II SA/Go 125/07

II SA/Go 125/07 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2007-05-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2007-03-01
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Aleksandra Wieczorek /przewodniczący/
Grażyna Staniszewska
Joanna Brzezińska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6299 Inne o symbolu podstawowym 629
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek, Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Staniszewska, Asesor WSA Joanna Brzezińska (spr.),, Protokolant asystent sędziego Paweł Majka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2007 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej – K.C. sprawy ze skargi R.W.E.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego R.W.E.P. kwotę 457 zł (czterysta pięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu wniosku R.W.E.P., reprezentowanego przez adwokata S.H., na podstawie przepisów art. 156 § 1 pkt 2, art. 157 § 1 i § 2 i art. 158 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn.zm.), przywoływanej dalej jako "K.p.a.", w związku z art. 39 ust. 3 ustawy z dnia 14 kwietnia 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz.U. Nr 32, poz. 159), orzekło nie stwierdzić nieważności decyzji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z dnia [...] czerwca 1963 r., nr [...] w przedmiocie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej w [...] nr [...], figurującej w tabeli, tom [...], karta [...] winnica P.T. i żona A. z domu S., składającej się z domku jednorodzinnego, murowanego, krytego dachówką i chlewu oraz ogrodu przydomowego o pow. 2.300 m2.
Na podstawie zgromadzonych dokumentów organ ustalił, że współwłaścicielami przedmiotowej nieruchomości od 1938 r. byli małżonkowie A.P. z d. S. oraz T.P.. Po zakończeniu II wojny światowej A.P. zamieszkiwała w Polsce w przedmiotowej nieruchomości, płaciła podatki i ponosiła inne ciężary do roku 1957, kiedy to wyjechała z Polski, osiedlając się na stałe w Republice Federalnej Niemiec, gdzie zmarła. T.P. zmarł [...] sierpnia 1950 r.. Obecnie jedynym spadkobiercą A. i T.P. jest R.P., zatem posiada on legitymację do kwestionowania decyzji.
W uzasadnieniu organ wskazał, że Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
decyzją z dnia [...] czerwca 1963 r. nr [...], na podstawie art. 39 ust. 3, 4 i 5 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, orzekło o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej w [...] rej. [...], figurującej w tabeli tom [...], karta [...] Winnica P.T. i żona A. z domu S., składającej się z domu jednorodzinnego murowanego, krytego dachówką i chlewu oraz ogrodu przydomowego o pow. 2300 m2 (nr parceli [...]), której administratorem jest I.K.. Nieruchomość tę przejęto wolną od wszelkich długów i ciężarów. Do jej przejęcia upoważniono Miejski Zarząd Budynków Mieszkalnych i Terenów Komunalnych, który zobowiązany został do przejęcia zarządu z dniem [...] lipca 1963 r., zgodnie z przepisami normującymi sprawy zarządu budynków mieszkalnych. W uzasadnieniu kwestionowanej decyzji podano, że P.T. i jego żona A. [...] października 1957 r. wyjechali na stały pobyt do Niemiec. W dniu [...] lipca 1963 r. sporządzono protokół przejęcia przedmiotowej nieruchomości.
Skład orzekający objął postępowaniem wydane w dniu [...] lutego 1964 r. postanowienie Prezydium Miejskiej Rady Narodowej uznając, że stanowi ono integralną część wydanej w sprawie decyzji mając odniesienie do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, potwierdzonego w wydanym przez Sąd postanowieniu o założeniu księgi wieczystej. Organ wskazał, że w dacie wydawania decyzji objętej wnioskiem art. 39 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce gruntami w miastach i osiedlach stanowił: "nieruchomości stanowiące zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 z późn.zm.) własność osób, którym wobec uzyskania przez nie stwierdzenia narodowości polskiej służyło obywatelstwo polskie, przechodzą z mocy samego prawa na własność Państwa, jeżeli osoby te w związku z wyjazdem z kraju utraciły lub utracą obywatelstwo polskie.". Przepisy art. 39 ust. 4 i 5 określały, że gospodarka nieruchomościami wymienionymi w ust. 1 i 3 należy do właściwych organów prezydium rad narodowych, a tytuł własności Państwa do nieruchomości wymienionych w ust. 1 i 3 podlega wpisowi do księgi wieczystej na wniosek organów prezydiów właściwych rad narodowych do spraw gospodarki komunalnej i mieszkaniowej. Artykuł 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 z późn.zm.), określał iż "z mocy samego prawa przechodzi na własność Skarbu Państwa wszelki majątek obywateli Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej."
