiotowym postępowaniu rozważanie, czy sformułowanie użyte w decyzji Naczelnika Gminy, jakoby nieruchomość została zabrana jest trafne. Fakt, czy nieruchomość została faktycznie zabrana znalazł odzwierciedlenie w decyzjach z dnia z dnia [...] czerwca 1983 r. Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej oraz z dnia [...] czerwca 2021 Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi poprzez uchylenie decyzji Naczelnika Gminy" Jest bowiem wręcz przeciwnie. Decyzja z dnia [...] czerwca 2021 r. żadnych wątpliwości w sprawie nie rozwiewa. W decyzji tej stwierdzono jedynie, że decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2012 r., którą stwierdzono nieważność decyzji Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia [...] czerwca 1983 r. została wydana z naruszeniem art. 156 § 2 k.p.a. z uwagi na brak uwzględnienia przesłanki negatywnej, w postaci upływu czasu (10 lat), która została wskazana w tym przepisie.
Sąd wskazał, że brak wyjaśnienia przez organy ww. okoliczności świadczy o naruszeniu w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę organy winny uwzględnić wskazania i uzupełnić materiał dowodowy o dokumenty wskazujące okoliczności w jakich złożone zostało oświadczenie woli o zrzeczeniu się nieruchomości określonej w akcie notarialnym z [...] kwietnia 1970 r. Rep. A nr [...] a następnie rozważyć, uwzględniając wszelkie ówcześnie obowiązujące przepisy dotyczące wywłaszczenia nieruchomości jak i aktualne przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami, czy pozwalają one na ustalenie skarżącej stosownego odszkodowania.
Decyzją z [...] maja 2023 r. znak: [...] Starosta odmówił M.K. ustalenia i wypłaty odszkodowania za działkę oznaczoną numerem [...].
Od powyższej decyzji M.K., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła odwołanie zarzucając naruszenie art. 153 p.p.s.a. poprzez niedostosowanie się do wykładni prawnej i wskazań wyrażonych w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 21 grudnia 2022 roku w sprawie o sygn. akt II SA/Go 610/22. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz ustalenie odszkodowania oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu odwołania skarżąca wskazała, że organ powołuje się, iż brak jest jakichkolwiek dowodów które mogą świadczyć, że Państwo J. w jakikolwiek sposób zostali zmuszeni do zrzeczenia się nieruchomości. Kluczowym dowodem mającym potwierdzać stanowisko organu ma być zaś fakt, że decyzja Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia [...] czerwca 1983 roku była przedmiotem analizy przez ówczesną Prokuraturę Wojewódzką, która nie znalazła podstaw do jej zaskarżenia. W związku z powyższym oraz na podstawie aktu notarialnego i zgromadzonych decyzji administracyjnych należy uznać, iż dobrowolnie zrzekli się oni przedmiotowego gruntu. Wskazane stanowisko organu, wg pełnomocnika skarżącej, ponownie świadczy o rażącym naruszeniu przez organ administracji dyspozycji z art. 153 p.p.s.a. WSA w uzasadnieniu wyroku wskazał, że akt notarialny oraz decyzje zgromadzone dotychczas w niniejszym postępowaniu nie pozwalają na stwierdzenie czy odszkodowanie przysługuje czy też nie i dlaczego. Mimo to organ opiera swoje stanowisko właśnie na tym materiale dowodowym oraz na rzekomej analizie prokuratury wojewódzkiej. Skarżąca wskazała, że pomija już okoliczności dotyczące wątpliwej niezależności prokuratury od ówczesnego aparatu państwowego, zaznacza jednak, iż decyzja ta została uchylona kolejną decyzją z dnia [...] maja 2012 roku i w dalszym ciągu nie przekreśla w żadnym stopniu tego czy odszkodowanie przysługuje czy też nie. Zdaniem skarżącej WSA w uzasadnieniu wyroku słusznie zaznaczył, iż z treści decyzji Naczelnika Gminy z dnia [...] maja 1982 r. wynika, że zwrot uprzednio bezprawnie zabranej nieruchomości nie jest możliwy. Przedmiotowa część budynku została przekazana Gminnej Spółdzielni [...] w trwałe użytkowanie celem zorganizowania w niej klubu rolnika. Ponadto, w związku z brakiem wolnych pomieszczeń na terenie gminy, nie ma żadnej możliwości przeniesienia klubu do innego lokalu. Jeżeli zatem zasadność odszkodowania miałaby zostać ostatecznie ustalona na podstawie zgromadzonego materiału, z uwagi na bezczynność organu i niezastosowanie się do wskazań WSA to właśnie z ww. decyzji wynika, iż odszkodowanie to bezsprzecznie powinno zostać ustalone. W ocenie skarżącej decyzja ta idealnie wpasowuje się bowiem w przesłanki przewidziane przez art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, która wówczas obowiązywała.
Decyzją z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...] Wojewoda utrzymał w mocy powyższą decyzję Starosty z [...] maja 2023 r. znak: [...].
