II SA/GO 314/22

II SA/Go 314/22 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2022-10-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Adam Jutrzenka-Trzebiatowski /przewodniczący sprawozdawca/
Grażyna Staniszewska
Kamila Karwatowicz
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1009
art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
§ 3 ust. 1
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Dz.U. 2022 poz 329
art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Staniszewska Asesor WSA Kamila Karwatowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 20 października 2022 r. sprawy ze skargi M.C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] marca 2018 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r.
o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm. aktualny tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 1009; określanej dalej jako u.s.u.s.) oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca
2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz.1365; dalej jako rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r.) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział odmówił M.C. umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek w łącznej wysokości w kwocie 68.988,87 zł wraz z odsetkami oraz z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej wysokości w kwocie 66.755,45 zł wraz z odsetkami.
W decyzji tej wskazano, że wnioskiem z dnia [...] października
2016 r. M.C. wystąpiła do organu o umorzenie wskazanych należności powołując się na to, że jej odpowiedzialność wynika z przeniesienia decyzją z dnia
[...] września 2016 r. nr [...] na nią oraz pozostałych spadkobierców (H.C. i N.C.) zobowiązań składkowych obciążających jej zmarłego ojca – J.C., który prowadził działalność gospodarczą. We wniosku powołano się na sytuację rodzinną, osobistą i majątkową strony. Podkreślono, że wnioskująca miała tylko sporadyczne kontakty z ojcem w okresie powstania zaległości i nie wiedziała o kłopotach finansowych ojca. W złożonym oświadczeniu wskazano, że wnioskująca przebywa i pracuje na terenie Wielkiej Brytanii, prowadzi gospodarstwo domowe wraz nastoletnim synem i otrzymuje co miesiąc wynagrodzenie w kwocie 634,56 £, dodatek mieszkaniowy w wysokości 170, 89 £ oraz dodatek na dziecko w wysokości 259,60 £, alimenty w wysokości 300 zł. Wydatki miesięczne strona określiła na kwotę 699,88 £. Nadto stronę obciążają kredyty spłacane w ratach po 341,12 £ oraz 390 zł miesięcznie.
Zdaniem organu, w sprawie nie zostały spełnione przesłanki wskazane
w art. 28 u.s.u.s. oraz w § 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r., uzasadniające umorzenie składek.
M.C., reprezentowana przez pełnomocnika – matkę H.C., złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy (zatytułowany jako odwołanie),
w którym wniosła o umorzenie zaległości. We wniosku podniesiono, że w sprawie
został sporządzony spis inwentarza spadkobiercy oraz, że nieruchomość położona
w [...], dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...] jest obiektem w 80 % nadającym się do remontu. Brak jest kupców na tę nieruchomość, a Gmina nie jest zainteresowana jej przejęciem w zamian za dług. Dług w stosunku do gminy stale wzrasta w związku
z nieopłacanym podatkiem od nieruchomości. Nadto, że zajazd przy trasie [...] należy do Lasów Państwowych i również nie można go sprzedać. Pełnomocnik zarzucił również, że decyzja jest krzywdząca dla rodziny zmarłego i nieobiektywna, bowiem zaległości spadkodawcy dotyczą jedynie ostatnich
6 lat, natomiast przez 30 lat pracował prowadząc jednocześnie działalność
gospodarczą i nie korzystał z żadnych świadczeń.
Decyzją z dnia [...] maja 2018 r., nr [...] ZUS utrzymał w mocy decyzję własną wydaną w I instancji. M.C. wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., który wyrokiem z dnia
3 października 2018 r., sygn. akt II SA/Go 522/18 uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Sąd zaznaczył, że istotnym uchybieniem decyzji jest brak odniesienia się organu do indywidualnych okoliczności i sytuacji wnioskującej.
Sąd wskazał, że katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Wyliczenie to jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Z treści przywołanego przepisu art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. jednoznacznie wynika, że aby ZUS mógł wydać rozstrzygnięcie w ramach uznania administracyjnego musi wcześniej poczynić ustalenia, że w sprawie zachodzi stan całkowitej nieściągalności. Dopiero bowiem zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. daje potencjalną możliwość umorzenia należności.
Sąd zaznaczył też, że z przepisu art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s wynika, iż to ZUS
ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Zdaniem Sądu, dokonując powyższej samodzielnej oceny organ winien mieć nadto na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Z treści zaskarżonej decyzji wynika natomiast, że organ nawet nie podjął próby dokonania powyższego rzetelnego szacunku, jedynie
ograniczył się do wskazania w zaskarżonej decyzji, że możliwość ewentualnej
egzekucji wynikać będzie z faktu, że skarżąca uzyskuje wynagrodzenie (nie
rozważono ściągalności w aspekcie uzyskiwania dochodu za granicą) oraz tego, że skarżąca jest współwłaścicielem dwóch nieruchomości, których wartość podano, nie wskazując jednak jej udziału w spadku oraz źródeł, w oparciu o które ustalano wartość nieruchomości. Organ nie odniósł się do twierdzeń strony zawartych we wniosku
o ponowne rozpatrzenie sprawy poprzestając na lakonicznej i sztampowej argumentacji, która – poza danymi osobowymi, jest tożsama z argumentacją zawartą
w uzasadnieniach decyzji odmownych pozostałych spadkobierców J.C..
