II SA/GO 180/23

II SA/Go 180/23 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2023-05-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Adam Jutrzenka-Trzebiatowski /przewodniczący sprawozdawca/
Grażyna Staniszewska
Krzysztof Rogalski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art.151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 615
art.17 ust.1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Staniszewska Sędzia WSA Krzysztof Rogalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 maja 2023 r. sprawy ze skargi A.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Prezydent Miasta powołując się na art. 17 ust. 1, 1 a,1bustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej jako u.ś.r.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 735, aktualny tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 , dalej jako k.p.a.) decyzją z dnia [...] listopada 2022 r., nr [...] odmówił przyznania A.R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na babcię Ł.S..
Uzasadniając odmowę przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, organ I instancji powołał się na art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359, dalej jako k.r.o.),
z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl zaś art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione
w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 1); nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2); nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 3). Ponadto zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., na podstawie którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Organ I instancji ustalił, że niepełnosprawność babci wnioskodawcy powstała
w wieku późniejszym niż wskazane w przepisach prawa. Na podstawie orzeczenia
o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania
o Niepełnosprawności z dnia [...] maja 2021 r. Ł.S. (ur. [...] marca 1945 r.) została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z orzeczenia wynika, że niepełnosprawność istnieje od [...] sierpnia 2011 r., natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] kwietnia 2021 r. Orzeczenie zostało wydane na stałe.
Z przeprowadzonego w dniu [...] października 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika natomiast, że wnioskodawca nie wykonuje przy babci żadnych czynności opiekuńczych. Zgodnie zaś ze złożonym oświadczeniem chodzi z babcią na spacery, wspólnie jeździ z nią na działkę, szykuje dla niej leki do dozownika oraz nosi jej zakupy. Pomaga również w codziennych czynnościach, jednak bez wskazania konkretnych czynności. Podczas wywiadu przeprowadzono również rozmowę z Ł.S., która oświadczyła, że po przebudzeniu sama sprząta swój pokój, ponadto dokładnie określiła ile bierze tabletek rano, ile w południe, ile wieczorem. Z wywiadu wynika także, że Ł.S. jest osobą samodzielną, porusza się bez sprzętu ortopedycznego, nie jest osobą pampersowaną, samodzielnie spożywa posiłki, bardzo często przebywa na działce, gdzie uprawia warzywa. Wizyty lekarskie odbywają się w miarę potrzeb, u lekarza rodzinnego była ostatni raz w dniu [...] września 2022 r. (datę miała zapisaną w kalendarzu), a w dniu [...] października 2022 r. odbyła się wizyta u neurologa. Ł.S. poinformowała również, że w miesiącu wrześniu przewróciła się i z powodu bólu ręki potrzebuje wsparcia w noszeniu zakupów.
Ustalono również, że Ł.S. zamieszkuje wspólnie z córką A.R. oraz wnukiem A.R.. Wnioskodawca A.R. (ur. [...] listopada 1997 r.), z wykształcenia technik-informatyk nigdy nie pracował zawodowo. Zdaniem organu I instancji wnioskodawca nie spełnia ustawowych wymogów przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w szczególności przesłanek z art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Odwołanie od powyższej decyzji złożył - reprezentowany przez pełnomocnika - A.R., w którym zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez stronę nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej
w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem
o niepełnosprawności ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Na podstawie tak sformułowanych zarzutów, odwołujący wniósł
o uwzględnienie odwołania, uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Decyzją z [...] stycznia 2023 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało zaskarżoną decyzję organu I instancji w mocy.
