II SA/GO 172/23

II SA/Go 172/23 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2023-05-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Adam Jutrzenka-Trzebiatowski /przewodniczący/
Kamila Karwatowicz /sprawozdawca/
Krzysztof Rogalski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 9, art. 77, art. 79a, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 200, art.205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Rogalski Asesor WSA Kamila Karwatowicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 31 maja 2023 r. sprawy ze skargi Ł.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego Ł.G. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Burmistrz decyzją z dnia [...] października 2022 r., nr [...] – na podstawie m.in. art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a-1b, art. 17b, art. 20 ust. 1-3, art. 23 ust. 1, 2 i 4aa, art. 24 ust. 1-2a, ust. 3, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.; dalej jako u.ś.r.), art. 104, art. 107, art. 127, art. 129, art. 130 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.; dalej jako k.p.a.) - orzekł o odmowie przyznania Ł.G. prawa do świadczenia w formie: 1) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., wnioskowanego na K.G., 2) składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad ojcem, wnioskowanej na Ł.G., 3) składki na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad ojcem, wnioskowanej na Ł.G.. Powodem odmowy było powstanie niepełnosprawności po ukończeniu 25. roku życia.
W uzasadnieniu decyzji organ podał, że wnioskiem z dnia [...] maja 2022 r. Ł.G. wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a niepełnosprawność istnieje od [...] października 2021 r., a więc powstała w wieku 56 lat. Wnioskodawca zamieszkuje wspólnie z ojcem, matką i młodszym bratem. Żona K.G., zgodnie z oświadczeniem z dnia [...] maja 2022 r., nie jest wstanie opiekować się mężem z powodu niedosłuchu. Małżeństwo G. mają wspólne dzieci: - syna A.G., który ma na utrzymaniu dziecko, pracuje i nie wyraża chęci zajęcia się ojcem, syna K.G., który jest nieletni, syna Ł.G. oraz córkę W.K., która mieszka w miejscowości [...], posiada własną rodzinę i nie jest w stanie zająć się ojcem. Rodzice K.G. nie żyją. Wnioskodawca nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, nie ma prawa do emerytury, renty, renty socjalnej, renty rodzinnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego oraz nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna w PUP, nie był zatrudniony lub nie świadczył innych prac zarobkowych w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Wnioskodawca oświadczył, że sprawuje opiekę nad ojcem, wymagającym całodobowej opieki, pomocy przy wykonywaniu podstawowych czynności. Codzienna opieka nad ojcem polega na przygotowywaniu leków, umawianiu wizyt lekarskich, przygotowywaniu posiłków, dbaniu o higienę. Wnioskodawca domaga się również objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym i społecznym. Z przeprowadzonego przez organ rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, iż wnioskodawca zamieszkuje wspólnie z ojcem, matką i młodszym bratem. Matka, ze względów zdrowotnych, nie jest w stanie opiekować się mężem. Wnioskodawca sprawuje opiekę nad ojcem w zakresie zaspokajania wszystkich podstawowych potrzeb życiowych, w szczególności w zakresie prowadzenia gospodarstwa domowego, czynności samoobsługowych, poruszania się w środowisku, zakupów, przygotowywania posiłków, organizacji dowozu do lekarzy, załatwianiu spraw urzędowych oraz we wszystkich innych niezbędnych czynnościach. K.G. potwierdził fakt sprawowania opieki przez syna. W ocenie pracownika socjalnego opieka sprawowana jest prawidłowo.
W dalszej kolejności organ stwierdził, że w sprawie nie budzi wątpliwości okoliczność sprawowania przez wnioskodawcę opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Ponadto wnioskodawca jest osobą, na której zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, a w sprawie spełnione są przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Niemniej nie została spełniona przesłanka uregulowana w art. 17 ust. 1b u.ś.r., w związku z czym organ odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności ojca wnioskodawcy wynika bowiem, iż niepełnosprawność powstała w wieku 56 lat.