W ocenie Sądu, kontroli nie poddają się również przyczyny odmowy dotyczące przesłanek umorzenia, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia
31 lipca 2003 r. Organ stwierdził bowiem lakonicznie, że sytuacja skarżącej nie jest na tyle szczególna i uzasadniona wyjątkowymi okolicznościami, aby zasługiwała na wyjątkowe potraktowanie w formie udzielenia ulgi. Również argument, że skoro skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej pomimo trudnej sytuacji finansowej, to można przyjąć, że posiada wystarczające środki finansowe na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych nie znajduje uznania Sądu. Sytuacja, w której
zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. Niekorzystanie ze środków opieki społecznej, zdaniem Sądu, nie świadczy o tym, że nie występuje przesłanka
umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Wobec tak znaczącej kwoty obu zaległości (przekraczających na dzień wydawania decyzji kwotę 135.740 złotych) rozważenie indywidualnych okoliczności musi odnosić się do tejże kwoty i realności jej wyegzekwowania i spłacenia, z uwzględnieniem wielkości udziału w spadku i solidarnej odpowiedzialności spadkobiercy za całość zobowiązania. Tych rozważań w sprawie brakuje, bowiem decyzja ponad przywołanie standardowej argumentacji i treści przepisów (pasującej do każdej decyzji odmownej) nie zawiera rozważań indywidualizujących, których treść ma być właśnie realizacją i konkretyzacją uznania administracyjnego w indywidualnej sprawie. Organ powołał tylko niektóre
z danych wskazanych we wniosku i nie dokonał ich rozważenia w odniesieniu do przesłanek umorzenia, w szczególności przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia
z dnia 31 lipca 2003 r. Sąd stwierdził, że wskazane uchybienia pozwalają przyjąć, że ocena wystąpienia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 i 3a w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. nie została właściwie przeprowadzona
i uzasadniona, a tym samym przekracza granice uznania administracyjnego. Zatem
w postępowaniu administracyjnym doszło do naruszenia przepisów postępowania w tym art. 7, 8, 11, 77 i 107 § 3 k.p.a., które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy, ZUS wydał w dniu [...] marca 2022 r. decyzję nr [...], którą utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z [...] marca 2018 r.
nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
W uzasadnieniu decyzji organ szczegółowo omówił zebrany w toku ponownego postępowania materiał dowodowy, obrazujący sytuację materialną i rodzinną
skarżącej. Organ ustalił m.in., że prawomocnym postanowieniem z [...] września 2020 r. Sąd Rejonowy Wydział Egzekucyjny, sygn. [...] zmienił zaskarżony protokół spisu inwentarza z [...] grudnia 2019 r. w ten sposób, że: a) w pkt
1 ustalono, że w skład spadku wszedł udział w przedsiębiorstwie prowadzonym przez zmarłego, którego wartość wynosi 29.500,00 zł, b) wartość czynną spadku ustalono
w miejsce kwoty 305.512,50 zł na kwotę 275.132,50 zł, c) wartość czystego spadku,
tj. 57.246,38 zł zastąpiono kwotą 90.626,38 zł . Wyjaśnił przy tym, że zmieniony spis inwentarza z [...] grudnia 2019 r. nie ma wpływu na wydaną [...] września 2016 r. decyzję nr [...] o przeniesieniu na wnioskodawczynię (oraz jej matkę - H.C.
i siostrę – N.C.) solidarnej odpowiedzialności za całość zobowiązań
z tytułu składek zmarłego [...] listopada 2015 r. J.C.. Wszak czynna wartość spadku nadal przewyższa wysokość zadłużenia, więc jego zmniejszenie nie powoduje konieczności zmiany decyzji. Dalej organ omówił przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności
należności z tytułu składek określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. i stwierdził, że
w przedmiotowej sprawie żadna z nich nie wystąpiła. Podniósł mianowicie, że:
- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych, - wobec faktu, że wniosek dotyczy zaległości, za które wnioskodawczyni odpowiada na podstawie wydanej decyzji o odpowiedzialności, przesłanki o których mowa w pkt 2, 4 i 4b nie mają zastosowania,
- nie zachodzi przesłanka określona w art. 28 ust. 4c u.s.u.s., ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe;
- nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., ponieważ M.C. nie prowadziła działalności gospodarczej. Jednocześnie nie wystąpiła przesłanka braku majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne, bowiem jest ona współwłaścicielką 1/6 części lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość o powierzchni 60 m2 położonego w [...], dla którego Sąd Rejonowy prowadzi kw.nr [...],
- nie zachodzi przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,
- nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., gdyż Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku,
z którego można prowadzić egzekucję,
- nie zachodzi przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. - nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż wobec zaległości objętych niniejszym wnioskiem o umorzenie nie wszczęto do dnia dzisiejszego postępowania egzekucyjnego. Nawet jeżeli prowadzone przez Dyrektora ZUS Oddział postępowanie egzekucyjne okaże się nieskuteczne, istnieje możliwość skierowania dalszych tytułów wykonawczych do Naczelnika Urzędu Skarbowego,
celem prowadzenia egzekucji ze składników majątkowych, do których Dyrektor Oddziału ZUS nie ma uprawnień. Ponadto organ stwierdził, że odziedziczony przez wnioskodawczynię majątek nieruchomy może stanowić przedmiot obrotu cywilno-prawnego, co skutkuje możliwością uznania go za źródło przychodu, w celu spłaty zadłużenia.
Następnie, powołując się na art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust.
1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. organ podkreślił, że należności z tytułu
składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy
i Fundusz Solidarnościowy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami
składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Omawiając przesłanki określone w powyższych przepisach wskazał, że w przedmiotowej sprawie powstanie zadłużenia
nie było wynikiem klęski żywiołowej lub jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia. Za takie zdarzenie nie może być uznane powstanie odpowiedzialności za długi spadkowe, jak również określenie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zakresu
odpowiedzialności, gdyż takie działanie organu wynika z przepisów prawa (art. 100
oraz art. 97 § 1, art. 98 § 1 i 2 ustawy Ordynacja podatkowa oraz art. 31 i 32 u.s.u.s.). Dalej podniósł, że wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane
jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej
rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległości. Zdaniem organu M.C. w toku prowadzonego postępowania nie przedłożyła żadnych dokumentów medycznych potwierdzających np. fakt konieczności stałego leczenia (w tym: wyników przeprowadzonych badań, kart informacyjnych), czy zaświadczeń orzekających
o istnieniu przeciwskazań zdrowotnych do zarobkowania. Wskazał również, że wnioskodawczyni nie legitymuje się również orzeczoną niezdolnością do pracy ani orzeczonym stopniem niepełnosprawności, a to z kolei wskazuje, że nie ma przeciwwskazań do podejmowania przez nią pracy na etat lub dodatkowej pracy zarobkowej. Ponadto organ wskazał, że trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować
w dłuższym okresie czasu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych upatruje więc szansę na wyegzekwowanie całości należności w przyszłości. Wnioskodawczyni ma 42 lata,
czyli do osiągnięcia wieku emerytalnego zostało jej jeszcze 18 lat aktywności zawodowej, a zatem w ocenie organu będzie osiągała dochody, które pozwolą na stopniową spłatę zadłużenia w ZUS. Zdaniem organu ograniczone możliwości
płatnicze, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia 31 lipca 2003 r. nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika
o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi osoby zobowiązanej lub jej rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych,
z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. Odstąpienie od powszechnego obowiązku regulowania należności
publicznoprawnych, jakim jest umorzenie należności z tytułu składek, jest możliwe jedynie w sytuacji jednoznacznego stwierdzenia, że osoba zobowiązana nie będzie miała możliwości spłaty tych zaległości. W przedmiotowej sprawie brak jest – zdaniem organu - podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja wnioskodawczyni ma
charakter trwały. Zakład Ubezpieczeń Społecznych upatruje szansę na wyegzekwowanie całości należności w przyszłości.