W pierwszej kolejności organ przytoczył treść art. 17 ust. 1, 1a i 1b u.ś.r. i wyjaśnił, że w zakresie zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. organ I instancji naruszył przepisy prawa materialnego przez pominięcie zmiany normatywnej wynikającej z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., wydanego w sprawie o sygn. K 38/13. Tym samym błędnie ustalił zakres i treść obowiązywania podstawy materialnoprawnej podjętego w sprawie rozstrzygnięcia. Zdaniem Kolegium przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., w brzmieniu poddanym ocenie przez Trybunał stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W punkcie 2 powyższego wyroku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Brak zastosowania formuły odraczającej spowodował, że skutek derogacyjny (polegający na usunięciu z ocenianego przepisu u.ś.r. niekonstytucyjnej treści normatywnej) nastąpił w dniu publikacji orzeczenia w Dzienniku Ustaw, to jest w dniu 23 października 2014 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Jednocześnie Kolegium zauważyło, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wątpliwości te są rozstrzygane w kierunku uznania, że powyższy wyrok z dniem publikacji spowodował bezpośredni skutek derogacyjny, co oznacza, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został pozbawiony niekonstytucyjnej treści normatywnej polegającej na niedopuszczalnym różnicowaniu sytuacji prawnej uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych w świetle kryterium wieku powstania niepełnosprawności osoby, nad którą uprawniony sprawuje opiekę.
W tym stanie rzeczy - zdaniem Kolegium - organ I instancji zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia faktu, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego eliminującego
z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu. Pominięcie derogacyjnego skutku wyroku w postaci eliminacji niekonstytucyjnej treści normatywnej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. i oparcie decyzji odmownej w sprawie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad jego niepełnosprawną babcią na przesłance wieku powstania niepełnoprawności, stanowiło naruszenie prawa materialnego, którego postać bezpośrednio wpłynęła na treść zaskarżonej decyzji.
Następnie organ przytoczył treść art. 17 ust. 5 u.ś.r. i stwierdził, że
w przedmiotowej sprawie nie występują wymienione w tym przepisie negatywne okoliczności powodujące odmowę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przede wszystkim zauważył, że Ł.S. jest wdową i nie pozostaje w związku małżeńskim (zob skrócony. odpis aktu zgonu S.S. z dnia [...] października 2022 r.).
Jednocześnie Kolegium podzieliło aktualne stanowisko zawarte w uchwale NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, w której wskazano, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Kolegium podniosło jednak, że w przedmiotowej sprawie opiekę nad niepełnosprawną babcią sprawuje A.R., który ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jako wnuczek osoby wymagającej opieki. Ł.S. posiada dwoje żyjących dzieci, które
w pierwszej kolejności zobowiązane są do świadczenia opieki matce. Córka Ł.S. mieszka wspólnie z matką i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z oświadczeniem z dnia [...] września 2022 r. A.R. jest opiekunem prawnym niepełnosprawnego brata Z.C., który jest synem Ł.S.. Zdaniem Kolegium w rozpoznawanej sprawie strona spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., tj. nie jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności i może ciążyć na niej obowiązek alimentacyjny, albowiem jest zstępną osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jako jej wnuczek, nie jest jednak spokrewniony z osobą wymagającą opieki w pierwszym stopniu, ma zatem do niego zastosowanie przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. Z jego treści wynika zaś, że osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, ale pod warunkiem łącznego spełnienia dodatkowych warunków. Organ podkreślił, że warunki te, jakkolwiek nie powtarzają regulacji przepisów k.r.o. dotyczących kolejności obowiązku alimentacyjnego, pozostają jednak z tą regulacją w ścisłym związku. Zgodnie z art. 129 § 1 k.r.o., jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych, obowiązek alimentacyjny obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W myśl zaś art. 132 k.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Warunki wprowadzone w art. 17 ust. 1a u.ś.r. również uzależniają prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy istnieją inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, mogące sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, jako zobowiązane na gruncie k.r.o. do alimentacji w pierwszej kolejności, wyprzedzają przy tym w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osoby spokrewnione w stopniu dalszym, chyba że są one małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu odwoławczego względy pierwszeństwa pokrewieństwa nie przesądzają w niniejszej sprawie o zasadności odmowy przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Córka osoby wymagającej opieki nie może prawidłowo wywiązywać się z obowiązku alimentacyjnego, który obciąża ją wobec matki, z uwagi na sprawowanie przez nią stałej opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem, którego jest opiekunem prawnym (zob. decyzja CPR z dnia [...].10.2020 r. w przedmiocie przyznania A.R. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad Z.C.).
