II SA/Go 156/24

II SA/Go 156/24 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2024-06-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Adam Jutrzenka-Trzebiatowski /przewodniczący sprawozdawca/
Jarosław Piątek
Kamila Karwatowicz
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 1009
art. 28 ust. 1-3b, art. 139-141
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
§ 3 ustr. 1 pkt 1,2,4,5 i 6 ust. 2
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Piątek Asesor WSA Kamila Karwatowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Pismem z [...] r. Z. K. wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności składkowych objętych tytułami wykonawczymi [...],[...] i[...].
W uzasadnieniu tego pisma podniósł, że po uiszczeniu należności nie będzie dysponował żadnymi środkami niezbędnymi dla zachowania podstawowych potrzeb życiowych. Wskazał, że nie posiada majątku, z którego mógłby czerpać korzyści,
a osiągane przez niego przychody pozwalają wyłącznie na wegetację. Wyjaśnił przy tym, że jedynym jego źródłem utrzymania była pozarolnicza działalność gospodarcza, jednak Sąd Okręgowy w [...]- Wydział [...] Gospodarczy Odwoławczy postanowieniem z dnia [...] r., sygn. akt [...] pozbawił go prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek na okres dwóch lat. Zdaniem strony jego sytuacja finansowa nie daje możliwości spłacania należności z tytułu składek.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] r. nr [...] odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą za okres [...] w łącznej kwocie [...] zł.
Pismem z [...] r. Z. K. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, powołując się na okoliczności powołane we wniosku opisanym na wstępie.
ZUS decyzją z [...] r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję
z [...] r., nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
W uzasadnieniu organ wskazał, zakresie przesłanek z art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 1009 ze zm., dalej jako: u.s.u.s.) organ podzielił całkowicie stanowisko wyrażone
w zaskarżonej decyzji. Przy czym w odniesieniu do przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. wskazał, iż wprawdzie zobowiązany został pozbawiony możliwości prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej, niemniej po upłynięciu terminu zakazu ponownie uzyska prawa do jej prowadzenia, a ponadto brak jest majątku, z którego można egzekwować należności, ale jednocześnie nie wystąpiła przesłanka braku następców prawnych; jest bowiem syn – D. K. Odnośnie przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. organ stwierdził, iż fakt umorzenia postępowań egzekucyjnych prowadzonych przez innych wierzycieli jest nie wystarczającą przesłanką do uznania, że do należności z tytułu składek również zachodzą przesłanki do ich umorzenia. Należności wobec skarżącego aktualnie pozostają objęte prowadzonym przez ZUS postępowaniem egzekucyjnym, w którym nie zastosowano środka egzekucyjnego. Stwierdzenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska kwot przekraczających wydatki egzekucyjne na obecnym etapie byłoby przedwczesne. Organ uznał również, iż nie zostały spełnione przesłanki z art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U nr 141, poz. 1365; dalej jako rozporządzenie). Zaznaczył też, że ciężar udowodnienia faktów, na które powołuje się strona spoczywa na tym, kto z tych faktów wywodzi skutki prawne, a zatem to skarżący powinien udowodnić fakty, które przemawiałyby za umorzeniem. Tymczasem skarżący nie udowodnił, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić całości należności z tytułu składek, gdyż skutkowałoby to brakiem możliwości zapewnienia podstawowych potrzeb bytowych.
Na powyższą decyzję Z. K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., który wyrokiem z 20 września 2023 r., sygn. akt
II SA/Go 406/23 uchylił zaskarżoną decyzję z dnia [...] r.
W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd wskazał, że organ w sposób wadliwy wywiódł wnioski odnośnie przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s.