Organ podkreślił, iż przepisy rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. nie pozostawiają wątpliwości, że to na stronie wnioskującej o umorzenie spoczywa wymóg wykazania spełnienia przewidzianych prawem przesłanek. Zaznaczył jednocześnie, iż nie neguje powstania trudnej sytuacji życiowej wnioskodawczyni związanej z obciążeniem jej długami spadkowymi, jednak należy zauważyć, że odpowiedzialność za zobowiązania zmarłego ojca powstała zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa w wyniku przyjęcia spadku. Nie jest to zatem nadzwyczajna okoliczność, mogąca stanowić przesłankę do umorzenia należności z tytułu składek.
Dalej organ wskazał, iż do akt sprawy umorzenia zaległych składek zostało przedłożone "oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym ..." wypełnione przez pełnomocnika H.C. [...] października 2021 r. Informacje tam zawarte nie zostały w żaden sposób zaktualizowane, zatem organ przyjął, że obrazują one najbardziej aktualną sytuację finansową i posłużył się nimi przy analizie w obecnie rozpatrywanej sprawie. Wynika z niego, że wnioskodawczyni jest panną
i gospodarstwo domowe prowadzi wraz z synami: M.C., A.S. i A.S.. W obecnej sytuacji samotnie wychowuje 3-letnich bliźniaków, które według prawa angielskiego mogą uczęszczać do szkoły tylko na 2 godzinny dziennie, w godzinach południowych. Taki system nie pozwala na podjęcie pracy zarobkowej. Nie stać również wnioskodawczyni na wynajęcie niani tym bardziej, że nie otrzymuje alimentów na bliźniaków. Dzięki wsparciu państwa angielskiego jest
w stanie opłacić bieżące rachunki oraz wyżywić rodzinę. Zaś trzeci syn - 16-letni M., uczęszcza do szkoły średniej i również wymaga stałej kontroli oraz finansowania. Otrzymuje ponadto paczki z ubraniami oraz niezbędnymi rzeczami od mamy. Według ostatnio przedłożonej dokumentacji przysługujące świadczenie to [...] (świadczenie przyznawane osobom w przypadku otrzymywania przez nich niskich zarobków lub braku zatrudnienia), które obejmuje zasiłek podstawowy — 411,51 £ (otrzymywany co miesiąc i przysługuje osobie niezamężnej), od [...] września 2020 r. dodatek w wysokości 86,67 £ z powodu pandemii COVID-19, zasiłek mieszkaniowy — 384,40 £ ( czynsz miesięczny wynosi 414,70 £, plus opłaty serwisowe w wysokości 1,73 £), zasiłek na dzieci — 756,66 £ . Całkowita suma świadczeń przed potrąceniami to 1.552,57 £, a po potrąceniach (zaliczki - 20,84 £ i rekompensata
z tytułu ulgi podatkowej - 60 £) - 1.471 £.
W ocenie organu uzyskiwane w ten sposób środki finansowe (wraz z alimentami w kwocie 350,00 zł) stanowią źródło dochodu gospodarstwa domowego wnioskodawczyni. Zdaniem organu wnioskodawczyni musiała dokonać oceny swych możliwości finansowych utrzymując się z powyższych kwot, więc niezasadne jest domaganie się, by zwalniając ją z obowiązku uregulowania składek, ZUS został obciążony konsekwencjami jej prywatnych decyzji. Brak jest bowiem racjonalnego uzasadnienia dla bierności w poszukiwaniu dodatkowego źródła dochodu. Nie istnieją żadne przeszkody do podjęcia pracy dorywczej, z której osiągnięty dochód poprawiłby kondycję finansową rodziny.
Organ jeszcze raz podkreślił, że wnioskodawczyni jest osobą młodą, wobec
tego stoi na stanowisku, że obecna sytuacja finansowa jest przejściowa i przy
dołożeniu należytej staranności oraz przestrzeganiu zasad prawidłowej gospodarki
oraz stosownie do swoich sił umysłowych i fizycznych jest w stanie znaleźć stałą pracę i osiągać z niej wysokie dochody. Nie bez znaczenia dla niniejszej sprawy jest również, że wnioskodawczyni jest osobą w pełni zdolną do podjęcia zatrudnienia. Dlatego zupełnie niezrozumiałą jest okoliczność, że nie podejmuje żadnej stałej lub dodatkowej pracy bądź takiej, która przyniosłaby wyższy dochód. Taka postawa wzbudziła
w organie "poważne zdziwienie".