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia w pierwszej kolejności Wojewoda powołał się na związanie wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 21 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/.Go 610/22, wynikające z art. 153 p.p.s.a. Następnie, przystępując do analizy sprawy organ wskazał, że ze zgromadzonej dokumentacji oraz z decyzji Starosty wynika, że w przedmiotowej sprawie ówcześni właściciele nieruchomości – S. i A.J., aktem notarialnym z [...] kwietnia 1970 r. zrzekli się własności swojej nieruchomości - stawili się na akt notarialny, złożyli stosowne oświadczenia oraz złożyli swoje podpisy. Przy ww. akcie notarialnym wnieśli o dopisanie do księgi wieczystej numer [...] S.J. jako właścicieli na prawach ustawowej wspólności, o odłączenie od powyższej księgi wieczystej działki numer [...] zabudowanej o powierzchni 0,03 ha oraz o założenie dla powyższej działki odrębnej księgi wieczystej wraz z wpisem prawa własności na rzecz Skarbu Państwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa. Uznać zatem należy, iż właściciele nieruchomości położonej w [...] oznaczonej działką numer [...] nie zostali jej pozbawieni w wyniku działania organów administracji publicznej, w obrocie prawnym nie funkcjonuje żaden akt administracyjny, który dotyczy tego zagadnienia.
Decyzją z [...] maja 1982 r. Naczelnik Gminy postanowił:
1) zabraną S.J. niezgodnie z prawem nieruchomość zabudowaną położoną na działce nr [...] pozostawić dotychczasowemu właścicielowi;
2) ustalić wartość powyższej nieruchomości zgodnie z wyceną biegłego powołanego przez Urząd Wojewódzki na kwotę 322.666 zł;
3) Wypłacić ustaloną w pkt 2 kwotę S.J..
Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej decyzją z [...] czerwca 1983 r. stwierdził z urzędu nieważność ww. decyzji Naczelnika Gminy z [...] maja 1982 r. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że stanowisko zajęte w decyzji Naczelnika Gminy jest błędne. Omawiana nieruchomość, stanowiąca część gospodarstwa rolnego przekazanego później na własność Państwa za świadczenia rentowe, została przejęta na rzecz Państwa aktem notarialnym z dnia [...] kwietnia 1970 r. Rep A numer [...] w trybie art. 179 k.c. Ponadto Minister wskazał, że art. 160 k.p.a. nie stanowi samoistnej podstawy do przyznania odszkodowania. Roszczenie o odszkodowanie przysługuje stronie tylko wówczas, jeśli stwierdzona zostanie nieważność decyzji o przejęciu nieruchomości lub, że przejęcia dokonano z naruszeniem prawa (art. 156 i 158 k.p.a.).
Jak zaznaczył Starosta kluczowy w tym postępowaniu jest fakt, iż przedmiotowa decyzja była badana przez Prokuraturę Wojewódzką, która pismem z dnia [...] marca 1984 r. znak [...] stwierdziła, że nie znalazła podstaw do zaskarżenia decyzji Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia [...] czerwca 1983 r.
Następnie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] maja 2012 r. stwierdził nieważność decyzji Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z [...] czerwca 1983 r. z powodu wydania jej z naruszeniem przepisów o właściwości.
Starosta decyzją z [...] listopada 2020 r. ([...]) zwaloryzował odszkodowanie ustalone decyzją Naczelnika Gminy z [...] maja 1982 r. i ustalił odszkodowanie w kwocie 49.605,20 zł. Decyzja została zaskarżona do Wojewody, który decyzją z [...] stycznia 2021 r. ([...]) utrzymał ją w mocy.
Następnie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] czerwca 2021 stwierdził nieważność decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2012 r. w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z [...] czerwca 1983 r. W związku z wydaniem tej decyzji z obrotu prawnego została wyeliminowania decyzja Naczelnika Gminy z [...] maja 1982 r. ustalająca odszkodowanie za nieruchomość oznaczoną numerem [...].
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. wyrokiem z 20 października 2021 r., sygn. akt II SA/Go 265/21 uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody z [...] stycznia 2021 r. ([...]) oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty z [...] listopada 2020 r. ([...]).
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] czerwca 2021 stwierdził nieważność decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2012 r. w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z [...] czerwca 1983 r. W związku z wydaniem tej decyzji z obrotu prawnego została wyeliminowania decyzja Naczelnika Gminy z dnia [...] maja 1982 r. ustalająca odszkodowanie za nieruchomość oznaczoną numerem [...].
Starosta decyzją z [...] kwietnia 2022 r. znak: [...] odmówił ustalenia odszkodowania na rzecz M.K. za działkę oznaczoną numerem [...]. Decyzję tę Wojewoda utrzymał w mocy decyzją z dnia [...] lipca 2022 r. ([...]).
W związku ze skargą złożoną przez pełnomocnika skarżącej na ww. decyzję Wojewody, WSA w Gorzowie Wlkp. wyrokiem z dnia 21 grudnia 2022 r. (II SA/Go 610/22) uchylił ją oraz decyzję Starosty z dnia [...] kwietnia 2022 r. ([...]).