W kwestii przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. Sąd stwierdził, iż z tego przepisu nie wynika, że stwierdzenie braku majątku miałoby nastąpić w toku egzekucji prowadzonej
w stosunku do należności z tytułu składek, co implikuje po stronie organu obowiązek ustalenia, czy w toku prowadzonej egzekucji przez naczelnika urzędu skarbowego, bądź komornika stwierdzono lub nie brak majątku. Oznacza to, że o całkowitej nieściągalności może świadczyć bezskuteczność każdego postępowania egzekucyjnego prowadzonego z majątku zobowiązanego do uiszczenia składek. Organ wskazał, że z postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] z [...] r. [...]wydanego w sprawie prowadzonej przeciwko skarżącemu przez Skarb Państwa – DIAS w [...] wynika, że postępowanie egzekucyjne nie doprowadziło do zaspokojenia wierzyciela. Ustalono bowiem, iż dłużnik nie pobiera świadczeń z ZUS i KRUS-u, nigdzie nie jest zatrudniony, egzekucja z wierzytelności w postaci zwrotu podatku i wydatków związanych z budownictwem oraz z rachunków bankowych okazała się bezskuteczna, ponadto nie posiada pojazdów mechanicznych. Zdaniem Sądu dla przyjęcia niezaistnienia całkowitej nieściągalności nie może być przesądzającym fakt, że w dacie wydania decyzji postępowanie egzekucyjne przeciw skarżącemu było w toku. Argumentu tego nie powiązano z realną możliwością wyegzekwowania należności
z majątku skarżącego i Sąd uznał ocenę organu w zakresie w/w przesłanki nieściągalności za dowolną.
Odnosząc się do oceny stanowiska organu zawartego w decyzji w zakresie przesłanki zawartej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Sąd wskazał, że z tegoż przepisu wynika, że organ ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności, porównując spodziewane koszty egzekucji z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Kwestia nieściągalności zaległości objętych wnioskiem skarżącego o umorzenie wymaga ponownej, pogłębionej analizy, szczególnie w kontekście art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., a także pod kątem przesłanki określonej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. związanej z oceną możliwych do uzyskania w postępowaniu egzekucyjnym kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Z kolei przechodząc do stanowiska organu odnośnie oceny spełnienia przesłanek zawartych w § 3 pkt 1-3 rozporządzenia Sąd podniósł, że z przepisu § 3 rozporządzenia wynika wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek do umorzenia, to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa właśnie na nim. W ocenie Sądu zasadnie organ uznał, że nie została spełniona przesłanka przewidziana w § 3 ust. 1 pkt 1 i 2 rozporządzenia. Za prawidłowe Sąd uznał również stanowisko zawarte
w zaskarżonej decyzji, iż skarżący nie spełnia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, gdyż nie wykazał, iż cierpi na choroby, na które się powołuje oraz
że uniemożliwiają mu uzyskanie dochodu umożliwiającego opłacenie składek. Nie wskazywał również, aby opiekował się przewlekle chorym członkiem rodziny.
W powyższym zakresie Sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania stanowiska organu.
Z przedstawionych powyżej względów Sąd stwierdził, że w sprawie doszło do naruszenia art. 7, art. 11, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. ZUS dokonał bowiem wadliwej oceny wystąpienia przesłanek zawartych w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s.
W toku ponownego rozpoznania sprawy, na wezwanie organu, strona uzupełniła akta sprawy o: pełnomocnictwo dla J. Ś., oświadczenie o stanie rodzinnym
i majątkowym oraz sytuacji materialnej z [...] r., orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z [...] r., orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z [...] r. [...] r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych, powołując się na art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.; dalej jako k.p.a.) w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., utrzymał w mocy własną decyzję Zakładu z [...] r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
W uzasadnieniu organ podał, że z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym wynika, iż strona jest rozwiedziona od [...] r., nie pracuje zarobkowo
i nie otrzymuje świadczeń emerytalno-rentowych, nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej, świadczeń z Urzędu Pracy oraz nie korzysta z innych form pomocy, prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe z [...]-letnią J. Ś., która uzyskuje dochody w wysokości [...] zł netto miesięcznie, ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu miesięcznych opłat - [...] zł, opłat eksploatacyjnych - [...] zł oraz kosztów związanych z leczeniem - [...] zł, posiada zobowiązania pieniężne z tytułu podatków w wysokości [...] zł, alimentacyjne - [...] zł oraz inne - [...] zł, których nie spłaca, nie posiada majątku nieruchomego, ruchomego, wierzytelności i praw majątkowych.
