II SA/Go 349/24

II SA/Go 349/24 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2024-11-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-10
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Adam Jutrzenka-Trzebiatowski /sprawozdawca/
Krzysztof Rogalski /przewodniczący/
Michał Ruszyński
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 323
art. 30 ust. 1, 2, 2b, 8, art. 25 ust. 1 i art. 23b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Dz.U. 2020 poz 374
art. 15 h ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2
Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
Dz.U. 2023 poz 852
art. 23
Ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7 i art. 105 § 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Rogalski Sędziowie Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski (spr.) Sędzia WSA Michał Ruszyński po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 listopada 2024 r. sprawy ze skargi J.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności oraz zobowiązania do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] r. nr [...]. II. umarza postępowanie administracyjne.
Uzasadnienie
Decyzją z [...] r. nr [...] Burmistrz Miasta i Gminy[...], powołując się na art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b, ust. 6-8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. 2024, poz. 323 ze zm.; dalej u.ś.r.), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023, poz. 572; dalej k.p.a.), uznał, że kwota zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności wypłaconego J. S. na podstawie decyzji z [...] r. nr [...] wraz z późniejszymi decyzjami zmieniającymi, za okres od [...] r. do [...] r., w łącznej wysokości [...] zł jest świadczeniem pobranym nienależnie, zobowiązując wyżej wymienionego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w wysokości [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie ustalonymi na dzień spłaty, na podane w decyzji konto.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że decyzją z [...] r. nr [...] przyznano skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny na okres od [...] r. do [...] r. Decyzją organu I instancji z [...] r. nr [...] zmieniono powyższą decyzję w części dotyczącej okresu przysługiwania zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności w ten sposób, że został on przedłużony do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności. Zmiany decyzji dokonane zostały na podstawie orzeczenie o znacznym stopniu niepełnoprawności z [...] r. nr [...].
Orzeczenie to zostało wydane stronie do [...] r., jednak na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.; dalej jako ustawa COVID) podlegało przedłużeniu do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Następnie decyzją z [...] r. nr [...]– z uwagi na treść art. 10 i 23 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 852; dalej jako ustawa z dnia 9 marca 2023 r.) - zmieniono z urzędu decyzję z [...] r. nr [...] wraz z późniejszą decyzją zmieniającą, w zakresie okresu przysługiwania zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności w ten sposób, że został on przedłużony do [...] r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności.
Dnia [...] r. do Ośrodka Pomocy Społecznej wpłynęła kserokopia orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z [...] r. nr [...], z którego wynika, że skarżący został zakwalifikowany do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do [...] r.
Pismem z dnia [...] r. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania
o Niepełnosprawności w [...], na wezwanie organu I instancji, poinformował, że powyższe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z [...] r. nr [...] stało się ostateczne w dniu [...] r.
W związku z wydaniem stronie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, orzeczenie dotychczasowe, tj. z [...] r. [...] – zdaniem organu I instancji - utraciło ważność z dniem wydania kolejnego, tj. [...] r. Skutkiem tego była, że decyzja organu I instancji decyzja przyznająca skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności wygasła [...] r. W przypadku wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na czas określony prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia. Zdaniem organu z powyższego bezsprzecznie wynika, że wypłata zasiłku pielęgnacyjnego za okres od [...] r. do [...] r., nie mogła zostać zrealizowana skarżącemu na podstawie orzeczenia z [...] r., gdyż straciło ono ważność z dniem wydania kolejnego orzeczenia.
Organ I instancji podkreślił, że zarówno w sentencji, jak i w uzasadnieniu decyzji z [...] r., zostało wskazane, że okres, na który przedłużono stronie zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności, tj. do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności. W decyzji z [...] r. wskazano, że okres na który przedłużono powyższy zasiłek został przedłużony do [...] r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności. Ponadto wskazano, że zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. strona jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do tych świadczeń. W pouczeniu decyzji z [...] r. wskazano również, że w przypadku otrzymania kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności, należy niezwłocznie poinformować o tym fakcie Ośrodek Pomocy Społecznej we [...].
Organ I instancji podał, iż mimo ciążącym na stronie obowiązku zgłoszenia każdej zmiany mającej wpływ na prawo do świadczeń, w tym szczególnie otrzymania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, nie wywiązała się ona
z powyższego.