Wojewoda wskazał, że w dniu zawarcia aktu notarialnego obowiązywała ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (Dz.U.1951.18.94). Zgodnie z art. 3 ww. ustawy wywłaszczenie jest dopuszczalne, jeżeli wywłaszczana nieruchomość jest ubiegającemu się o wywłaszczenie niezbędna na cele użyteczności publicznej, na cele obrony Państwa albo dla wykonania zadań określonych w zatwierdzonych pianach gospodarczych. Zgodnie natomiast z art. 6 ust. 1 ww. ustawy ubiegający się o wywłaszczenie obowiązany jest przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego wystąpić do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości i w razie porozumienia zawrzeć z nim w formie prawem przepisanej umowę nabycia nieruchomości za cenę nie wyższą od ustalonej według zasad odszkodowania przewidzianych w niniejszej ustawie lub umowę zamiany nieruchomości według zasad tej ustawy. Umowa taka może być zawarta również w razie porozumienia stron w toku postępowania wywłaszczeniowego.
Starosta zaznaczył, iż w przypadku wywłaszczenia to ubiegający się o wywłaszczenie występuje do właściciela nieruchomości o dobrowolne odstąpienie nieruchomości.
W przedmiotowej sprawie pismem ze stycznia 1968 r. A.J. poinformował Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, iż z dniem [...].12.1969 r, zdaje na Skarb Państwa ziemię, łąkę, dół domu mieszkalnego, w którym znajdują się dwie sale o pow. 92 m2. Dla siebie A.J. pozostawił resztę budynku mieszkalnego, szopę i budynki gospodarcze. Ponadto A.J. wskazał, że zdaje też na Skarb Państwa jeden budynek gospodarczy. A.J. uzasadnił swoją decyzję złym stanem zdrowia. Pismo to znajduje się w aktach sprawy.
Pismem z dnia [...] lutego 1969 r. Prezydium Rady Narodowej zwróciło się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o podanie wartości zabudowań stanowiących własność ob. J.A. w celu ustalenia renty za przejmowane gospodarstwo rolne, Dnia 11 lipca 1969 r. A.J. wystosował pismo do Prezydium Rady Narodowej, które potraktowane zostało jako jego rezygnacja z przekazania w całości gospodarstwa na rzecz Państwa za rentę (pismo to również znajduje się w aktach sprawy).
W związku z powyższym Prezydium Rady Narodowej dnia 23 lipca 1969 r. wystosowało do A.J. pismo znak [...], w którym wskazano że wnioskiem z dnia [...].01.1969 r. A.J. pragnął przekazać całość gospodarstwa w zamian za rentę i tym samym tut. Wydział przystąpił do naliczenia renty, w wyniku czego zostało wydane zawiadomienie w którym podano warunki na jakich może być przejęte gospodarstwo na rzecz Państwa w zamian za rentę. Wobec złożonej rezygnacji z przekazania w całości gospodarstwa na rzecz Państwa za rentę wydział zawiadamił, że nie wyraża zgody na przejęcie gruntów z gospodarstwa Obywatela w zamian za rentę z pozostawieniem zabudowań. Wobec powyższego, obywatel jest nadal prawnym właścicielem gospodarstwa o pow. 9,72 ha położonego we [...].
Ponadto w aktach sprawy znajduje się pismo z dnia [...] września 1969 r. Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej przesłane do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, w którym wskazane jest, iż A.J. zgadza się przekazać na rzecz Skarbu Państwa połowę swojego budynku mieszkalnego, tj. tej części w której kiedyś była restauracja, a Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej popiera wniosek i wskazuje, że lokal można byłoby wykorzystać na cele kulturalno- oświatowe, bibliotekę mając do dyspozycji jeden pokój u góry.
W piśmie z dnia [...] września 1969 r. skierowanym do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej A.J. wskazuje, iż nie miał zamiaru zdawać gospodarstwa w całości, lecz tyko pół domu z budynkiem gospodarczym stojącym tyłem do ulicy. Obecnie zdaje ziemie w całości za rentę a budynki pozostawia sobie. Zadłużenie w Państwowym Funduszu Ziemi ureguluje w całości przy ostatecznym rozliczeniu.
W dniu [...] grudnia 1969 r. została sporządzona notatka służbowa na okoliczność podziału budynku mieszkalnego stanowiącego część gospodarstwa obywatela A.J., która stanowi że na parterze wyłącza się dwa pokoje z werandą oraz dojściem z ogrodu jak również kuchnię ze spiżarnią. Na piętrze pozostawia się dla obywatela A.J. prawą część mieszkania oraz dla szwagierki pozostawia się zajmowany pokoik na piętrze po lewej stronie patrząc od strony szosy [...]. Następnie obywatel A.J. wyraża zgodę na wspólne użytkowanie schodów prowadzących na piętro. Kuchnia odchodzi do dyspozycji Gromadzkiej Rady Narodowej (GRN). Właściciel poprosił o zainstalowanie wody oraz zlewu na części budynku pozostających w dyspozycji obywatela A.J.. Następnie, w budynku gospodarczym znajdują się dwie ubikacje, z której właściciel nadal pragnie korzystać.
Pismem z dnia [...] marca 1970 r. znak: [...] w sprawie przejęcia gospodarstwa rolnego o powierzchni 9,72 ha położonego w [...] na rzecz Państwa z pozostawieniem zabudowań w zamian za rentę, Wydział Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej informuje A.J. że wyraża zgodę na przekazanie działki numer [...] wraz z częścią budynku mieszkalnego znajdującego się na powyższej działce na rzecz Państwa w trybie art. 179 k.c. Termin sporządzenia aktu notarialnego ustalono do dnia 30 marca 1970 r. Po tym terminie pismo niniejsze, które jest podstawą do sporządzenia aktu notarialnego traci moc obowiązującą, a Obywatel będzie nadal właścicielem powyższej działki.