Organ wskazał, że skorzystał z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji
i Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. Na ich podstawie organ ustalił, że Przedsiębiorstwo PPHU "[...]" Z. K. zostało wykreślone z rejestru [...] r. w związku z prawomocnym orzeczeniem zakazu prowadzenia działalności gospodarczej. Od [...] r. do końca [...] r. strona była zgłoszona do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą. Na okres od [...] r. do [...] r. zostało stronie przyznane świadczenie uzupełniające w wysokości [...] zł miesięcznie, które jest wolne od potrąceń i egzekucji na podstawie art. 9 ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji {Dz. U. z 2023 r., poz. 156 ze zm.). Na nazwisko strony nie są zarejestrowane żadne pojazdy. Strona nie jest również właścicielem lub współwłaścicielem nieruchomości.
Organ podał, że dokonał analizy kwestii przedawnienia na podstawie przepisów regulujących tę kwestię i stwierdził, że należności z tytułu składek objęte wnioskiem
o umorzenie są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. W aktualnym stanie prawnym na podstawie art. 24 ust. 4 u.s.u.s. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. W rozpoznawanym przypadku bieg terminu przedawnienia należności
z tytułu składek za okres od [...] do [...] zawiesiło doręczenie [...] r. tytułów wykonawczych nr [...]-[...]. Postanowieniem z [...] r. Dyrektor Oddziału ZUS umorzył postępowanie prowadzone przeciwko stronie na podstawie powyższych tytułów wykonawczych.
Następnie organ przytoczył treść art. art. 28 ust. 2 u.s.u.s. i stwierdził, że;
– przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;
– przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe
z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym lub w umorzonym postępowaniu upadłościowym, - ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe;
– nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. - działalność gospodarcza została wykreślona z rejestru [...] r., jednak nie zostało spełnione kryterium braku następców prawnych, ponieważ strona ma syna – D. K.;
– przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, tj. kwotę [...] zł;
– zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. dlatego, że Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję - [...] r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] oraz [...] r. i [...] r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w [...] umarzali prowadzone wobec strony postępowania egzekucyjne ze względu na bezskuteczność; postanowieniem z [...] r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w [...] umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone z wniosku Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...], a w uzasadnieniu poinformował, że strona nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych z ZUS i KRUS, nie jest nigdzie zatrudniona, ma zgłoszoną działalność gospodarczą, nie posiada pojazdów, egzekucja z wierzytelności i rachunków bankowych okazała się bezskuteczna; postanowieniem Sądu Okręgowego w [...] Wydział [...] Gospodarczy Odwoławczy z [...] r., sygn. akt [...] strona została pozbawiona możliwości prowadzenia działalności gospodarczej na dwa lata
i została ona wykreślona z rejestru;
– zachodzi przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. - dotychczasowe przymusowe dochodzenie należności obejmujące okres od [...] do [...] prowadzonego od [...] r. przez Dyrektora Oddziału ZUS w [...] było nieskuteczne, ponieważ nie zostały ujawnione żadne składniki majątkowe mogące podlegać skutecznej egzekucji; aktualnie strona nie uzyskuje dochodów podlegających egzekucji, nie jest również właścicielem majątku ruchomego lub nieruchomego, z którego możliwe byłoby dochodzenie należności.
Mimo, że organ stwierdził, że zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s., jednak postanowił - w ramach uznania administracyjnego oraz w kontekście zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - odmówić umorzenia należności z tytułu składek. Powołał się na uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności, który wyraża się w tym, że organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem uwzględnić lub odmówić jej uwzględniania. Odmowa umorzenia należności z tytułu składek wynika z faktu, że [...] r. strona ukończy [...] lat, tj. osiągnie wiek emerytalny i będzie miała prawo wnioskowania
o przyznanie świadczenia emerytalnego, z którego organ - zgodnie z przepisami prawa - może prowadzić postępowanie egzekucyjne do wysokości 25% świadczenia emerytalnego brutto z uwzględnieniem kwoty wolnej od potrąceń.