Dalej organ odwoławczy podkreślił, że A.R. z wykształcenia technik-informatyk obecnie nie pracuje i nigdy nie pracował zawodowo. Z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika natomiast, iż podstawową przesłanką jaką musi spełnić osoba ubiegająca się
o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Sprawowana opieka ma być stała w sensie trwałości, zaś długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, której zakres jest wyznaczony niepełnosprawnością danej osoby. Nie może też budzić wątpliwości, że zakres opieki wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby, która tej opieki wymaga, a także jej potrzebami, wynikającymi z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń.
Kolegium zauważyło, że w niniejszej sprawie istota sporu koncentrowała się wokół zagadnienia, czy zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że osoba wnioskująca
o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy..
Organ odwoławczy na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego ustalił, że Ł.S. nie jest osobą leżącą i nie wymaga pełnej dyspozycyjności osoby opiekuna w swej obsłudze, nie jest pampersowana i nie potrzebuje ciągłej asekuracji opiekuna podczas załatwiania potrzeb fizjologicznych, nie jest częściowo bądź całkowicie sparaliżowana lub nie ma niedowładu kończyn górnych/dolnych uniemożliwiających samodzielne poruszanie się i wykonywanie podstawowych czynności życiowych, nie wymaga karmienia, nie wymaga stałego nadzoru z uwagi na stwierdzoną przez lekarzy specjalistów chorobę na podłożu neurologicznym lub psychicznym mogącą stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa życia swojego lub osób z nią zamieszkujących, nie wymaga całodobowej kontroli. Z wywiadu rodzinnego z dnia [...] października 2022 r. wynika, że strona chodzi z babcią na spacery, wspólnie jeżdżą na działkę, szykuje leki do dozownika, pomaga w noszeniu zakupów, a także pomaga w 12 "codziennych czynnościach", które nie zostały przez stronę sprecyzowane, pomimo zadawanych w tym zakresie konkretnych pytań przez pracownika socjalnego. W trakcie wywiadu pracownik socjalny ustalił, że Ł.S. jest osobą samodzielną, porusza się bez pomocy sprzętu ortopedycznego, samodzielnie sprząta swój pokój, samodzielnie zażywa tabletki (rano, w południe i wieczorem), samodzielnie spożywa posiłki, przebywając na działce uprawia warzywa, prowadzi kalendarz z datami wyznaczonych jej wizyt lekarskich. Z uwagi zaś na upadek i obolałą rękę, potrzebowała wsparcia w noszeniu zakupów. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał, w ocenie Kolegium opieka nad osobą niepełnosprawną nie jest na tyle absorbująca i wymagająca podejmowania szeregu czynności opiekuńczych, że strona nie jest w stanie zająć się inną pracą, w szczególności jako technik-informatyk z wykształcenia.
Reasumując Kolegium uznało, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo -skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a koniecznością podjęcia przez stronę opieki nad babcią. Strona nie spełnia zatem ustawowej przesłanki zawartej w treści art. 17 § 1 u.ś.r. w przedmiocie niepodejmowania zatrudnienia (rezygnacji z zatrudnienia) w związku z koniecznością sprawowania opieki nad babcią.
A.R., reprezentowany przez pełnomocnika wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego zarzucając jej naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Przedmiotem kontroli sądowoadminstracyjnej pod względem legalności przeprowadzonej w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie
z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 259.; dalej jako p.p.s.a.) jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta odmawiającą skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego w związku z opieką nad babcią
Świadczenie pielęgnacyjne, którego domagał się skarżący, przyznawane jest na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W przedmiotowej sprawie niesporne jest, iż babcia skarżącego legitymuje się orzeczeniem stwierdzającym znaczny stopień niepełnosprawności od dnia [...] kwietnia 2021 r. i wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innych osób. Jako, iż urodziła się [...] marca 1945 r., miała wówczas ukończone 76 lat.