Także pismem z dnia [...] marca 1970 r. znak [...] Wydział Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej przesłał do A.J. zgodę na przejęcie działki nr [...] o pow. 0,3 ha wraz z częścią budynku mieszkalnego na rzecz Państwa oraz pismo o wyrażeniu zgody przejęcie gruntów na rzecz Państwa w zamian za rentę z pozostawieniem drugiej części budynku mieszkalnego i zabudowań gospodarczych. W piśmie tym wskazano, że obywatel powinien w podanym w piśmie terminie sporządzić akt notarialny przekazania działki nr [...] wraz z częścią budynku. A.J. został poinformowany, że w przypadku niesporządzenia aktu notarialnego sprawa przejęcia gruntów na rzecz Państwa w zamian za rentę zostanie umorzona.
Dnia [...] października 1981 r. została sporządzona notatka służbowa przez J.R., z której wynika iż obywatel A.J. podaniem z dnia [...] sierpnia 1969 r. zwrócił się do Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa PPRN z prośbą o przyjęcie jego gruntów bez budynków w zamian za rentę. Mimo braku wyraźnej zgody ob. J. w piśmie GRN obywatel H.S. stwierdza, że właściciel zgadza się oddać na rzecz Państwa połowę budynku mieszkalnego (była restauracja). Proponuje przyjąć na tych warunkach gruntu z zagospodarowaniem których nie widzi trudności. W piśmie z dnia [...] marca 1970 r. informuje się o pozytywnym załatwieniu podania z dnia 21 sierpnia 1969 r. oraz wyrażą zgodę na przekazanie w trybie art. 179 k.c. działki o pow. 0.03 ha, na której położony jest budynek (była restauracja) na własność Państwa. W notatce zaznaczono, że w aktach brak jest wniosku strony o wyrażenie zgody na przekazanie działki [...] na rzecz Państwa.
Starosta wskazał, że zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz.U. 1968.3.15) państwo może odmówić przejęcia na własność nieruchomości, jeżeli uzna, że nie może zapewnić warunków do ich racjonalnego zagospodarowania. Art. 4 ust. 3 cytowanej ustawy stanowił, że w przypadku gdy budynki wchodzące w skład przejmowanych lub przejętych już nieruchomości będą potrzebne do należytego zagospodarowania tych nieruchomości, Państwo za zgodą rolnika może przejąć te budynki na własność.
Według Starosty domniemać można iż, ówczesna władza uznała, że zasadne będzie przejęcie także działki [...] wchodzącej w skład gospodarstwa S. i A. małż. J., aby skutecznie zagospodarować całość nieruchomości. Brak jest jednak jakichkolwiek dowodów mogących świadczyć, że Państwo J. w jakikolwiek sposób zostali zmuszeni do zrzeczenia się nieruchomości.
Po analizie wyżej wskazanych dokumentów w ocenie Starosty w przedmiotowej sprawie nie mają zastosowania przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. To nikt inny jak A.J. zwrócił się do Prezydium Rady Narodowej o przejęcie gospodarstwa w zamian za rentę. W związku z powyższym, cała procedura została zainicjowana przez właściciela nieruchomości. O wywłaszczeniu mówimy, gdy to ubiegający się o wywłaszczenie inicjuje rozpoczęcie działań oraz podejmuje kroki zmierzające do pozbawienia właściciela dotychczasowej nieruchomości. Ponadto, zgodnie z brzmieniem powołanej ustawy w przypadku dojścia stron do porozumienia należało zawrzeć umowę nabycia nieruchomości, co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca.
Zgodnie z obowiązującym wówczas brzmieniem art. 179 k.c., właściciel mógł wyzbyć się własności przez to, że się jej zrzekł. Kluczowe w brzmieniu niniejszego przepisu jest wyrażenie "może". W brzmieniu kodeksu cywilnego w ówczesnych latach brak jest wskazania, iż za zrzeczenie się prawa własności przysługuje właścicielowi odszkodowanie. Ponadto, w piśmie z dnia [...] marca 1970 r. znak [...] wskazane jest wyraźnie, że termin sporządzenia aktu notarialnego ustalono do dnia [...] marca 1970 r. Po tym terminie pismo niniejsze, które jest podstawą do sporządzenia aktu notarialnego traci moc obowiązującą, a Obywatel będzie nadal właścicielem powyższej nieruchomości. Nikt nie zmuszał właściciela do jej zbycia. Akt notarialny został spisany dnia [...] kwietnia 1970 r., a więc po wskazanym w w/w piśmie terminie. Uznać zatem należy, że Państwo J. sami dobrowolnie zrzekli się przedmiotowego gruntu. Ze zgromadzonych przez organ dokumentów nie wynika, iż Państwo wywierało jakiekolwiek naciski na właścicieli nieruchomości. Co więcej, wskazywane było, że jeśli do dnia [...] marca 1970 r. nie zostanie zawarta umowa notarialna, wówczas pismo traci moc. Brzmienie treści pisma wskazuje na pozostawienie Panu J. decyzji czy zamierza zrealizować swój zamiar dobrowolnego zrzeczenia się prawa własności.