Przy czym organ zaznaczył, iż zna treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekającego o częściowej niekonstytucyjności wprowadzenia do u.ś.r. kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. Jednak, zdaniem organu, wyrok ten nie oznacza usunięcia kryterium wieku z ustawy, nie stanowi on również podstawy do uchylenia decyzji, które już przyznały prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, a także nie kreuje nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa. Organ dodał, iż stanowiący podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., w świetle jednoznacznie wskazanych przez sam Trybunał Konstytucyjny skutków powołanego wyroku, pozostaje obowiązującym przepisem prawa, który gminne organy realizujące świadczenia rodzinne mają obowiązek stosować. Ponadto Trybunał w uzasadnieniu wyroku wskazał, że jego wykonanie wymaga podjęcia niezbędnych oraz niezwłocznych działań ustawodawczych prowadzących do przywrócenia równego traktowania opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych.
Organ powołał się przy tym na stanowisko Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej (wyrażone w piśmie z dnia [...] października 2022 r., nr [...]), zgodnie z którym ewentualne wprowadzenie zmian zgłaszanych przez środowiska osób niepełnosprawnych w warunkach przyznawania świadczeń opiekuńczych oraz zwiększenia ich wysokości, będzie możliwe do zrealizowania po wcześniejszym uregulowaniu kwestii podstawowej dla kształtu systemu świadczeń opiekuńczych, tj. realizacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego w oparciu o zreformowane orzecznictwo o niepełnosprawności, w oparciu o który możliwe będzie wyodrębnienie spośród osób niepełnosprawnych - osób faktycznie niesamodzielnych, których funkcjonowanie bezwzględnie wymaga pomocy opiekuna uprawnionego do odpowiednich świadczeń opiekuńczych.
Nie zgadzając się z treścią powyższej decyzji Ł.G. wniósł odwołanie, w którym powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 i podkreślił, iż w związku z opieką nad chorym ojcem nie może podjąć zatrudnienia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] stycznia 2023 r., nr [...] – na podstawie art. 1, art. 2, art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2a u.ś.r. – utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W ocenie Kolegium odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie, jednak z przyczyn innych niż wskazane w decyzji Burmistrza. Materialnoprawną podstawę decyzji organu I instancji stanowiły przepisy u.ś.r., w tym art. 17 ust. 1 pkt 4, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Tymczasem art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z literalnego brzmienia tego przepisu wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Ustawodawca wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. W orzecznictwie podkreśla się, że zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 k.r.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Należy mieć na względzie, że przepisy k.r.o. dotyczą obowiązku alimentacyjnego z punktu widzenia cywilnego, które nakładają obowiązek pomocy osobie potrzebującej. Cywilistyczna konstrukcja świadczeń alimentacyjnych nie może automatycznie przekładać się na regulacje dotyczące przyznawania świadczenia, o którym mowa w art. 17 ust. 1a u.ś.r. W sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, która nawet faktycznie - w miejsce tego współmałżonka - sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.
Wobec powyższego, w ocenie Kolegium, brak było podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego synowi na niepełnosprawnego ojca, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczność, że w dacie wydawania zaskarżonej decyzji stan zdrowia małżonki osoby wymagającej opieki nie został wykazany stosownym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, uniemożliwia wnioskodawcy ubieganie się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Dodatkowo – mając na uwadze motywy rozstrzygnięcia organu I instancji - Kolegium wskazało, iż przy wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie można obecnie pominąć skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, który wszedł w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r., poz. 1443. Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w tym wyroku w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, powołany przepis jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Utracił on jednak przymiot konstytucyjności w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później i względem nich oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie tego świadczenia. Chociaż Trybunał w uzasadnieniu wyroku wskazał, że skutkiem jego wejścia w życie nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa – to w aktualnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b, której niekonstytucyjność została stwierdzona. Brak dokonania przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Ł.G., reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję, zarzucając jej rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy ojciec skarżącego pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obydwu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy i przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a ponadto o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy w trybie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej pod względem legalności przeprowadzonej w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie
z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 259.; dalej jako p.p.s.a.) jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza odmawiającą skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego w związku z opieką nad ojcem.
Świadczenie pielęgnacyjne, którego domagał się skarżący, przyznawane jest na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie ustawą z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359, dalej jako k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W przedmiotowej sprawie niesporne jest, iż ojciec skarżącego legitymuje się wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 2022 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, stwierdzającym, że niepełnosprawność istnieje od [...] października 2021 r., czyli gdy ojciec skarżącego miał 56 lat. Nie budziło także wątpliwości na gruncie przedmiotowej sprawy, iż Ł.G., zamieszkujący wspólnie z niepełnosprawnym ojcem, sprawuje nad nim opiekę pomagając przy wykonywaniu podstawowych czynności m.in. w zakresie dbania o higienę, przygotowywania posiłków, przygotowywania leków, umawiania wizyt lekarskich.