Organ następnie przytoczył treść art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia oraz podał, że decydując się na prowadzenie działalności gospodarczej strona powinna być świadoma, że dodatkowo zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tego tytułu za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. W ocenie organu przesłanka wymieniona w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania w sprawie, ponieważ strona zaprzestała wykonywania działalności gospodarczej. Natomiast wystąpienie przesłanki § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Organ przeanalizował dokumenty przedłożone przez stronę dotyczące stanu jej zdrowia, tj. orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z [...] r. oraz orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z [...] r., z których odpowiednio wynika znaczny stopień niepełnosprawności, określony na stałe oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji od [...] r. do [...] r. Stwierdził jednak, że w ciągu [...] miesięcy strona osiągnie wiek emerytalny i będzie miała prawo wnioskowania o przyznanie emerytury, która jest stałym dochodem wypłacanym niezależnie od stanu zdrowia i ewentualnej konieczności opieki nad chorym członkiem rodziny i może być źródłem spłaty należności z tytułu składek. Dlatego w ocenie organu w rozpoznawanej sprawie ta przesłanka nie zachodzi.
Organ podał, że trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały. Ograniczone możliwości płatnicze strony, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być w ocenie organu uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych,
z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. Do końca [...] r. strona była zgłoszona do ubezpieczeń jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą. Aktualnie organ wypłaca stronie świadczenie uzupełniające w wysokości [...] zł miesięcznie.
Pełnomocnik oświadczyła, że skarżący jest rozwiedziony i prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe z J. Ś., która uzyskuje dochody w wysokości [...] zł netto miesięcznie. Zgodnie z zapisami § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ zobowiązany jest uwzględnić wszystkich członków rodziny, z którymi dłużnik prowadzi wspólne gospodarstwo domowe do oceny wysokości dochodów uzyskiwanych przez to gospodarstwo. Z kolei w § 3 ust. 2 rozporządzenia zdefiniowano, że za rodzinę, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące ze zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające ze zobowiązanym w faktycznym związku. Ponieważ poziom ubóstwa i trudnej sytuacji każdy człowiek odczuwa bardzo subiektywnie, wskaźnik minimum socjalnego pozwala na stosunkowo obiektywną oceną poziomu zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Minimum socjalne wyznacza kwotą, która jest niezbędna gospodarstwu domowemu w celu zapewnienia odpowiednich warunków do odtworzenia sił życiowych i utrzymania więzi społecznych. Budżet gospodarstwa domowego strony [...] zł miesięcznie i jest ponad dwukrotnie wyższy niż poziom minimum socjalnego określony w grudniu 2023 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego na kwotę 2.922,75 zł w III kwartale 2023 r. dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego, co wyklucza stan ubóstwa. Pełnomocnik oświadczyła, że strona nie korzysta ze wsparcia socjalnego lub innych form pomocy skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku. Pełnomocnik zaznaczyła, że gospodarstwo domowe ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości [...] zł, w tym z tytułu miesięcznych opłat - [...]zł, opłat eksploatacyjnych - [...] zł oraz kosztów związanych z leczeniem - [...] zł. Budżet pozwala na ich sfinansowanie w całości. W stałych kosztach nie uwzględniono podstawowych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym na zakup żywności, ubrań, artykułów higienicznych, itp., jednak na realizację tych potrzeb pozostaje ponad [...] zł miesięcznie. Pełnomocnik poinformowała, że posiada zobowiązania pieniężne strony z tytułu podatków w wysokości [...] zł, alimentacyjne - [...] zł oraz inne - [...] zł, których strona nie spłaca. Fakt posiadania zobowiązań wobec innych niż ZUS wierzycieli nie stanowi jednak przesłanki do umorzenia należnych składek.