Z dokumentów zgromadzonych przez organ nie wynika, aby A.J. odpowiedział na pismo lub poinformował o zawarciu aktu w innym terminie. Organy Państwowe zawiadomieniem Państwowego Biura Notarialnego z dnia [...] kwietnia 1970 r. poinformowało o zawarciu aktu.
Niezależnie od powyższej sprawy, decyzją z dnia [...] maja 1970 r. numer [...] Prezydium Powiatowej Rady Narodowej orzekło przejąć na własność Państwa nieruchomości rolne o pow. 9,69 ha składające się z działek nr [...] od małżonków A. i S.J. w zamian za rentę. Spod przejęcia wyłączono zabudowania wchodzące w skład przekazywanych nieruchomości położone na działce numer [...]. W decyzji wskazano, że zabudowania o których mowa wyżej stanowią odrębny przedmiot własności i z chwilą śmierci właściciela przechodzą na własność Państwa, chyba że uprzednio przez niego zostały zbyte.
Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych znak [...] S.J. oraz A.J. przyznano rentę w zamian za ww. gospodarstwo rolne przekazane na własność Państwa.
Postanowieniem z dnia [...] lipca 1970 r. Państwowe Biuro Notarialne postanowiło wydzielić budynki położone na działce numer [...] i przenieść do KW [...], a w KW [...] pozostałe gospodarstwo rolne we [...].
Organ II instancji w związku z powyższymi ustaleniami i dokumentami zgadził się ze Starostą, aby uznać za bezsprzeczne, iż A. i S. małż. J. zrzekli się nieruchomości oznaczonej działką numer [...], natomiast gospodarstwo rolne składające się z dziatek nr [...] zdali w zamian za rentę.
Ponadto Wojewoda ponownie wskazał, że na skutek decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] czerwca 2021 r. z obrotu prawnego została wyeliminowana pierwotna decyzja Naczelnika Gminy z [...] maja 1982 r. ustalająca odszkodowanie za przejętą nieruchomość. W tym stanie sprawy brak jest przedmiotu postępowania prowadzonego na podstawie art. 132 ust. 3 u.g.n.
W ocenie organów zarówno I jak i II instancji zrzeczenie się prawa własności nieruchomości przez Państwo J. z całą pewnością nie było wywłaszczeniem i nie wpisuje się w przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, o czym świadczy przytoczony materiał dowodowy.
Ponadto Wojewoda zgadził się z twierdzeniem Starosty, iż w zgromadzonych w sprawie dokumentach brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących, jakoby S. i A.J. byli przymuszani i działali pod naciskiem ówczesnych władz. Dowodem jest akt notarialny sporządzony [...] kwietnia z 1969 r., w którym S. i A.J. zrzekają się nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Kolejno po 10 latach została wydana decyzja ustalająca odszkodowanie za rzekomo bezprawnie zabraną nieruchomość ([...] maja 1982 r.), która następnie została uchylona z uwagi na fakt, iż organ ją wydający działał w błędzie ([...] czerwca 1983 r.).
Wojewoda wskazał, że z wywłaszczeniem nieruchomości mamy do czynienia wówczas, gdy została wydana decyzja administracyjna i odbywa się ono generalnie bez zgody osoby, której pozbawia się prawa własności. W przedmiotowej sprawie nie mamy do czynienia z wywłaszczeniem, ponieważ S. i A. małż. J. dobrowolnie zrzekli się prawa własności nieruchomości zabudowanej oznaczonej działką numer [...], stając do aktu notarialnego.
Wojewoda zgodził się ze stanowiskiem Starosty, iż jednym z kluczowych dowodów w sprawie jest fakt, iż decyzja Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia [...] czerwca 1983 r. była przedmiotem analizy przez ówczesną Prokuraturę Wojewódzką. Nie znalazła ona podstaw do jej zaskarżenia. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej uzasadnił, że odszkodowanie dla S. i A.J. nie przysługuje. Dysponując więc takim materiałem dowodowym stwierdzić należy, że nie ma podstaw, aby po 50 latach ustalać odszkodowanie za nieruchomość, która nie została wywłaszczona, a Naczelnik Gminy wydając decyzję o odszkodowaniu działał niezgodnie z obowiązującym wówczas prawem.
Wątpliwości organu budzi także fakt, iż S.J. wystąpiła o zwrot nieruchomości w 1981 r. tj. 11 lat po podpisaniu aktu notarialnego. Wcześniej S.J. nie kwestionowała zawartej umowy notarialnej. Nieruchomość została zagospodarowana przez Kółko Rolnicze, został tam zakwaterowany lokator i przez ponad dekadę w.w. nie wnosiła, że nieruchomość została jej zabrana. Ponadto, że M.K., córka S. i A. małż. J. nie przedłożyła żadnych dowodów świadczących o tym, że rodzice zrzekli się nieruchomości pod przymusem. Jedynym dowodem na którym się opiera spadkobierczyni jest decyzja Naczelnika Gminy ustalająca odszkodowanie, która ostatecznie została wycofana z obiegu prawnego.