Trafnie organ odwoławczy – w przeciwieństwie do organu I instancji – pominął
w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie czyniąc go podstawą odmowy przyznania świadczenia. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Przepis ten bowiem wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym w orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona powyższym wyrokiem (por. wyrok NSA
z 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, wyrok WSA w Rzeszowie z 11 kwietnia 2018 r.,II SA/Rz 298/18, wyrok WSA w Szczecinie z 19 czerwca 2019 r., II SA/Sz 450/19, wyrok WSA w Łodzi z 16 czerwca 2020 r., II SA/Łd 303/20).
W związku z tym, że babcia skarżącego jest wdową, nie zachodziła przeszkoda do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Nie ulega również wątpliwości, iż skarżący jako wnuk należy do grona osób zobowiązanych co do zasady do alimentacji wyżej wymienionej stosownie do art. 128 k.r.o., który stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przy czym skarżący jest krewnym osoby niepełnosprawnej w linii prostej w stopniu drugim. Osoby spokrewnione z babcią skarżącego w stopniu pierwszym to jej dzieci: Z.C., legitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz A.R. (matka skarżącego), która opiekuje się wyżej wymienionym i w związku z tym otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne.
Zgodnie uchwałą składu 7 sędziów NSA z 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22 warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione
w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Stosownie do art. 269 § 1 zd. pierwsze p.p.s.a. jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi. W orzecznictwie podkreśla się jednak, iż powyższą uchwałą nie są objęte sytuacje, gdy to nie stan zdrowia jest przeszkodą w sprawowaniu opieki, ale np. okoliczność, że opiekę taką osoba uprawniona w pierwszej kolejności (tu: córka osoby niepełnosprawnej) sprawuje już nad innym członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, wobec którego jest ona osobą zobowiązaną do alimentacji. Wniosek taki jest uzasadniony tym bardziej w sytuacji, gdy – tak jak to miało miejsce w niniejszej sprawie - w związku z taką opieką, córka osoby niepełnosprawnej uzyskała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad owym innym członkiem rodziny. Osoba sprawująca opiekę, która ma już ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, nie może uzyskać drugiego takiego świadczenia (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r.). Skoro więc osoba, która już ma ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, nie może uzyskać drugiego takiego świadczenia, to oznacza, że jest
w ten sposób wyłączona zarówno z kręgu osób, które mogłyby otrzymać takie świadczenie na niepełnosprawnego rodzica (na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.), jak i z kręgu osób, które będąc dzieckiem osoby wymagającej opieki i nie legitymując się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyłączałyby na podstawie art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez innego członka rodziny, który w dalszej kolejności może być uprawniony do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (w niniejszej sprawie wnuka osoby wymagającej opieki). Do takiego dziecka osoby wymagającej opieki mającego ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad innym członkiem rodziny wymóg wynikający z art. 17 ust. 1a pkt 2 in fine u.ś.r., dotyczący legitymowania się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma w ogóle zastosowania. Skoro tak, to również uchwała składu siedmiu sędziów NSA o sygn. akt I OPS 2/22 takich sytuacji nie dotyczy, przez co nie ma w niniejszej sprawie charakteru wiążącego, o jakim mowa w art. 269 § 1 p.p.s.a. (por. wyroki WSA w Kielcach z 25 stycznia 2023 r., II SA/Ke 684/22, z 28 marca 2023 r., II SA/Ke 167/23 i wyrok WSA w Poznaniu z 11 maja 2023 r., IIV SA/Po 216/23).