Organ podkreślił, iż instytucja umorzenia służy wsparciu osób w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi czy innymi, niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, w sytuacji gdy status materialny trwale nie rokuje w kontekście spłaty zadłużenia. Umorzenie należności może być uzasadnione jedynie okolicznościami o charakterze obiektywnym, wyjątkowym i trwałym. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie takie okoliczności nie zachodzą. Słuszny interes gospodarstwa domowego strony i możliwość zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych zapewnia budżet zdecydowanie przekraczający poziom minimum socjalnego. W [...] r. strona nabędzie prawa emerytalne i po złożeniu do ZUS stosownego wniosku może dysponować stałym źródłem dochodu wypłacanym niezależnie od stanu zdrowia. Dlatego natychmiastowe umorzenie należności z tytułu składek naruszałby interes publiczny oraz konstytucyjną zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych. Obowiązkiem wierzyciela jest przede wszystkim poszukiwanie możliwości odzyskania zaległych należności, możliwość ich umarzania przewidziana jest bowiem dla przypadków wyjątkowych. Płatnik składek odpowiada za zobowiązania całym swoim majątkiem, zarówno obecnym, jak i przyszłym.
Organ podkreślił, że umorzenie składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji
z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczone, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej staranności
i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania.
Reasumując organ stwierdził, iż nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o zapisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s.
Skargę na powyższą decyzję złożył Z. K., który zarzucił nienależyte odniesienie do sytuacji materialnej strony, naruszenie przepisów postępowania przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, pominięcie okoliczności mających istotny wpływ na jej wynik, pozbawienie środków na utrzymanie konieczne.
Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżący wniósł o "uznanie umorzenia w sprawie postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego o numerze: [...],:[...]".
W uzasadnieniu skargi strona zwróciła uwagę, że ZUS twierdzi, iż jego sytuacja materialno-bytowa nie uzasadnia stwierdzenia, że trudności płatnicze nie mają charakter stały, a jednocześnie z drugiej strony wydaje orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy od dnia [...] r., orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji od dnia [...] roku oraz orzeczenie o stopniu niepełnosprawności w stopniu znacznym.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej przeprowadzonej pod względem legalności – wobec braku wniosku strony i organu o przeprowadzenie rozprawy - na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r.
o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem
i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.), była decyzja ZUS
z [...] r. utrzymująca w mocy własną decyzję z [...] r. odmawiającą skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą za okres [...]-[...]w łącznej kwocie [...] zł.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy u.s.u.s.,
w szczególności art. 28 ust. 2, 3 i 3a tej ustawy oraz § 3 rozporządzenia.
Stosownie do treści art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.
Według art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność jest pojęciem zdefiniowanym prawnie i zachodzi tylko w przypadkach enumeratywnie wymienionych w tym przepisie, a mianowicie gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825, 1723, 1843 i 1860);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia
w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku,
z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych. będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być
w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). W u.s.u.s. nie określono bliżej uzasadnionych przypadków
w rozumieniu art. 28 ust. 3a tej ustawy. Natomiast zgodnie z art. 28 ust. 3b u.s.u.s. ustawy minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego otrzymał upoważnienie ustawowe do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad umarzania składek, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest
w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Dodatkowo należy mieć na uwadze, że zaskarżona decyzja została wydana przez organ na skutek wyroku tutejszego Sądu z 20 września 2023 r., sygn. akt II SA/Go 406/23, którym uchylono decyzję ZUS z dnia [...] r. utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] r.
W tej sytuacji w sprawie zastosowanie miał art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przez ocenę prawną, o której mowa w art. 153 p.p.s.a. rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie (czynności), jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał ten akt (czynność), zostało uznane za błędne. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego
i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji. Z kolei wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (por. A. Kabat [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, P.p.s.a. Komentarz do art. 153, LEX, t. 3 i 5, ).
Omawiany przepis ma charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą pominąć oceny prawnej i wskazań zawartych we wcześniej wydanym orzeczeniu. Sąd orzekający w warunkach związania oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, kontrolując legalność zaskarżonej decyzji lub postanowienia, winien ograniczyć się tylko i wyłącznie do kontroli, czy organ administracji prawidłowo uwzględnił wytyczne zawarte w poprzednim wyroku oraz oceny ewentualnych nowych okoliczności, które zaistniały już po wydaniu wyroku (por. wyrok NSA z 1 lutego 2022 r., II FSK 1393/21 oraz powołane tam orzecznictwo).