Kolegium podniosło, że pełnomocnik wnioskodawcy pomimo wezwania nie przedłożył żadnego dokumentu związanego z narodowością i obywatelstwem polskim A.P.. Brak takich dokumentów w swoim archiwum potwierdził także Prezydent Miasta. Jednocześnie organ wskazał, że po zakończeniu II wojny światowej obowiązywała w tym zakresie początkowo ustawa z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz.U. Nr 15, poz. 106), uchylona następnie ustawą z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. Nr 4, poz. 25)
Kolegium stwierdziło, że w rozpatrywanej sprawie kierując się zapisami ustawy
o gospodarce terenami w miastach i osiedlach przyjmując, iż A.P. uzyskała stwierdzenie narodowości polskiej i służyło jej obywatelstwo polskie (forma przypuszczająca najdalej idąca w interpretacji ówcześnie obowiązujących przepisów wobec braku stosownych dokumentów potwierdzających powyższą okoliczność) należałoby przyjąć, iż zaistniała przesłanka warunkująca przejście z mocy samego prawa na własność Państwa przedmiotowej nieruchomości wobec faktu wyjazdu A.P. z kraju. Organ orzekający podał, że kierował się również stanowiskiem SN wyrażonym w postanowieniu z dnia 15 stycznia 1966 r. II CR 9/66, w którym stwierdzono, że "stosownie do przepisu art. 39 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r.
o gospodarce terenami ..., o przejściu nieruchomości na własność Państwa decyduje nie chwila utraty przez dotychczasowego właściciela obywatelstwa polskiego, lecz chwila jego wyjazdu z kraju, która była przyczyną utraty obywatelstwa". Wystarczy jedynie stwierdzenie, że utrata obywatelstwa polskiego nastąpiła w związku wyjazdem dotychczasowego właściciela z kraju. Stwierdzenie to ma znaczenie deklaratoryjne nie zatem chwila utraty obywatelstwa polskiego, lecz chwila wyjazdu z kraju, która była przyczyną utraty obywatelstwa polskiego, decyduje o przejściu nieruchomości na własność Państwa na podstawie art. 39 ust. 3 tej ustawy. Okoliczność wyjazdu A.P. z kraju w przedmiotowej sprawie nie budzi żadnych wątpliwości i jest bezsporna, biorąc zatem powyższe pod uwagę Kolegium stwierdziło, że w sprawie nie zaistniała przesłanka wynikająca z art. 156 § 1 pkt 2 Kpa wydania decyzji z rażącym naruszeniem prawa. Organ zaznaczył jednocześnie, że postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji jest samodzielnym postępowaniem administracyjnym, którego istotą jest jedynie ustalenie czy dana decyzja jest dotknięta jedną z wad wymienionych z art. 156 § 1 Kpa, w postępowaniu tym natomiast sprawa nie podlega rozpoznaniu co do istoty.
Organ uznał za bezpodstawne Zarzuty pełnomocnika strony dotyczące wywodu do art. 38 ust. 1 cytowanej ustawy, bowiem nie stanowiły one podstawy prawnej merytorycznego rozstrzygnięcia. Za nieuzasadnione natomiast uznał zarzuty dotyczące ust. 4 i 5 powyższego artykułu, wobec potwierdzenia faktu wyjazdu A.P. z kraju przed datą wejścia w życie niniejszej ustawy, bowiem ustawa regulowała
i porządkowała także stany faktyczne zaistniałe w okresie ją poprzedzającym dotyczące osób, które wyjechały z kraju. Stan faktyczny zaistniały w przypadkach określonych
w jej zapisach warunkował jej stosowanie po określonej dacie jej wejścia w życie. Zdaniem organu ustawodawca nie uznał w tej sytuacji za konieczne zawarcie
w omawianej ustawie przepisów intertemporalnych.