Zdaniem ZUS analiza ustalonych w postępowaniu faktów nie prowadzi do wniosku, że sytuacja wnioskodawczyni nosi znamiona ubóstwa, a przedstawione argumenty nie znalazły odzwierciedlenia w zebranym materiale dowodowym. Porównując bowiem dochód w gospodarstwie domowym z podanymi wydatkami, można z całą pewnością przyjąć, że egzystencja wnioskodawczyni nie jest zagrożona. Sytuacja rodziny w kontekście przedstawionych wyżej wydatków jest również na tyle stabilna, że regulowane są bieżące zobowiązania związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby zalegała wnioskodawczyni z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu i wody
Dodatkowo informacje przedstawione w ostatnio złożonym "oświadczeniu
o stanie rodzinnym i majątkowym..." jak i w wypełnionym [...] lutego 2019 r. oraz
zawarte w dokumentach potwierdzających ponoszone wydatki związane
z utrzymaniem domu czy pobieranego świadczenia rodzinnego nie korespondują ze sobą. Już chociażby z pism z lat 2018 - 2019 wynika, że ich adresatem jest również ojciec młodszych synów – S.S., który nigdy nie został wykazany jako osoba pozostająca we wspólnym gospodarstwie domowym. Organ w związku z tym poddał
w wątpliwość twierdzenie o prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego jedynie
z dziećmi, a także informacje przekazane przez wnioskodawczynię i jej pełnomocnika. Wobec tego organ nie miał możliwości przeprowadzenia rzetelnej analizy obecnej sytuacji majątkowej wnioskodawczyni.
Dalej organ wskazał, że osoba, która decyduje się na złożenie wniosku
o umorzenie winna liczyć się z tym, że będzie musiała przedstawić swoją sytuację rodzinną i majątkową (a więc także osób z którymi zamieszkuje i gospodaruje) oraz,
że te dane zostaną poddane szczegółowej analizie. Osoba ta musi mieć świadomość, że jednocześnie decyduje się na wykazanie braku środków po swojej stronie nie tylko poprzez złożenie oświadczenia, ale poparcie tego oświadczenia stosownymi dokumentami. Natomiast rolą organu jest ocena czy złożone oświadczenia
i przedstawione dowody są wystarczające do udzielenia stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tym samym obraz sytuacji socjalno-materialnej nakreślony
w oświadczeniach nie znajduje potwierdzenia w obiektywnym materiale dowodowym dotyczącym konkretnej sytuacji życiowej wnioskodawczyni.
W ocenie organu posiadanie zobowiązań wobec innych wierzycieli nie może
być argumentem przemawiającym za umorzeniem nieopłaconych składek. Zaciągając np. kredyt bankowy, wnioskodawczyni musiała bowiem dokonać oceny swych możliwości finansowych w zakresie spłaty tego zadłużenia. Zobowiązania są regulowane, pomimo deklarowanej niskiej kwoty dochodu. Zdaniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należy tak zarządzać posiadanymi środkami finansowymi,
by zapewnić równe traktowanie wszystkich wierzycieli, przy czym nie wskazano, w jaki sposób ewentualne umorzenie należności z tytułu składek wpłynie na poprawę sytuacji finansowej zwłaszcza, że zadłużenie wobec ZUS stanowi tylko część wszystkich zobowiązań, które bez względu na decyzję organu nadal będą dochodzone lub wymagane przez innych wierzycieli. Ich ewentualne umorzenie nie spowoduje więc znaczącej poprawy sytuacji materialnej wnioskodawczyni . Przepisy, w oparciu o które ZUS realizuje zadania jako wierzyciel, nie uprawniają do dokonywania działań mogących wpływać na polepszenie sytuacji innych wierzycieli, ponieważ należności
z tytułu składek korzystają ze szczególnej ochrony prawnej.
Wszystkie te fakty w zakresie uzyskiwanych dochodów i wykazanych wydatków oraz posiadanego majątku utwierdzają w przekonaniu, że sytuacji finansowej wnioskodawczyni nie można uznać za zagrażającej zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych, a przystąpienie do spłaty zadłużenia w formie układu ratalnego, również nie powinno wpłynąć na znaczne jej pogorszenie lub spowodować, że nie będzie w stanie zagospodarować środków na inne, pilne i konieczne potrzeby.
Dodatkowo sam brak środków finansowych nie przesądza o możliwości umorzenia zaległych składek, gdyż nawet w sytuacji, gdy wnioskodawczyni nie
posiada środków na zaspokojenie należności, ich istnienie nie zmienia jej sytuacji majątkowo-rodzinnej, a jedynie wpływa na brak możliwości przeprowadzenia
skutecznej egzekucji. Wobec braku wdrożonego postępowania egzekucyjnego istniejąca zaległość z tytułu składek nie jest w chwili obecnej w żaden sposób zaspokajana, a sam fakt jej istnienia nie ma jakiegokolwiek wpływu na poziom zaspokojenia potrzeb bytowych. Nie istnieją też, opisane w treści rozporządzenia, szczególne okoliczności przemawiające za natychmiastowym uwolnieniem wnioskodawczyni od ciążącej zaległości.
Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych orzekł, że jako spadkobiercy po zmarłym ojcu (i mężu) wnioskodawczyni wraz z siostrą
i matką solidarnie odpowiada za powstałe zaległości z tytułu składek. Solidarny charakter odpowiedzialności oznacza, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych. Aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela wszyscy dłużnicy solidarnie pozostają zobowiązani.
Jednocześnie organ analizując aktualną sytuację finansową wnioskodawczyni wziął pod uwagę fakt, że dokonała sprzedaży części posiadanego majątku nieruchomego, tj. gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste i budynku stanowiącego odrębną nieruchomość (budynek administracyjno-biurowy i budynek gospodarczy), położonych w [...] pod adresem: ul. [...], dla których Sąd Rejonowy prowadzi KW nr [...] (oszacowanego przez Komornika Sądowego w protokole spisu inwentarza z [...] czerwca 2016 r. na
kwotę 228.000,00 zł). Zdaniem organu uzyskane w ten sposób środki z pewnością pozwoliłby na pokrycie całości lub części zadłużenia z tytułu zaległych składek ZUS.
Dalej organ podkreślił, iż skorzystanie z prawa do umorzenia zobowiązań uzasadnione jest wówczas, gdy faktycznie nie ma szansy na odzyskanie tych należności. Podjęcie więc decyzji o umorzeniu, biorąc pod uwagę powyższą argumentację, na chwilę obecną byłoby przedwczesne i nieuzasadnione. Instytucja prawna umorzenia zaległości służy wsparciu obywateli w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami
losowymi, chorobą czy innymi niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, tj.
w sytuacjach, gdy status materialny zobowiązanych nie rokuje pozytywnie
w kontekście spłaty ciążącego na nich zobowiązania, bądź też, gdy ewentualna próba ściągnięcia należności mogłaby w sposób negatywny odbić się na sytuacji osobistej zobowiązanych czy ich rodzin. Jeśli zatem nie istnieją szczególne przesłanki natychmiastowego umorzenia zaległości, tj. osobie zobowiązanej nie grozi
niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych, niemożność
odbudowania majątku po klęsce żywiołowej, czy też konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny - tak jak w sytuacji faktycznej wnioskodawczyni , trudno dopatrywać się przesłanek do umorzenia zaległości.