W związku z tym, że zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności za okres od [...] r. do [...] r., został wypłacony przez Ośrodek Pomocy Społecznej we [...] na podstawie opisanych powyżej decyzji z [...] r. oraz z [...] r., a nowe orzeczenie zostało wydane skarżącemu [...] r., organ uznał, iż za powyższy okres wypłacony skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny został przez niego nienależnie pobrany.
Od decyzji organu I instancji odwołanie wniósł J. S., który podał, iż nie był świadomy, że musi zgłosić w OPS uzyskanie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Ponadto zasiłek pielęgnacyjny przysługiwał mu, ponieważ miał właściwe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności.
Decyzją z dnia [...] r. [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], powołując się na art. 16, art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
W uzasadnieniu Kolegium przywołało treść art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 u.ś.r. oraz podało, że organ I instancji na każdym stadium postępowania po wydaniu kolejnych decyzji informował odwołującego o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Skarżący posiadając dokument przez cały czas prowadzonych postępowań nie poinformował organu I instancji
o posiadaniu aktualnego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności pomimo, obowiązku jaki zakładała każda z wydanych decyzji w pouczeniu. W ocenie Kolegium ta właśnie świadomość odwołującego, ma tu dla rozstrzygnięcia sprawy znaczenie najistotniejsze, tym bardziej, że w decyzjach, którymi przyznawano stronie zasiłek pielęgnacyjny, w pouczeniach, jako informacje istotną wskazano konieczność
w przypadku otrzymania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności niezwłocznego poinformowania o tym fakcie OPS we [...].
W ocenie Kolegium w okolicznościach faktycznych sprawy przyjęcie, że pobrany zasiłek pielęgnacyjny przez skarżącego za okres od dnia [...] r. do dnia [...] r. w kwocie [...] zł było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., wymagało wykazania jego negatywnego zachowania ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że obowiązek zwrotu został połączony z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Jest to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Z tych względów dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, lecz konieczne jest ustalenie, czy osoba, która pobrała to nienależne świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależne świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
W ocenie Kolegium w sprawie bezspornym jest, że odwołujący w momencie uzyskiwania decyzji o przyznaniu oraz zmianie okresu pobierania zasiłku pielęgnacyjnego miał świadomość konieczności przedłożenia aktualnego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności w możliwie szybkim czasie od fizycznego go odebrania.00101059
Skład orzekający Kolegium uznał, że zawarte w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. przesłanki zostały spełnione. Strona obowiązana była zgłosić fakt posiadania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności organowi I instancji. W świetle powyższego nie można postawić Burmistrzowi zarzutu dowolności
w kwestii podjętego w skarżonej decyzji rozstrzygnięcia.
Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego
w [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. J.S., który zarzucił:
I. naruszenie przepisów postępowania:
1) art. 10 k.p.a. przez niepoinformowanie skarżącego przed wydaniem decyzji, o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów czym naruszone zostało prawo skarżącego do czynnego uczestnictwa w każdym stadium postępowania i wypowiedzenia się co do zgromadzonego materiału dowodowego;
2) art. 7, 77. 80 oraz 81 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu
i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy,
w tym swobodnym uznaniu, iż pobrany przez skarżącego zasiłek pielęgnacyjny był pobrany nienależnie;
3) art. 107 § 3 k.p.a. przez nienależyte sporządzenie uzasadnienia zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w nim zbyt ogólnych stwierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji, w szczególności niewyjaśnianie przesłanek koniecznych do uznania pobranego świadczenia za nienależne oraz brak odniesienia się do pisma skarżącego z [...] r., doręczonego do SKO w dniu [...] r.;
II. naruszenie przepisu prawa materialnego:
1) art. 30 ust. 1 u.ś.r. przez orzeczenie w tej samej decyzji zarówno uznania, że kwota wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego jest świadczeniem pobranym nienależnie, jak i nakazania zwrotu tego świadczenia;
2) art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wobec braku zaistnienia w przedmiotowym stanie faktycznym wszystkich łącznie przesłanek do uznania, iż doszło do nienależnie pobranego świadczenia, w tym kwestii winy skarżącego.