W tak ustalonym stanie faktycznym organ I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia z uwagi na wystąpienie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. związanej z datą powstania niepełnosprawności przez wymagającego opieki po 25. roku życia. Na marginesie jedynie Sąd zwrócił uwagę, iż sentencja w/w decyzji organu I instancji budzi zastrzeżenia, gdyż zabrakło w niej sformułowania ,,odmówić/odmawia" prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednak mając na uwadze, iż w treści sentencji organ podał, iż powodem odmowy jest data powstania niepełno stawności, a także z treści uzasadnienia decyzji jednoznacznie wynika, iż rozstrzygnięcie organu dotyczy odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia.
Natomiast organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, choć z odmiennym uzasadnieniem. Niewątpliwie trafnie organ odwoławczy – w przeciwieństwie do organu I instancji – pominął w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie czyniąc go podstawą odmowy przyznania świadczenia. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Przepis ten bowiem wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym w orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona powyższym wyrokiem (por. wyrok NSA z 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, wyrok WSA w Rzeszowie z 11 kwietnia 2018 r., II SA/Rz 298/18, wyrok WSA w Szczecinie z 19 czerwca 2019 r., II SA/Sz 450/19, wyrok WSA w Łodzi z 16 czerwca 2020 r., II SA/Łd 303/20).
Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez Kolegium na rzecz skarżącego opiera się zupełnie innej na innej podstawie niż uczynił to organ I instancji, a mianowicie na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dopiero zatem, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, możliwie jest uzyskanie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnego z dalszego kręgu, w tym przypadku syna. W tym zakresie SKO na stronie 6 uzasadnienia decyzji podało, iż małżonka wymagającego opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dalej stwierdziło, że dopóki w sprawie odwołujący nie wykaże, że jego matka, a żona wymagającego opieki, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, brak jest podstaw do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Jednocześnie SKO wskazało, że oświadczenie B.G. z [...] maja 2022 r. (o braku możliwości sprawowania przez nią opieki nad mężem z uwagi na niedosłuch) nie może zastąpić orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a stan zdrowia w/w nie został wykazany stosownym orzeczeniem.
W tym miejscu należy wyjaśnić, iż na tle wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w orzecznictwie ukształtowały się dwa stanowiska, które w odmienny sposób odnosiły się do tego, pod jakim warunkiem opiekunowie osób pozostających w związku małżeńskim, a nie będący ich małżonkami, mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Według pierwszego stanowiska, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstaje nie tylko w sytuacji, gdy współmałżonek osoby wymagającej wsparcia legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale także wówczas, gdy z przyczyn obiektywnych nie jest on w stanie realnie sprawować opieki. Natomiast według drugiego stanowiska warunkiem koniecznym dla uzyskania tego prawa jest legitymowanie się przez tego małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z literalnym brzmieniem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.
Przyjęcie jednego z dwóch przedstawionych przeciwstawnych sposobów wykładni wyżej wymienionych przepisów ma kluczowe znaczenie w sprawie, albowiem z okoliczności sprawy wynika, że oświadczenie pielęgnacyjne wystąpiła córka osoby wymagającej opieki, która pozostaje w związku małżeńskim z K.Z., a który na dzień wydawania decyzji przez organy administracyjne nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z uwagi na powyższą rozbieżność orzecznictwa w wykładni art.17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił o podjęcie uchwały przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego. W dniu 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę, w której w pkt 2 stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).
Stanowisko i argumentację wyrażone w przytoczonej uchwale podziela Sąd orzekający w niniejszej sprawie. Wiąże ono pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych i dopóki nie nastąpi zmiana tego stanowiska, dopóty sądy administracyjne powinny je respektować (art. 269 § 1 p.p.s.a.).