Przede wszystkim należy podkreślić, iż Sąd w powołanym wyroku nie zakwestionował trybu w jakim został rozpoznany wniosek skarżącego z [...] r., tj. jako wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na podstawie art. 28 u.s.u.s. Podstawą uchylenia zaskarżonej decyzji przez Sąd było błędne przyjęcie przez organ, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s.
Organ zastosował się do powyższej oceny trafnie stwierdzając, że zaistniał przypadek całkowitej nieściągalności wskazany w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. Sąd nie podziela natomiast stanowiska organu, iż mimo zaistnienia takiej sytuacji nie zachodzi podstawy do umorzenia składek z powołaniem się jedynie na okoliczność, że skarżący
[...] r. osiągnie wiek emerytalny i w związku z tym uzyska świadczenie emerytalne, z którego będzie można prowadzi egzekucję należności z tytułu składek.
Podkreślić bowiem należy, że analizując możliwość spłaty zadłużenia organ winien mieć zawsze na uwadze stan faktyczny sprawy aktualny na datę rozstrzygania, a nie stan który przewiduje, że może mieć miejsce w przyszłości. (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z 8 maja 2012 r., I SA/Bd 220/12). Rozstrzygnięcie oparte na przewidywanych, hipotetycznych scenariuszach zdarzeń należy ocenić jako dowolne, nie mające oparcia w stanie faktycznym sprawy, a tym samym jako wydane z naruszeniem art. 80 k.p.a. (por. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 4 kwietnia 2018 r., II SA/Go 154/18). Zdarzenia przyszłe i niepewne, a w szczególności przypuszczenia i twierdzenia
o charakterze prognostycznym, nie mogą stanowić podstawy do wydania rozstrzygnięcia w sprawie (por. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 25 stycznia 2018 r., II SA/Go 1131/17). Mogą mieć oczywiście pewien wpływ na orzeczenie, ale wtedy powinny zostać uprawdopodobnione, zgodnie z zasadami logiki, dostępnej wiedzy i doświadczenia życiowego (por. wyrok NSA z 8 sierpnia 2018 r., I GSK 1757/18, wyrok WSA
w Warszawie z 18 grudnia 2006 r. ,III SA/Wa 2937/06, wyrok WSA w Opolu
z 24 października 2012 roku, I SA/Op 251/12).
Mając na uwadze powyższe należy wskazać, że co do zasady nie jest wykluczone powołanie się przez organ na nieodległe uzyskanie przez skarżącego emerytury, jako źródło ewentualnego zaspokojenia zaległych składek, a w konsekwencji odmowych ich umorzenia. Jednak wówczas obowiązany jest poczynić ustalenie czy rzeczywiście skarżący spełni warunki do jej przyznania, a nie jedynie, że osiągnie wiek umożliwiający jej uzyskanie, który jest tylko jednym z warunków. Ponadto organ powinien ustalić, jaka będzie przybliżona wysokość tego świadczenia, co jest istotne z punktu widzenia możliwości skutecznego prowadzenia egzekucji z uwagi na ograniczenia wynikające z art. 139-141 u.s.u.s. Niewątpliwie ZUS - jako również organ przyznający to świadczenie - dysponuje takimi informacjami, w tym o wysokości prognozowanego świadczenia. Organ nie poczynił jednak w kontrolowanej sprawie żadnych ustaleń w tym zakresie. Stąd nie mógł – w ocenie Sądu – na podstawie jedynie prognozy uzyskania świadczenia, opartej na osiągnięciu przez skarżącego wieku emerytalnego, oprzeć odmowy umorzenia należności z tytułu składek.