Zgromadzone w aktach sprawy dokumenty nie dają organowi podstaw do uznania, jakby S. i A. małż. J. byli przymuszani czy też działali pod naciskiem władz. Decyzja ustalająca odszkodowanie nie powinien rzutować na stanowisko organu w przedmiocie ustalenia odszkodowania z uwagi na to, iż została wydana błędnie, co zostało potwierdzone przez Prokuraturę Wojewódzką w 1984 r.
Reasumując powyższe organ odwoławczy stwierdził, iż Starosta wykonał dyspozycje WSA w Gorzowie Wlkp., zawarte w wyroku z 21 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Go 610/22.
Od powyższej decyzji Wojewody z [...] lipca 2023 r. nr [...] M.K. reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła:
1. naruszenie prawa materialnego tj. art. 153 p.p.s.a. poprzez niedostosowanie się przez organ do wykładni prawnej i wskazań wyrażonych w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 21 grudnia 2022 roku w sprawie o sygn. akt II SA/Go 610/22.
2. naruszenie prawa materialnego tj. art. 128 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami poprzez odmowę wypłaty odszkodowania za bezprawne wywłaszczenie własności nieruchomości.
Stawiając powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz ustalenie odszkodowania za bezprawne wywłaszczenie własności nieruchomości położonej w [...], tj. części domu mieszkalnego obejmującego 2 pokoje o łącznej powierzchni 92 m2, werandę oraz jednego budynku gospodarczego ujętych w planie geodezyjnym na działce [...] oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 21 grudnia 2022 r. w sprawie o sygn. akt: II SA/Go 610/22, którym uchylona zastała decyzja Wojewody z dnia [...] lipca 2022 r. w sprawie nr [...], którą to decyzją utrzymana została w mocy decyzja Starosty z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia wypłaty odszkodowania na rzecz skarżącej za bezprawne wywłaszczenie własności nieruchomości położonej w [...], tj. części domu mieszkalnego obejmującego 2 pokoje o łącznej powierzchni 92 m2, werandę oraz jednego budynku gospodarczego ujętych w planie geodezyjnym na działce [...]. WSA w swoim wyroku z dnia 21 grudnia 2022 r. wskazał, iż organ przy ponownym wydaniu decyzji w sprawie przyznania odszkodowania na rzecz skarżącej winien jest ustalić czy zrzeczenie się nieruchomości na podstawie aktu notarialnego [...] kwietnia 1970 r. i ówcześnie obowiązującego art. 179 § 1 kc mogło mieć związek z procesem wywłaszczenia. Zdaniem skarżącej organy nie wywiązały się z tego obowiązku. Starosta w żadnym stopniu nie wyjaśnił wątpliwości związanych z przebiegiem zdarzeń z 1970 r. dlatego nie sposób wywieść na jakiej podstawie Wojewoda w zaskarżanej decyzji uznał, iż nieruchomość będąca przedmiotem sporu została wydana dobrowolnie na rzecz Skarbu Państwa. Wszystkie okoliczności świadczą o tym, że ograny administracyjne nie zastosowały się nawet w najmniejszym stopniu do wykładni prawnej i wskazań wyrażonych w w.w. wyroku. Zdaniem skarżącej zasadność ustalenia odszkodowania wynika z wprost z wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Gorzowie Wlkp. z dnia 20 października 2021 r. w sprawie o sygn. akt: II SA/Go 265/21.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej jako - "p.p.s.a."), sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.
Wojewódki Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Wojewody utrzymująca w mocy decyzję Starosty o odmowie ustalenia i wypłaty odszkodowania na rzecz M.K. za działkę oznaczoną numerem [...].
W pierwszej kolejności wskazać należy, że orzekanie w sprawie niniejszej odbywa się w warunkach związania, o których mowa w art. 153 p.p.s.a., ponieważ niniejszy wyrok jest poprzedzony prawomocnym wyrokiem tutejszego sądu z 21 grudnia 2021 r. sygn. akt II SA/Go 610/22.
Zgodnie z powołanym przepisem art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Związanie oceną prawną i wskazaniami oznacza, że zarówno organy, jak i inne sądy, nie mogą formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz są zobowiązane do podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Uwzględniając zasadę ekonomiki postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego, sąd po to wyraża swoją ocenę prawną, by przy ponownym rozpoznaniu sprawy zakres tej oceny nie był już przedmiotem kolejnego rozpoznania. Uregulowania zawarte w art. 153 p.p.s.a. mają zapobiec sytuacji, w której określona kwestia byłaby odmiennie oceniana w kolejnych orzeczeniach sądu (vide: wyrok NSA z 2 września 2016 r., II OSK 2971/14).
Wobec treści art. 153 p.p.s.a. orzekając obecnie sąd zobowiązany jest zatem skontrolować, czy organ rozpoznający sprawę ponownie, dostosował się do przedstawionych ocen i wskazań wynikających z wyroku z 21 grudnia 2022 r. sygn.. akt II SA/Go 610/22.