W rozpoznawanej sprawie organ odwoławczy dokonał zatem prawidłowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., przyjmując, że nie jest dopuszczalne przeprowadzenie innych dowodów niż orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności na okoliczność potwierdzenia braku możliwości pełnienia opieki przez współmałżonka osoby wymagającej opieki. Art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wskazuje wyraźnie, jaka okoliczność stanowi przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz innych osób niż współmałżonek, tj. legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tym samym nieuprawnione było zarzucanie organowi naruszenia wskazanych w skardze przepisów postępowania w zakresie przeprowadzenia postępowania dowodowego co do stanu zdrowia żony wymagającego opieki.
Oznacza to, iż co do zasady stanowisko organu odwoławczego należy uznać za prawidłowe i zgodne z wykładnią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dokonaną we wspomnianej uchwale NSA.
Dostrzec należy jednak, iż okoliczność na którą powołało się SKO wydając zaskarżoną decyzję, czyli brak posiadania przez żonę wymagającego opieki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu, nie znajduje jednoznacznego potwierdzenia w aktach sprawy. W aktach administracyjnych sprawy znajduje się tylko oświadczenie B.G. o braku możliwości sprawowania przez nią opieki nad mężem z uwagi na jej stan zdrowia – niedosłuch. W tym miejscu należy podkreślić, iż powyższa okoliczność została wzięta pod uwagę dopiero przez organ II instancji na etapie postępowania odwoławczego. W tej sytuacji należy stwierdzić, iż organ odwoławczy obowiązany był w świetle wymogów określonych przepisami art. 7, 77 i art. 80 kp.a. w zw. z art. 136 k.p.a. uzupełnić materiał dowodowy w sprawie i ustalić czy B.G. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Ponadto zdaniem Sądu, w sytuacji gdy Kolegium oparło rozstrzygnięcie o inną podstawę prawną i inną przesłankę, niż organ I instancji tzn. powołując się na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., a w aktach sprawy brak jednoznacznego potwierdzenia, że B.G. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, Kolegium było jednak obowiązane poinformować skarżącego o powyższej przeszkodzie w wydaniu pozytywnej dla niego decyzji i zobowiązać go przed zakończeniem postępowania odwoławczego do wykazania czy B.G. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, zaznaczając, iż samo jej oświadczenie o przesłankach uniemożliwiających jej sprawowanie opieki nad mężem, nie jest wystarczające. Tym bardziej jest to istotne w sytuacji stwierdzenia przez SKO braku innych przesłanek uniemożliwiających przyznanie skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Tymczasem o powyższej przeszkodzie w uzyskaniu wnioskowanego świadczenia skarżący powziął dopiero wiedzę już z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji.
Obowiązek informowania stron wynika z art. 9 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Nadto zgodnie z art. 79a § 1 k.p.a., w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Celem tego przepisu jest zmobilizowanie organów administracji do wnikliwego badania merytorycznej treści żądań strony na wszystkich etapach postępowania wszczynanego na żądanie strony i zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości.
W realiach niniejszej sprawy organ I instancji przed wydaniem decyzji poinformował wnioskodawcę jedynie o możliwości zapoznania się z aktami sprawy w trybie art. 10 k.p.a. Natomiast organ odwoławczy przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie ustalając okoliczności dotyczącej braku posiadania przez żonę wymagającego opieki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednocześnie nie podjął żadnych czynności w trybie art. 9, art. 10 i art. 79a k.p.a. Skarżący dopiero z uzasadnienia zaskarżonej decyzji dowiedział się o innej podstawie odmowy przyznania mu świadczenia niż ta określona w decyzji organu I instancji (przeszkodzie wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).
W związku z tym, iż organ II instancji dopuścił się naruszenia wskazanych powyżej przepisów art. 7, art. 9, art. 10, art. 77, art. 79a § 1 i 80 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję (pkt I sentencji wyroku). W zakresie kosztów postępowania sądowego obejmujących kwotę 480 zł jako kosztów zastępstwa procesowego, Sąd orzekł na podstawie art. 200, art. 205 § 2 p.p.s.a. (pkt II sentencji wyroku).
Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy uwzględni powyższą ocenę prawną oraz wskazania co dalszego postępowania, w szczególności uzupełni działając na podstawie art. 136 k.pa. materiał dowodowy w sprawie odnośnie ustalenia czy B.G. (cierpiąca na niedosłuch), posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, a także udzieli stronie niezbędnych wyjaśnień w zakresie usunięcia przeszkody w przyznaniu świadczenia, wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.