Ponadto Kolegium z uwagi na poczynione w sprawie ustalenia oraz przyjęta ocenę prawną stanu faktycznego i prawnego nie uznało za celowe badania, wyjaśniania i ustalenia stanów faktycznych zaistniałych po wydaniu decyzji celem oceny skutków prawnych podjętych czynności (art. 156 § 2 Kpa).
We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy pełnomocnik strony podniósł, że meritum sprawy jest przedmiotem rozważań na szeroką skalę międzynarodowych stosunków prywatno-prawnych obywateli, roszczeń odszkodowawczych, a wobec faktu przystąpienia Polski do Unii Europejskiej sprawa swój epilog znajdzie zapewne w Europejskim Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu w przypadku niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia jej wniosku.
Pełnomocnik nie podzielił stanowiska Samorządowego Kolegium Odwoławczego wyrażającego się w stwierdzeniu, iż w sprawie nie przedłożył żadnego dokumentu związanego z narodowością i obywatelstwem polskim A.P.. Wskazał, że A.P. c. A. urodzona [...] maja 1895 r. zamieszkała legitymuje się dokumentem stwierdzenie tożsamości wydane przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z datą ważności [...] stycznia 1957 r., który załączono do akt sprawy. Pełnomocnik podniósł, że w myśl przepisów dekretu z dnia 22 października 1951 r. o dowodach osobistych, wydanego na podstawie ustawy z dnia 19 lutego 1947 r. wprowadzono obowiązek posiadania dowodu osobistego dla każdej z osób zamieszkałych w kraju od ukończenia 18 roku życia. Tymczasowe zaświadczenie tożsamości, zgodnie z treścią przepisu art. 4 dekretu posiadały osoby, których tożsamość lub obywatelstwo polskie nie zostało stwierdzone w sposób niewątpliwy. Dowody osobiste i tymczasowe zaświadczenia tożsamości były zatem jedynymi dokumentami stwierdzającymi tożsamość osób oraz stanowiły jedyną podstawę do zameldowania i wymeldowania.
Ponadto pełnomocnik zakwestionował stwierdzenie organu, że brak w swoich archiwach dokumentów w zakresie obywatelstwa potwierdził Prezydent Miasta stwierdzając, że: SKO zwracało się o dostarczenie takiego dokumentu rozpoznając sprawę, A.P. nie złożyła dokumentu tymczasowego zaświadczenia tożsamości mimo wyjazdu za granicę, nie zwróciła też tego dokumentu, bo nie utraciła obywatelstwa polskiego. Pełnomocnik strony stwierdził, iż gdyby A.P. utraciła obywatelstwo to musiałaby zwrócić dokument tożsamości, a wówczas znajdowałby się on w archiwach Urzędu Miejskiego i Prezydent musiałby potwierdzić jego istnienie. Co do kwestii obywatelstwa polskiego pełnomocnik wnioskodawcy podniósł, że A.P., jej mąż T.P. i syn – w myśl przepisów art. 1 ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób o narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych skoro przed dniem 1 stycznia 1945 r. A.P. miała stałe miejsce zamieszkania będąc właścicielką posesji położonej przy ul. [...], której prawo wpisane było w księdze wieczystej. Jednocześnie pełnomocnik zarzucił, że A.P. nie żyje od 1981 r. więc nie ma możliwości ustalenia czy uzyskała stwierdzenie swojej polskiej narodowości, a organ przyjmując interpretację ówcześnie obowiązujących przepisów i formę przypuszczającą uznał, że zaistniała przesłanka warunkująca przejście z samego prawa na własność Państwa przedmiotowej nieruchomości wobec faktu wyjazdu A.P. z kraju. Wnioskodawca nie podziela tego stanowiska podnosząc ponadto, że cytowane w uzasadnieniu decyzji orzeczenie SN nie może mieć zastosowania, w sytuacji gdy wyjazd z kraju nie był przyczyną utraty przez A.P. obywatelstwa polskiego, które ona posiadała spełniając warunki przewidziane w dekrecie z 1946 r. uchylonym ustawą z 1951 r.