Jednocześnie organ nie zakwestionował możliwego negatywnego wpływu obowiązku uregulowania zaległości wraz z należnymi odsetkami za zwłokę, ale jest to niewystarczające do umorzenia. Podstawa umorzenia należności Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych została stworzona dla "uzasadnionych przypadków", a zatem wyjątkowych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika). Każdy zobowiązany powinien w taki sposób układać bieg swoich interesów oraz podejmować takie decyzje finansowe, by pozwoliły mu na wywiązywanie się
z ciążących na nim należności publicznoprawnych. Udzielenie ulgi, w tym umorzenie zaległości z tytułu składek, nie może być również traktowane jako sposób na rozwiązywanie problemów finansowych wnioskodawczyni, co skutkuje przerzuceniem ciężarów podatkowych na resztę społeczeństwa. Zatem względy społeczne
wymagają, by zobowiązanie publicznoprawne było realizowane, a płatnik nie był pochopnie z niego zwalniany. Niejednokrotnie zobowiązani, znajdujący się również
w trudnej sytuacji życiowej, czy to ze względu na zdrowie czy finanse, wywiązują się
ze swoich zobowiązań publicznoprawnych w sposób należyty i terminowy, chociażby
w systemach spłat ratalnych, które zostały ustalone na ich wniosek, a przy tym dostosowane do ich bieżącej sytuacji. Umorzenie stanowi wyraz definitywnej
rezygnacji ZUS z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod
uwagę publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczone, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania. Organ ponadto wyjaśnił, że nie ograniczył się wyłącznie do ustalenia sytuacji materialnej wnioskodawczyni w oparciu o zgromadzoną dokumentację, pod uwagę wziął również możliwość odzyskania należności w toku postępowania egzekucyjnego, czy też możliwość udzielenia ulgi w spłacie, w postaci układu ratalnego zawartego na dogodnych warunkach.
Zdaniem organu ocena dowodów prowadząca do rozstrzygnięcia negatywnego dla wnioskodawczy nie jest oceną dowolną, ale podjętą zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów określoną w art. 80 k.p.a., opierając na przekonywających
podstawach, dając temu wyraz w uzasadnieniu decyzji. Gromadząc materiał
dowodowy z urzędu organ dążył do zbadania wszystkich istotnych okoliczności sprawy
i do wyjaśnienia rzeczywistych treści stosunków faktycznych i prawnych. Stan
faktyczny został w pełni wyjaśniony i w prawidłowy sposób dokonano jego oceny prawnej.
Biorąc pod uwagę przeanalizowany materiał dowodowy oraz publicznoprawny charakter należności z tytułu składek - w ocenie organu - nie znaleziono podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] marca 2018 r. nr [...]
o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
M.C., reprezentowana przez pełnomocnika H.C., wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzję
ZUS, w której zarzuciła:
1) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 7, 77, 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. przez brak wszechstronnego
i wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego zebranego w aktach sprawy,
a w konsekwencji dokonanie oceny tego materiału dowodowego w sposób dowolny,
co skutkowało błędnym ustaleniem przez organ, że sytuacja osobista i majątkowa nie uzasadnia umorzenia należności z tytułu składek, a w szczególności poprzez błędne ustalenie, że wartość czystego spadku po J.C. była dodatnia, w sytuacji
gdy z treści spisu inwentarza z dnia [...] grudnia 2019 r. zmienionego postanowieniem Sądu Rejonowego z [...] września 2020 r. sygn. akt [...] wynikało, że wartość czystego spadku wynosi minus - 90.626,38 zł, a nie jak podaje ZUS, że czynna wartość spadku przewyższa wysokość zadłużenia. To znaczący błąd i zaniedbanie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zrozumieniu przedstawionych dokumentów.
b) art. 153 p.p.s.a. przez niewykonanie zaleceń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim sformułowanych w uzasadnieniu
wyroku "z dnia 10 października 2018 r. sygn. akt II SA/Go 521/18" (prawidłowo
z 3 października 2018 r., sygn. akt II SA/Go 522/18), z których wynikało, że ponownie rozpoznając sprawę, organ powinien dokonać wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. mając na względzie, że wolą ustawodawcy było
niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń;
2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.; art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zw. z §
3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że przesłanki warunkujące umorzenie składek nie zostały przez skarżącą spełnione, podczas gdy jej sytuacja osobista i majątkowa uzasadnia udzielenie ulgi.
Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżąca wniosła o uchylenie
w całości zaskarżonej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2022 r. oraz o zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do treści art.1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zasadą jest, że kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei zgodnie
z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 329; dalej jako: p.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami
i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który dotyczy interpretacji podatkowych i który nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. Niniejsza sprawa z uwagi na zgodne wnioski stron w tym zakresie, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.
Przedmiotem kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie była decyzja ZUS z dnia
[...] marca 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] marca 2018 r. odmawiającą skarżącej umorzenia należności z tytułu składek.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy u.s.u.s.,
w szczególności art. 28 ust. 2, 3 i 3a tej ustawy oraz § 3 rozporządzenia 31 lipca 2003 r. określające zasady umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.
Stosownie do treści art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.
Według art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność jest pojęciem zdefiniowanym prawnie i zachodzi tylko w przypadkach enumeratywnie wymienionych w tym przepisie tj., gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na
osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył
postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228
i 2320);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia
w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku,
z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Jednakże jeżeli ZUS, po dokonaniu ustaleń faktycznych dotyczących podstawy umorzenia składek na podstawie art. 28 ust. 1 – 3 u.s.u.s. ze względu na ich całkowitą nieściągalność, stwierdzi, że takie podstawy nie zachodzą, ponieważ nie występuje żadna z przesłanek wyczerpująco wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., to wówczas
– jeżeli wnioskodawcą jest, tak jak w rozpoznawanej sprawie, ubezpieczony będący równocześnie płatnikiem składek – może i powinien zbadać, czy pomimo braku całkowitej nieściągalności składek, istnieje przesłanka do ich umorzenia na podstawie art. 28 ust. 1 i 3a u.s.u.s. ze względu na okoliczności pozwalające na ustalenie występowania uzasadnionego przypadku.