Na podstawie tak sformułowanych zarzutów strona wniosła o uchylenie
w całości zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania lub wydanie decyzji o sentencji odmiennej oraz zwrot na rzecz skarżącego poniesionych kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skarżący podniósł, że dostarczenie przez niego w dniu
[...] r. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r.nr [...] potwierdza, iż przez cały czas był osobą niepełnosprawną, a w toku postępowania wszczętego przez organ I instancji zeznając potwierdził, że nadal choruje i leczy się w związku z chorobą nowotworową. Poza sporem jest fakt, że leczenie choroby nowotworowej jest procesem długim, uciążliwym i wyniszczającym organizm. Dlatego też nie bez przyczyny w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności uznał, iż skarżący wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W postępowaniach zarówno przed organem I, jak i II instancji zupełnie pominięto odniesienie do kwestii winy osoby pobierającej świadczenie oraz czy skarżący był świadomy, że pobierając zasiłek pielęgnacyjny czyni to pomimo utraty uprawnień.
W ocenie skarżącego świadczenie objęte zaskarżoną decyzją mogłyby być zakwalifikowane jako nienależnie pobrane, o ile jego pozyskanie przez stronę stanowiło efekt jej świadomego działania nacechowanego złą wolą. Taka sytuacja wystąpiłaby wyłącznie wówczas, gdyby skarżący pobierając zasiłek pielęgnacyjny był świadomy faktu, że nie powinien tego czynić. Strona zwróciła uwagę na bardzo lakoniczne pouczenie zawarte w decyzji nr [...] z [...] r., które stanowi jedynie o tym, że skarżący winien poinformować organ o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Taka redakcja pouczenia nie mogła stanowić skutecznej dla skarżącego informacji o jakie zdarzenia i dokumenty chodzi, a nadto brak jest wskazania terminu, w jakim organ należy zawiadomić.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie, przeprowadzonej pod względem legalności w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, stosownie do art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935; dalej jako p.p.s.a.), była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] utrzymująca w mocy opisaną na wstępie decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] uznającą, że kwota zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności, wypłaconego skarżącemu na podstawie decyzji z [...] r. nr [...] wraz z późniejszymi decyzjami zmieniającymi, za okres od [...] r. do [...] r., w łącznej wysokości [...] zł, jest świadczeniem pobranym nienależnie oraz zobowiązującą wyżej wymienionego do zwrotu powyższego nienależnie pobranego świadczenia.
Podstawą materialną powyższych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. w związku
z przepisami ustawy COVID-19, przedłużającymi ważność orzeczeń
o niepełnosprawności.
Stosownie do art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 30 ust. 2b u.ś.r.). Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie
z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłat (art. 30 ust. 8 u.ś.r.).
W myśl art. 15h ust. 2 pkt 2 ustawy COVID-19, z przyczyn związanych
z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie
o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy
z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia
w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Przepis ten dodany został przez art. 1 pkt 14 ustawy z dnia
31 marca 2020 r. o zmianie ustawy COVID-19 (Dz.U. z 2020 r., poz. 568), przy czym wszedł on w życie z dniem 8 marca 2020 r.
Stosownie natomiast do art. 23 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. orzeczenie
o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, o którym mowa w art. 15h ustawy zmienianej w art. 10, w brzmieniu dotychczasowym, którego okres ważności:
1) upłynąłby do dnia 31 grudnia 2020 r. - zachowuje ważność do dnia 31 grudnia 2023 r.,
2) upłynąłby w okresie od dnia 1 stycznia 2021 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. - zachowuje ważność do dnia 31 marca 2024 r.,
3) upłynąłby w okresie od dnia 1 stycznia 2022 r. do dnia poprzedzającego dzień wejścia w życie niniejszego przepisu - zachowuje ważność do dnia 30 września 2024 r.
- jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia
o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Zniesienie stanu epidemii nastąpiło z dniem 16 maja 2022 r. (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 maja 2022 r. Dz. U. z 2022 r., poz. 1025), natomiast stan zagrożenia epidemiologicznego zniesiony został z dniem 1 lipca 2023 r. (Dz. U.
z 2023 r. poz. 1118).