Wskazać zatem przyjdzie, że w w.w. wyroku Sąd wskazał, że stan faktyczny sprawy nie został wystarczająco wyjaśniony, a w sprawie wymagane jest uzupełnienie materiału dowodowego o dokumenty związane z przekazaniem przez małż. S. i A.J. na rzecz Skarbu Państwa działki nr [...] (a nie tylko akt notarialny z [...] kwietnia 1970 r. i późniejsze decyzje dotyczące odszkodowania) oraz dokumentów związanych z przejęciem gospodarstwa rolnego przez Państwo w zamian za rentę. Następnie, we wskazaniach zawartych w uzasadnieniu w.w. wyroku Sąd wskazał na konieczność przeprowadzenia analizy wniosku skarżącej o ustalenie i wypłatę odszkodowania za działkę nr [...] w oparciu o przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., która to analiza winna być dokonana na podstawie całego zgromadzonego materiału dowodowego. Sąd jednocześnie przeprowadził wykładnię art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. z której wynika, że w określonych sytuacjach i przy spełnieniu określonych warunków (por. uzasadnienie w.w. wyroku), przepis ten może stanowić podstawę do ustalenia odszkodowania za pozbawienie praw do nieruchomości, które nastąpiło w okresie poprzedzającym wejście w życie ustawy gospodarce nieruchomościami. W szczególności Sąd wskazał na stanowisko wyrażone w orzecznictwie sądowym, zgodnie z którym dla zastosowania przepisu art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. do stanu, jaki zaistniał w przeszłości, konieczne jest by pozbawienie prawa własności do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania nastąpiło mimo, że obowiązujące w tym czasie przepisy przewidywały jednak obowiązek przyznania stosownego odszkodowania. Dodać też trzeba, że taki obowiązek musi również wynikać z przepisów, które obecnie obowiązują. W każdym zatem przypadku należy m.in. ocenić, czy pozbawienie praw przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami nastąpiło w takiej formie prawnej lub przy zastosowaniu takiej instytucji prawnej, która znajduje odzwierciedlenie w obecnie obowiązującej formie przejmowania praw do nieruchomości pod cel publiczny. W sytuacji więc, gdy utrata własności nieruchomości następowała w oparciu o przepis, który przewidywał przejęcie jej na własność Skarbu Państwa bez odszkodowania, nie można do skutków takiego przejęcia stosować art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n.(por. wyroki sygn. akt I OSK 2011/20, I OSK 1223/22).
Rozpoznając ponownie sprawę organy uzupełniły materiał dowodowy w zakresie wskazanym w w.w. wyroku, jednak nie przeprowadziły pełnej analizy tak zgromadzonego materiału dowodowego pod kątem treści art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. oraz z uwzględnieniem wskazań wynikających z powyższego wyroku. Należy pamiętać, że powyższym wyroku Sąd wskazał na konieczność zbadania okoliczności w jakich doszło do sporządzenia oświadczenia woli w formie aktu notarialnego o zrzeczeniu się nieruchomości oraz na konieczność rozważenia uwarunkowań stanu prawnego - w kontekście możliwości ustalenia na rzecz skarżącej stosownego odszkodowania. W omawianym zakresie analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego została przeprowadzona przez organ pobieżnie, bez uwzględniania wszystkich istotnych okoliczności stanu faktycznego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wprawdzie wskazał w jakim w jakim zakresie materiał dowodowy został uzupełniony, jednak w ocenie materiału dowodowego organ nie odniósł się i nie ocenił wszystkich przedłożonych do sprawy dokumentów, których treść może podważać konkluzje organu. Stwierdzone uchybienie stanowi zatem naruszenie art. 153 p.p.s.a. oraz art. 80 kpa.
W szczególności organ nie odniósł się do treści pism Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z [...] lipca 1969 r. znak: [...], w którym organ odmówił przejęcia gospodarstwa rolnego, następnie pisma z dnia [...] września 1969 r. znak: [...], w którym organ stwierdził, że A.J. zgadza się oddać na Skarb Państwa połowę swojego budynku mieszkalnego, tj. tej części w której kiedyś była restauracja, treści notatki służbowej z dnia [...] września 1981 r. oraz pisma Urzędu Wojewódzkiego z dnia [...] listopada 1981 r. znak: [...] z którego wynika, że badając tok postępowania administracyjnego Wojewódzka Komisja na posiedzeniu w dniu [...] listopada 1981 r. ustaliła, że podniesione zarzuty polegają na prawdzie. Zabrakło również analizy treści pism z dnia [...] marca 1970 r. znak: [...], w tym pisma w którym wyznaczono termin sporządzenia aktu notarialnego na dzień [...] marca 1970 r. ze stwierdzeniem, że po tym terminie pismo to traci moc obowiązującą, przypomnieć w tym miejscu należy, że akt notarialny sporządzono w dniu [...] kwietnia 1970 r. Wymagana w tym względzie analiza sprawy winna uwzględniać treść obowiązującego wówczas art. 179 § 1 kc, zgodnie z którym jeżeli nieruchomość jest przedmiotem własności indywidualnej albo osobistej, właściciel może wyzbyć się własności przez to, że się jej zrzeknie. Zrzeczenie się wymaga formy aktu notarialnego. Do zrzeczenia się własności nieruchomości potrzebna jest zgoda właściwego organu prezydium powiatowej (miejskiej) rady narodowej. Ponadto w ocenie Sądu, analiza zgromadzonego materiału dowodowego doprowadziła organ do błędnych wniosków. Nie znajduje bowiem oparcia w aktach sprawy stanowisko organu, zgodnie z którym procedura przekazania dz. nr [...] została zainicjowania wnioskiem A.J. lub S.J.. Takie stwierdzenie nie ma oparcia w aktach sprawy. W szczególności za taki wniosek nie można uznać podania A.J. o przejęcie przez Skarb Państwa części gospodarstwa rolnego w zamian za rentę, innej procedury dotyczył bowiem ten wniosek. Jednocześnie w aktach sprawy brak jest wniosku A.J. lub S.J. o wyrażenie zgody na przejęcie działki nr [...] na podstawie art. 179 § 1 kc.