W u.s.u.s. nie określono bliżej uzasadnionych przypadków w rozumieniu art.
28 ust. 3a tej ustawy. Natomiast zgodnie z art. 28 ust. 3b u.s.u.s. ustawy minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego otrzymał upoważnienie ustawowe do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad umarzania składek,
o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych
w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Analiza wskazanych przepisów pozwala stwierdzić, że wprawdzie
ustawodawca nie zdefiniował bliżej w ustawie uzasadnionych przypadków dających podstawę do umorzenia składek na podstawie art. 28 ust 3a u.s.u.s., jednak skorzystał z konstrukcji upoważnienia ustawowego zobowiązującego właściwego ministra do określenia w rozporządzeniu, w ramach szczegółowych zasad umarzania składek, także przesłanek uzasadniających umorzenie. Oznacza to w gruncie rzeczy delegację ustawową do zdefiniowania uzasadnionych przypadków, o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Treść § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. wskazuje, że taki uzasadniony przypadek dający podstawę do umarzania składek zachodzi wówczas, kiedy zobowiązany ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. We wskazanym przepisie przykładowo wymieniono
takie sytuacje. Użycie sformułowania w "szczególności" wskazuje bowiem, że nie jest
to zamknięty katalog sytuacji, które można uznać za spełniające przesłankę umorzenia składek opisaną w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. in principio,
a przechodząc na grunt ogólnego sformułowania z art. 28 ust. 3a ustawy - przesłankę uzasadnionego przypadku (por. wyrok NSA z 15 grudnia 2020 r., I GSK 1493/20).
Decyzja w sprawie umorzenia składek ma charakter uznaniowy, niemniej
jednak uznanie administracyjne nie oznacza dowolności i musi wynikać
z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ zobowiązany jest zatem do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone
w przepisach przesłanki. Dopiero przeprowadzona w taki sposób analiza stanu faktycznego sprawy stanowić może podstawę wydania przez organ decyzji
o charakterze uznaniowym.
Ze względu na charakter decyzji uznaniowej jej sądowa kontrola, co do zasady, ograniczona jest i sprowadza się wyłącznie do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie oraz
czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów.
Kontrola sądu dotyczy więc przede wszystkim prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji i w szczególności polega na sprawdzeniu, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie
z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. (por. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 26 sierpnia 2021 r., II SA/Go 188/21).
Dodatkowo należy mieć na uwadze, że zaskarżona decyzja została wydana przez organ na skutek wyroku tutejszego Sądu z dnia 3 października 2018 r. sygn. akt
II SA/Go 522/18, którym uchylono decyzję ZUS z dnia 23 maja 2018 r. utrzymującą
w mocy decyzję tego organu z dnia 5 marca 2018 r.
W tej sytuacji w sprawie zastosowanie miał art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przez ocenę prawną, o której mowa w art. 153 p.p.s.a. rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu
zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie (czynności), jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał ten akt (czynność), zostało uznane za błędne. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji. Z kolei wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania
w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (por. A. Kabat [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, P.p.s.a. . Komentarz do art. 153, LEX, t. 3 i 5, ). Omawiany przepis ma charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą pominąć oceny prawnej i wskazań zawartych we wcześniej wydanym orzeczeniu. Sąd orzekający w warunkach związania oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, kontrolując legalność zaskarżonej decyzji lub postanowienia, winien ograniczyć się tylko i wyłącznie do kontroli, czy organ administracji prawidłowo uwzględnił wytyczne zawarte w poprzednim wyroku oraz oceny ewentualnych nowych okoliczności, które zaistniały już po wydaniu wyroku (por. wyrok NSA z 1 lutego 2022 r., II FSK 1393/21 oraz powołane tam orzecznictwo).
W wyroku z dnia 3 października 2018 r. Sąd zawarł wskazówki dotyczące interpretacji powyższych przepisów prawa materialnego, które organ winien
uwzględnić rozpoznając ponownie wniosek skarżącej u umorzenie składek. Wyjaśnił,
że z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. wynika, że to ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując powyższej samodzielnej oceny organ winien mieć nadto na uwadze, czy majątek zobowiązanej nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanej oraz jej rodziny.
Sąd wskazał też, że zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz
w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą
zaspokojone. Zaznaczył przy tym, że punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten czas minimum socjalnego oraz minimum egzystencji w takich warunkach,
w jakich strona pracuje i zamieszkuje, a więc odniesionych do jej środowiska.
Zaznaczył przy tym, że niekorzystanie ze środków opieki społecznej nie świadczy
o tym, że nie występuje przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Wobec bardzo wysokiej kwoty zaległości rozważając indywidualne okoliczności organ musi odnosić się do tejże kwoty
i realności jej wyegzekwowania i spłacenia, z uwzględnieniem wielkości udziału
w spadku i solidarnej odpowiedzialności spadkobiercy za całość zobowiązania. Wysokość zadłużenia jest bowiem istotnym elementem, który ZUS powinien zestawić
z sytuacją materialną i życiową zobowiązanego oraz ocenić, czy wyegzekwowanie zadłużenia w konkretnej wysokości, w sytuacji w jakiej znajduje się zobowiązany - nie pociągnie dla niego zbyt ciężkich skutków.
Sąd podkreślił, że w ponowionym postępowaniu rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych uchybień dowodowych i argumentacyjnych i prawidłowe rozważenie wniosku na tle zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego. Przede wszystkim zadaniem organu będzie dokonanie pełnej i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia mogących mieć zastosowanie w sprawie. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. organ powinien mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników
w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń.
Tymczasem lektura zaskarżonej decyzji wskazuje, że organ nie zastosował się do powyższych wytycznych Sądu.