W orzecznictwie zgodnie się przyjmuje, iż przepis art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19 należy rozumieć w ten sposób, że jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii COVID-19, ulega ono z mocy prawa przedłużeniu do 60 dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia. Podkreślono, że okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni tudzież data wydania nowego orzeczenia dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stanu pandemii (por. wyrok WSA w Poznaniu z 11 marca 2022 r., II SA/Po 461/21; wyrok WSA w Gliwicach z 27 marca 2024 r., II SA/Gl 17/24; wyroki WSA w Rzeszowie: z 5 kwietnia 2024 r., II SA/Rz 83/24 i z 5 czerwca 2024 r.,
II SA/Rz 145/24; wyroki WSA w Łodzi: z 23 lipca 2024 r., II SA/Łd 244/24
i z 5 września 2024 r., II SA/Łd 281/24).
Sąd podziela powyższą wykładnię. Orzeczenie o niepełnosprawności skarżącego wydane zostało [...] r. z okresem ważności do [...] r. Orzeczenie to stanowiło podstawę przyznania skarżącemu zasiłku pielęgnacyjnego. Skoro zniesienie stanu epidemii nastąpiło z dniem 16 maja 2022 r., natomiast stan zagrożenia epidemiologicznego zniesiony został z dniem 1 lipca 2023 r., to orzeczenie o niepełnosprawności z [...] r. było orzeczeniem ważnym, natomiast okresy, o których mowa w art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z 20 marca 2020 r., rozpoczęły bieg dopiero od dnia 1 lipca 2023 r., tj. od dnia zniesienia stanu zagrożenia epidemiologicznego. Przy czym następnie ważność tego orzeczenia została przedłożona na postawie art. 23 pkt 2 ustawy z 9 marca 2023 r. do dnia
[...]r. Sformułowania zawartego w tym ostatnim przepisie "jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności", nie sposób odnosić do orzeczeń wydanych w okresie stanu epidemii albo stanu zagrożenia epidemiologicznego, sprzed wejścia w tego przepisu. Konsekwencją powyższej wykładni jest to, że ważności orzeczenia z [...] r. nie przekreśla fakt wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności z [...] r. (tożsamego jeśli chodzi o stopień niepełnosprawności), które zresztą stanowiło podstawę do przyznania zasiłku za okres od [...] r. do [...] r.
Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że skarżący nie miał obowiązku informowania organu o wydaniu nowego orzeczenia, gdyż orzeczenie
o niepełnosprawności z [...] r. było w zakwestionowanym okresie nadal orzeczeniem ważnym. Zatem nie zaistniała żadna przesłanka uzasadniająca uznanie pobranego w okresie od [...] r. do [...] r. świadczenia, jako nienależnego (art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Natomiast nowe orzeczenie, które wydane zostało w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemiologicznego, potwierdzające niepełnosprawność jest podstawą przyznania świadczenia skarżącemu na dalszy okres, tj. do [...] r., co miało miejsce, w następstwie rozpoznania jego wniosku z [...] r.
Ponadto należy zwrócić uwagę, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności pozostaje w istocie bez wpływu na przysługujące skarżącemu materialnie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w tym sensie, że potwierdza jedynie, iż dana osoba nadal pozostaje niepełnosprawna w tym samym stopniu. Brak poinformowania organu
o uzyskaniu nowego orzeczenia nie spowodował, że świadczenia zostały wypłacone skarżącemu nienależnie, gdyż prawo do tego świadczenia w sensie materialnym nie ustało.
Nawet przyjęcie odmiennej wykładni powyższych przepisów, a mianowicie takiej jaką forsują organy w uzasadnieniach swoich decyzji, nie mogło
w kontrolowanej sprawie prowadzić do uznania świadczenia pobieranego przez skarżącego jako nienależnego.
W orzecznictwie utrwalił się bowiem pogląd, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, a w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane przepisy prawa znajdujące zastosowanie
w sprawie, a zatem czy został skutecznie pouczony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Podkreślenia przy tym wymaga, że wspomniane pouczenie nie powinno sprowadzać się do powtórzenia treści przepisów prawa, ale powinno być zrozumiałe dla przeciętnego odbiorcy, tak aby miał on świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyrok NSA z 26 października 2023 r., I OSK 2208/21, wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., I OSK 1392/21)
W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić, że obowiązek informacyjny organu nie został prawidłowo zrealizowany. W uzasadnieniu decyzji
z [...] r. znalazło się bowiem ogólne pouczenie o treści art. 25 ust. 1 u.ś.r., a mianowicie, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Natomiast w decyzji z [...] r. zawarto również pouczenie o treści art. 25 ust. 1 u.ś.r. oraz dodatkowo, że "W przypadku otrzymania orzeczenia o kolejnego orzeczeniao niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności należy niezwłocznie poinformować o tym fakcie Ośrodek Pomocy Społecznej".