W ocenie Sądu stan sprawy wymaga szczegółowej analizy zgromadzonego materiału dowodowego oraz skutków prawnych podjętych przez ówczesne organy czynności procesowych, w tym również przekroczenia terminu o którym mowa w .w.w. piśmie z dnia [...] marca 1969 r.
Wskazać należy, że w aktualnie obowiązującym stanie prawnym przypadki odjęcia prawa własności nieruchomości za odszkodowaniem przewidziane zostały w następujących przepisach ustawy o gospodarce nieruchomościami (u.g.n.): art. 98, art. 112 i art. 124 (ten ostatni dotyczy ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości). Natomiast według stanu prawnego obowiązującego w dacie przekazania spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa wywłaszczenie nieruchomości regulowały przepisy art. 1 i nast. ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (u.z.t.w.n.) (obydwie ustawy przywołane z publikatorami w treści uzasadnienia). Zgodnie z art. 3 ust. 1 u.z.t.w.n. wywłaszczenie jest dopuszczalne, jeżeli wywłaszczana nieruchomość jest ubiegającemu się o wywłaszczenie niezbędna na cele użyteczności publicznej, na cele obrony Państwa albo dla wykonania zadań określonych w zatwierdzonych planach gospodarczych. Natomiast w myśl art. 112 ust. 1 u.g.n. przepisy niniejszego rozdziału (dot. wywłaszczenia - przyp. autora) stosuje się do nieruchomości położonych, z zastrzeżeniem art. 122a, art. 124 ust. 1b, art. 124b, art. 125 i art. 126, na obszarach przeznaczonych w planach miejscowych na cele publiczne albo do nieruchomości, dla których wydana została decyzja o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego. O tym co jest celem publicznym w rozumieniu u.g.n. stanowi art. 6 tej ustawy. W myśl art. 6 pkt 6 u.g.n. celem publicznym jest m.in. budowa i utrzymywanie pomieszczeń dla państwowych lub samorządowych instytucji kultury w rozumieniu przepisów o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej. Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (DZ.U. z2020 r. poz. 194) formami organizacyjnymi działalności kulturalnej są w szczególności: teatry, opery, operetki, filharmonie, orkiestry, instytucje filmowe, kina, muzea, biblioteki, domy kultury, ogniska artystyczne, galerie sztuki oraz ośrodki badań i dokumentacji w różnych dziedzinach kultury. Na podstawie przytoczonych przepisów uprawniony jest zatem wniosek, że zarówno w poprzednio obowiązującym stanie prawnym jak i w stanie obecnym dopuszczalne jest wywłaszczenie nieruchomości za odszkodowaniem w celu prowadzenia działalności kulturalnej np. w formie domu kultury. Stanowisko to może mieć w badanej sprawie znaczenie ze względu na treść art.129 ust. 5 pkt 3 oraz wykładnię tego przepisu.
Nie przesądzając na obecnym etapie wyniku analizy zebranego materiału dowodowego Sąd stwierdza, że prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy wymaga odniesienia się do całości materiału dowodowego.
Sąd zwraca uwagę, że wyrażona w art. 80 k.p.a. zasada swobodnej oceny dowodów obliguje organ administracji do poddania analizie całego materiału dowodowego i rozpatrzenia wszystkich dowodów w ich wzajemnym powiązaniu. Co innymi słowy oznacza, że wniosek dotyczący okoliczności faktycznych powinien być oparty na rozpoznaniu wszystkich dowodów w sprawie, zaś oceniając wyniki postępowania dowodowego (wiarygodność i moc dowodów) organ powinien uwzględnić treść wszystkich przeprowadzonych i rozpatrzonych dowodów. Ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego. Organ powinien dokonać oceny mocy i wiarygodności dowodu wraz z całym materiałem dowodowym sprawy i na jego tle, co wiąże się z koniecznością porównania różnych dowodów ze sobą, z ustaleniem przesłanek, które obniżają bądź też pozbawiają dany dowód mocy dowodowej lub wiarygodności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 10 października 2023 r. II SA/Gd 127/23).
Wymaga wyjaśnienia, że konieczna w sprawie analiza i ocena zgromadzonego materiału dowodowego winna być przeprowadzona przez organ administracyjny orzekający w sprawie. Sąd nie jest władny do przeprowadzenia takiej oceny, gdyż w istocie oznaczałoby to zastąpienie organu w procesie rozpoznania wniosku skarżącej o ustalenie odszkodowania za nieruchomość, a tym samym pozbawiłoby stronę prawa ochrony swoich praw w postępowaniu administracyjnym. Nadto należy dodać, że stwierdzone przez Sąd w niniejszej sprawie uchybienia procesowe wynikają z niewykonania wskazań skierowanych do organu administracyjnego zawartych w wyroku z dnia 21 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Go 610/22.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie ar. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie ar. 200 i 205 § 1 p.p.s.a.