Powyższe uwagi odnoszą się również do podstawy umorzenia wynikającej z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Zaznaczyć bowiem należy, że po wydaniu decyzji
z [...] r., uchylonej wspomnianym wyrokiem, nastąpiła zmiana okoliczności, którą powoduje, że ocena prawna zawarta w tym orzeczeniu co do braku podstaw do umorzenia postępowania na podstawie powołanego przepisu zdezaktualizowała się. Skarżący uzyskał bowiem orzeczenia stwierdzające jego trwałą niepełnosprawność w stopniu znacznym oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji, co świadczy o istnieniu przewlekłej choroby uniemożliwiającej uzyskanie dochodu umożliwiającego opłacenie składek. Jedynym zaś argumentem organu było wspomniane nieodległe osiągnięcie przez skarżącego wieku emerytalnego. Oczywiście – jak już wskazał Sąd w poprzedniej sprawie – decyzja w przedmiocie umorzenia składek ma charakter uznaniowy, niemniej jednak uznanie administracyjne nie oznacza dowolności i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ zobowiązany jest zatem do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero przeprowadzona w taki sposób analiza stanu faktycznego sprawy stanowić może podstawę wydania przez organ decyzji o charakterze uznaniowym. Ze względu na charakter decyzji uznaniowej jej sądowa kontrola, co do zasady, ograniczona jest i sprowadza się wyłącznie do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Kontrola sądu dotyczy więc przede wszystkim prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji i w szczególności polega na sprawdzeniu, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. (por. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 26 sierpnia 2021 r., II SA/Go 188/21). Każde rozstrzygnięcie podejmowane w ramach uznania administracyjnego, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak żeby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone
i ocenione, a rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją, nie zaś efektem choćby ograniczonego woluntaryzmu. Organ działając w ramach uznania winien również baczyć, aby poprzez nadmierny rygoryzm nie doprowadzić do praktycznego wyeliminowania zastosowania instytucji umorzenia należności z tytułu składek, czyniąc to zwolnienie instytucją martwą, zwłaszcza przez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie. Orzekanie w warunkach uznania administracyjnego wymusza szczególną staranność przy konstruowaniu uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcia, tylko ono może bowiem ochronić organ od zarzutu przekroczenia granicy swobodnego uznania. Niewątpliwie organ w kontrolowanej sprawie nie poczynił wszystkich niezbędnych ustaleń, czym naruszył art. 7, art., 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia wskazanych powyżej standardów i pozostaje w sprzeczności z treścią art. 107 § 3 k.p.a.
Sąd uznaje natomiast za prawidłowe uznanie przez organ, że nie zostały spełnione przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenie, z uwagi na osiągane dochody przez rodzinę skarżącego w rozumieniu § 3 ust. 2 rozporządzenia, które wynoszą [...] zł miesięcznie, co ponad dwukrotnie przekracza minimum socjalne w rodzinie skarżącego. Natomiast wskazywane zadłużenie wobec innych podmiotów nie może stanowić argumentu za umorzeniem należności z tytułu składek. Jednocześnie wobec legitymowania się obecnie przez skarżącego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zdezaktualizowała się argumentacja Sądu z poprzedniej sprawy wskazująca, że wspomniana podstawa umorzenia składek powinna mieć zastosowanie tylko do tych dłużników, którzy przekonają o wykorzystaniu w pełni zdolności do pracy
i aktywnej postawie w poszukiwaniu źródeł dochodów, czego skarżący nie wykazał.
Nadal również nie zachodziła przesłanka określona w § 3 pkt 2 rozporządzenia, tj. poniesienie strat materialnych w postaci klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, które spowodowałby, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. Skarżący bowiem nie powoływał się na powyższe okoliczności.
Jako, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - uchylił zaskarżoną decyzję.
Ponownie rozpoznając sprawę organ, uwzględni ocenę i wskazania wynikające
z niniejszego uzasadnienia oraz z uzasadnienia wyroku z dnia 20 września 2023 r. sygn. akt II SA/Go 406/23 w zakresie w jakim nie doszło do zmiany stanu faktycznego,
w szczególności przez dołączenie decyzji o przyznaniu skarżącemu emerytury, a jeśli takiego wniosku nie złożył przez poczynienie ustaleń w jakiej wysokości mógłby otrzymywać to świadczenia, a następnie oceni czy możliwe jest wyegzekwowanie zaległych składek mając na uwadze przepisy ograniczające prowadzenie egzekucji.