W orzecznictwie podkreśla się, iż prawidłowe pouczenie - w odniesieniu do świadczeń powiązanych z orzeczeniami o niepełnosprawności przy uwzględnieniu przepisów przedłużających ważność tych orzeczeń z mocy prawa w związku
z epidemią COVID-19 - powinno zawierać zwierać informację, że z chwilą wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności decyzja przyznająca świadczenie wygasa
i aby otrzymać kolejną decyzję przyznającą zasiłek pielęgnacyjny należy złożyć kolejny wniosek, a ponadto, że skutkiem niedostarczenia nowego orzeczenia
i dalszego pobierania świadczeń, będą one uznane za świadczenia nienależnie pobrane. Nie można utożsamiać realizacji pouczenia z powołaniem w decyzji przepisu prawa czy z samym brzmieniem rozstrzygnięcia w zakresie daty końcowej, do której nastąpiło przyznanie świadczenia. Przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały niezwłocznie podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, decydujące są materialnoprawne przepisy u.ś.r. warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania (przez stronę) wymogu informacyjnego nie ma takiego charakteru. Przepis ten nie uchyla generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy", co oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością.
Konieczne jest zatem wyjaśnienie stronie w sposób należyty okresu, na jaki świadczenie będzie dalej przysługiwać. Powinno być nie tylko uzewnętrznione stronie, ale także przedstawione w sposób dla niej zrozumiały (por. wyrok WSA
w Gliwicach z 21 marca 2024 r., II SA/Sz 26/24, wyrok WSA w Szczecinie
z 22 lutego 2024 r., II SA/Sz 1073/23) .
Podkreślić również należy, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności stanowiło powtórzenie dotychczasowego orzeczenia i jedynie określało nową datę ważności, a tym samym usprawiedliwione było przekonanie strony, że nie doszło do żadnych zmian mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wszelkie działania podejmowane przez organ w sprawach o przyznanie świadczenia rodzinnego powinny być ukierunkowane na realizację wsparcia osób z niepełnosprawnościami. Przy czym organ winien ten cel realizować w taki sposób, aby osoby uprawnione nie zostały pozbawione świadczeń wyłącznie z przyczyn biurokratycznych (por. wyrok WSA w Szczecinie z 14 marca 2024 r., II SA/Sz 52/24).
W badanej sprawie jest to o tyle istotne, że organ I instancji posiada bezpośredni dostęp do Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania
o Niepełnosprawności (ESMOON), który służy gromadzeniu danych dotyczących procesu orzekania o niepełnosprawności. Wspomaga rejestrację i proces wydawania orzeczeń o niepełnosprawności przez wojewódzkie i powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. Wykorzystywany jest również do kontroli wniosków
i odwołań oraz orzeczeń wydawanych na obszarze całego kraju, a także do prowadzenia bieżących analiz przez Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych (https://empatia.mpips.gov.pl/dla-przedsiebiorcow/systemy/on). Zatem organ posiada instrumenty, które pozwalają na sprawdzenie istotnych
z punktu widzenia postępowania informacji, co więcej, ma z mocy art. 23b u.ś.r. obowiązek z nich korzystać.
W ocenie Sądu nie do pogodzenia z regułami demokratycznego państwa prawa jest takie procedowanie, które w efekcie prowadzi do pozbawienia osoby
z niepełnosprawnością środków, które w świetle art. 16 u.ś.r. jej przysługiwały,
a docelowo również do jej zubożenia przez wszczęcie egzekucji.
Z tych przyczyn Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt I wyroku). Ponadto uznając, że postępowanie dotyczące zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego było bezprzedmiotowe (art. 105 § 1 k.p.a.), Sąd - stosownie do art. 145 § 3 p.p.s.a. - umorzył postępowanie administracyjne (pkt II wyroku).