Organ zaktualizował dane dotyczące stanu majątkowego i sytuacji skarżącej. Niemniej jednak oceniając możliwość zastosowania w sprawie art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. wskazał jedynie, że nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż
wobec zaległości objętych niniejszym wnioskiem o umorzenie nie wszczęto postępowania egzekucyjnego. Ponadto podkreślił, że posiadany przez skarżącą majątek nieruchomy może stanowić przedmiot obrotu cywilnoprawnego, co skutkuje możliwością uznania go za źródło przychodu w celu spłaty zadłużenia. Organ nie oszacował zatem ewentualnych przyszłych kosztów egzekucji oraz nie ocenił czy prowadzone postępowanie egzekucyjne nie przekroczy możliwości finansowych skarżącej doprowadzając ją do tzw. "ruiny finansowej". W konsekwencji stwierdzić należy, że organ pominął wytyczne dotyczące oceny czy w sprawie wystąpiła przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., wskazane w wyroku z dnia 3 października 2018 r., czym naruszył art. 153 p.p.s.a.
Ponadto organ - wbrew zaleceniom Sądu - nie dokonał wnikliwej oceny czy wyegzekwowanie zadłużenia w tak znacznej wysokości, a mianowicie przekraczającej 130 000 zł, w sytuacji w jakiej znajduje się skarżąca - nie pociągnie dla niej zbyt ciężkich skutków w kontekście minimum socjalnych i egzystencji uwzględniając jej miejsce zamieszkania, tak aby nie spowodować popadania w coraz większą biedę. Porównując bowiem dochód w gospodarstwie domowym skarżącej z podanymi wydatkami, przyjął, że egzystencja wnioskodawczyni nie jest zagrożona. Ocena ta jednak nie uwzględnia sytuacji, gdyby skarżąca zaczęła spłacać zadłużenie albo było ono przymusowo egzekwowane, a to przecież stanowi istotę koniecznych ustaleń
i rozważań w kontekście przesłanki zwolnienia wskazanej w § 3 pkt 1 rozporządzenia
z dnia 31 lipca 2003 r. Stąd jawią się jako zupełnie błędne konstatacje organu, iż "brak środków finansowych nie przesądza o możliwości umorzenia zaległych składek, gdyż nawet w sytuacji, gdy wnioskodawczyni nie posiada środków na zaspokojenie należności, ich istnienie nie zmienia jej sytuacji majątkowo-rodzinnej, a jedynie wpływa na brak możliwości przeprowadzenia skutecznej egzekucji", a "wobec braku wdrożonego postępowania egzekucyjnego istniejąca zaległość z tytułu składek nie jest w chwili obecnej w żaden sposób zaspokajana, a sam fakt jej istnienia nie ma jakiegokolwiek wpływu na poziom zaspokojenia potrzeb bytowych". Świadczą one wręcz o niezrozumieniu instytucji umorzenia składek przez organ. Zaznaczyć trzeba,
że wprowadzenie przez ustawodawcę możliwości umarzania składek nie może być przez organ ignorowane. Swoboda przyznana organowi w tym zakresie nie może prowadzić do sytuacji, że będą to przepisy właściwie nieobowiązujące gdyż organ za wszelką cenę będzie dążył do wyegzekwowania należności. Podkreślić również
należy, iż interes publiczny sprowadzający się do dbałości o stan finansów publicznych – finansów ubezpieczeń społecznych – nie powinien być rozumiany jako z zasady sprzeczny z ważnym interesem osoby zobowiązanej (por. B. Gudowska, J. Strusińska-Żukowska /red/, U.s.u.s. Komentarz, C.H. Beck 2014, t. 15 do art. 28 i powołane tamże orzecznictwo).
Organ odmawiając umorzenia składek wskazywał przede wszystkim na możliwość zaspokojenia swoich wierzytelności w bliżej nieokreślonej przyszłości ze względu na młody wiek skarżącej ( 42 lata), zaznaczają jednocześnie, iż podstawa umorzenia należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych została stworzona dla "uzasadnionych przypadków", a zatem wyjątkowych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika). Nie sposób podzielić powyższego stanowiska. Przy badaniu przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s w zw. z § 3 rozporządzenia, przedmiotem postępowania nie jest kwestia ustalenia, z jakich przyczyn skarżący składek nie opłacał, lecz istotna jest ocena aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej zobowiązanego, w kontekście możliwości spłaty zaległości z tytułu składek. Przyczyny powstania zaległości, zawinione czy też subiektywnie niezawinione nie zostały przewidziane, jako samodzielna przesłanka umorzenia należności (por. wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt II GSK 2051/13). Analizując możliwość spłaty zadłużenia organ winien mieć zawsze na uwadze stan faktyczny sprawy aktualny na datę rozstrzygania, a nie stan który przewiduje, że może mieć miejsce w przyszłości. (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z 8 maja 2012 r., sygn.
akt I SA/Bd 220/12). Zdarzenia przyszłe i niepewne, a w szczególności przypuszczenia
i twierdzenia o charakterze prognostycznym, nie mogą stanowić podstawy do wydania rozstrzygnięcia w sprawie (por. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 25 stycznia 2018 r., II SA/Go 1131/17). Rozstrzygnięcie oparte na przewidywanych, hipotetycznych scenariuszach zdarzeń należy ocenić jako dowolne, nie mające oparcia w stanie faktycznym sprawy, a tym samym jako wydane z naruszeniem art. 80 k.p.a. (por.
wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 4 kwietnia 2018 r., II SA/Go 154/18). Dokonując oceny ważnego interesu osoby zobowiązanej, nie należy ograniczać tej oceny, wyłącznie do nadzwyczajnych, nieprzewidywalnych zdarzeń losowych, mających bezpośredni
wpływ na sytuację tej osoby. Interes osoby zobowiązanej, należy widzieć bardziej szeroko, mając na uwadze nie tylko sytuacje nadzwyczajne, ale także normalną sytuację ekonomiczną, w tym wysokość uzyskiwanych przez stronę dochodów, jak również konieczność ponoszenia wydatków. Zawężenie ustawowych wymagań umarzania zaległości składkowych do nadzwyczajnych przypadków, bez
uwzględnienia sytuacji, w których dłużnik - wskutek egzekucji - miałby pozostawać bez podstawowych środków do życia i w efekcie korzystania z pomocy społecznej, nie jest uzasadnione. Aby stwierdzić, czy w danym przypadku ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności składkowych mógłby uzasadniać pozytywne rozpatrzenie wniosku trzeba ustalić w sposób wyczerpujący czy ma ona realne możliwości uregulowania należności składkowych (por. wyrok NSA z dnia 28 marca 2012 r., II GSK 266/11). Takich ustaleń, w ocenie Sądu, zabrakło w rozpatrywanej sprawie. Odnosząc się do aktualnej sytuacji skarżącej – wbrew twierdzeniom organu – całkowicie racjonalne z punktu widzenia zasad doświadczenia życiowego jest niepodejmowanie przez nią pracy, jeśli się zważy, że opiekuje się trójką małoletnich dzieci, w tym dwójką bliźniaków ur. [...] czerwca 2018 r. Wobec tego formułowanie wobec niej zarzutów o niewykorzystaniu wszystkich możliwości zarobków brzmi zupełnie nieprzekonywująco. Natomiast poddanie w wątpliwość twierdzeń skarżącej,
iż samotnie wychowuje dzieci i ustalenie, iż w rzeczywistości mieszka z ojcem ich
dzieci jawi się jako dowolne. Ocena bowiem w tym zakresie nie opiera się na
wskazaniu konkretnych dokumentów, z których organ wywodzi tego rodzaju wnioski
ani na analizie, czy z uwagi na charakter świadczenia są one kierowane do obojga rodziców. W kontekście powyższego odmawianie wiarygodności oświadczeniu skarżącej, bez szczegółowego odniesienia się do konkretnych dowodów i ich analizie, stanowi o naruszeniu art. 80 k.p.a. Natomiast wskazując na możliwość pozyskania środków z majątku nieruchomego skarżącej organ pominął fakt, że lokal mieszkalny, położony [...], stanowi miejsce zamieszkania matki skarżącej, która jest w podeszłym wieku i boryka się z olbrzymimi problemami zdrowotnymi (choroba nowotworowa i depresja), co organowi powinno być znane z równolegle prowadzonej sprawy o umorzenie składek z wniosku H.C., będącej współdłużnikiem ze skarżącą. Jak słusznie zauważył WSA w Gorzowie Wlkp. w prawomocnym wyroku
z dnia 25 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Go 206/22 organ nie może oczekiwać, że dłużnik pozbędzie się nieruchomości, w której zamieszkuje i stanie się osobą bezdomną, aby zgromadzić środki na spłatę zadłużenia. Przepisy umożliwiające umorzenie należności mają na celu zapobieganie takim okolicznościom. Przy czym podkreślić należy, iż posiadanie majątku przez zobowiązanego, nawet zabezpieczonego hipotecznie na rzecz ZUS, nie stoi na przeszkodzie uznaniu, iż zachodzą przesłanki stwierdzenia, iż opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego zaspokojenia niezbędnych potrzeb. Dopuszczalność umorzenia składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oderwana jest bowiem od przesłanki nieściągalności, w tym braku majątku zobowiązanego, z którego można prowadzić egzekucję. (por. wyrok NSA z 14 marca 2007 r., II GSK 339/06).
Organ pominął również sygnalizowany przez skarżącą fakt, że łącząca
skarżącą z Lasami Państwowymi umowa dzierżawy gruntu uniemożliwia podnajęcie posadowionego na tym gruncie baru z kolei wypowiedzenie umowy dzierżawy wiąże
się z przywróceniem gruntu do stanu poprzedniego, a zatem wyburzeniem wspomnianego baru, co generować będzie dodatkowe, niemałe koszty a nie zysk umożliwiający skarżącej spłatę odziedziczonego zadłużenia. Jeśli chodzi natomiast o podnoszoną przez organ sprzedaż przez skarżącą części posiadanego majątku nieruchomego, tj. gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste i budynku stanowiącego odrębną nieruchomość (budynek administracyjno-biurowy i budynek gospodarczy), położonych w [...] pod adresem: ul. [...] i twierdzenie, iż uzyskane w ten sposób środki z pewnością pozwoliłyby na pokrycie całości lub części zadłużenia z tytułu zaległych składek ZUS,
to okoliczność ta nie została w żaden sposób udokumentowana w aktach sprawy,
w szczególności za jaką cenę nastąpiło zbycie powyższego prawa. W konsekwencje tego rodzaju wnioski uchylają się spod jakiejkolwiek oceny Sądu. Ponadto jak słusznie podniesiono w skardze organ błędnie ustalił, że wartość czystego spadku po J.C. była dodatnia. Przypomnieć należy, że z treści spisu inwentarza z dnia [...] grudnia 2019 r. zmienionego postanowieniem Sądu Rejonowego z [...] września 2020 r. sygn. akt [...] wynikało, że wartość czystego spadku wynosi minus 90.626,38 zł. W spisie inwentarza (po zmianach dokonanych przez Sąd Rejonowy) wskazano, że czynna wartość spadku to 275.132,50 zł, a suma zobowiązań obciążających spadek (stan bierny spadku) wynosi 365.758,88 zł. Zatem wskazana w spisie inwentarza wartość czystego spadku jest ujemna. Sąd Rejonowy zmienił kwotę stanowiącą wartość czystego spadku
z 57.246,30 zł na 90.626,38 zł nie zmienił jednak ujemnego znaku umieszczonego przed tą kwotą w treści spisu inwentarza. Wobec powyższego zasadne okazały się poniesione w skardze zarzuty wskazujące, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., art. 153 p.p.s.a. które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Z tego też względu Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję. Ponownie rozpoznając sprawę organ, uwzględniając wskazania i wykładnię przepisów prawa materialnego wynikającą z niniejszego uzasadnienia oraz
z uzasadnienia wyroku z dnia 3 października 2018 r. sygn. akt II SA/Go 522/18, na tle zaktualizowanego stanu faktycznego, winien rozważyć czy wniosek skarżącej
zasługuje na uwzględnienie czy też nie.