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać
w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Należy przy tym podkreślić, że organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły (por. B. Chludziński /w/ P.Rączka, Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, t. 4.1 i powołane tamże orzecznictwo). Zauważyć trzeba, że na gruncie u.ś.r. ustawodawca nie wprowadził definicji legalnej wyrażenia "opieka" ani "sprawowanie opieki". Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub jej charakter. Nie chodzi przy tym o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy, przez 24 godziny na dobę (por. np. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11i wyrok NSA z 6 października 2020 r., sygn. akt I OSK 371/20). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości lub długoterminowości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia (por. wyrok NSA z 22 lipca 2022 r., I OSK 1867/21). Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11). Omawiane świadczenie nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za zaprzestanie lub niepodejmowanie zatrudnienia z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za zaprzestanie zatrudnienia z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Jak wskazuje się w orzecznictwie świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną matką, gdyż wynika ona
z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (por. wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21, K. Małysa-Sulińska (red), U.ś.r. Komentarz, LEX 2015, t. do art. 17). Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje (por. wyrok NSA z 8 lutego 2023 r., I OSK 631/22).
Obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu administracyjnym jest więc ustalenie związku między niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Takich ustaleń faktycznych nie można jednak – utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Poza sporem oczywiście pozostaje, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r., nie podlega badaniu, w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w sposób określony w stosownych przepisach. O ile konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie, czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie, jak w niniejszej sprawie, podejmowanie zatrudnienia. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia (por. wyrok NSA 9 listopada 2022 r., I OSK 136/22).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, mając na względzie prawidłowo zgromadzony i oceniony przez organy obu instancji materiał dowodowy, stosownie do art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., należało uznać, iż nie istnieje wspomniany związek przyczynowo-skutkowy między zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną opieką nad babcią.
Babcia wnioskodawcy nie jest bowiem osobą leżącą, nie jest sparaliżowana, samodzielnie załatwia swoje potrzeby fizjologiczne. Nie wymaga również karmienia oraz stałego dozoru z uwagi na stwierdzoną przez lekarzy specjalistów chorobę na podłożu neurologicznym lub psychicznym mogącą stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa życia swojego lub osób z nią zamieszkujących. Porusza się bez pomocy sprzętu ortopedycznego, samodzielnie sprząta swój pokój, samodzielnie zażywa tabletki (rano, w południe i wieczorem), samodzielnie spożywa posiłki, przebywając na działce uprawia warzywa, prowadzi kalendarz z datami wyznaczonych jej wizyt lekarskich. Pozostaje w logicznym kontakcie i jest zorientowana w bieżących sprawach. Z przeprowadzonego wywiadu wynika, że strona jedynie chodzi z babcią na spacery, wspólnie jeżdżą na działkę, szykuje leki do dozownika, pomaga w noszeniu zakupów, a także pomaga w 12 "codziennych czynnościach", które nie zostały przez stronę sprecyzowane pomimo zadawanych w tym zakresie konkretnych pytań przez pracownika socjalnego. Trafnie zatem organy uznały, iż opieka nad osobą niepełnosprawną nie jest na tyle absorbująca i wymagająca podejmowania szeregu czynności opiekuńczych, że strona nie jest w stanie zająć się inną pracą, w szczególności jako technik–informatyk, którym jest z wykształcenia.
Podzielić zatem należy ocenę organów, że ustalony zakres faktycznie sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad babcią, nie stanowi czynności, które powodują konieczność sprawowania "stałej opieki" nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Tak świadczona pomoc nie wykracza bowiem w zasadzie poza standardowe obowiązki domowe, nie uniemożliwia więc podjęcia pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W konsekwencji prawidłowe jest stanowisko organów, że w przedmiotowym stanie faktycznym brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaną przez niego opieką nad babcią – w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Tym samym należy przyjąć, że skarżący
w tak ustalonym stanie faktycznym nie spełnia przesłanek do przyznania mu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając na uwadze powyższe Sąd – na podstawie art. 151 p.p.s.a. – oddalił skargę.