Rozpatrując ponownie sprawę, decyzją z dnia [...] grudnia 2006 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję własną z dnia [...] stycznia 2006 r.. Dokonując wykładni przepisów art. 156 Kpa organ stwierdził, że w rozpatrywanym przypadku nie miało miejsce rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 Kpa, skutkujące stwierdzeniem nieważności decyzji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z [...] czerwca 1963 r. Za istotną okoliczność, w ocenie organu, należało przyjąć wyjazd A.P. z Polski w dniu [...] października 1957 r. na stały pobyt do Niemiec, co wynika z uzasadnienia decyzji i wcześniejszej odręcznej notatki urzędowej z [...] maja 1963 r. Organ wskazał, że w świetle skróconego odpisu aktu zgonu wystawionego przez USC T.P. zmarł [...] sierpnia 1950 r. W tej sytuacji organ uznał, że skoro w chwili wyjazdu z kraju wyłączną właścicielką nieruchomości była A.P., błąd w uzasadnieniu decyzji co do osoby T.P., nie mógł mieć i nie miał wpływu na wynik sprawy.
Kolegium ponownie wywiodło, że przejęcie na rzecz Skarbu Państwa przedmiotowej nieruchomości nastąpiło na podstawie art. 39 ust. 3 obowiązującej w dacie podjęcia decyzji, ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, która miała zastosowanie także do stanów zaprzeszłych, zatem również do osób które wyjechały z kraju i utraciły obywatelstwo polskie, zanim przepis wszedł w życie. W niniejszej sprawie A.P. legitymowała się jedynie tymczasowym zaświadczeniem tożsamości wydanym "w związku z wyjazdem do Niemiec". Organ zważył, że dokument ten był wydawany w miejsce dowodu osobistego osobom, których tożsamość lub obywatelstwo polskie nie zostały stwierdzone w sposób niewątpliwy, jak stanowił obowiązujący wówczas przepis art. 4 dekretu z dnia 22 października 1951 r. o dowodach osobistych (Dz.U. Nr 55, poz. 352). Kolegium, w oparciu o to zaświadczenie, w powiązaniu z przepisami ustawy z 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie polskim Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych i późniejszej ustawy z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim przyjęło założenie, że A.P. mogło służyć obywatelstwo polskie. W tej sytuacji uprawnione było przejęcie decyzją Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z dnia [...] czerwca 1963 r. nieruchomości na własność Państwa, w związku z wyjazdem A.P. w 1957 r. z kraju na pobyt stały do Niemiec. Z wyjazdem z kraju przepis art. 39 ust. 3 ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, wiąże skutek w postaci utraty obywatelstwa polskiego przez dotychczasowego właściciela nieruchomości. Decyzja ma charakter deklaratoryjny.
Dodatkowo Kolegium wskazało, że niestwierdzenie wady nieważności
w weryfikowanej decyzji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z [...] czerwca 1963 r. zwolniło organ od ustalenia charakteru skutków prawnych jakie ta decyzja wywołała.
R.W.E.P., reprezentowany przez adwokata S.H., zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wnosząc o jej uchylenie jako naruszającej prawo i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucono w szczególności naruszenie art. 7 oraz art. 156 § 2 ust. 2 Kpa. Skarżący podniósł, że w świetle zebranego materiału dowodowego oraz z uwagi na znaczny upływ czasu od wydania kwestionowanej decyzji, w sprawie występują liczne wątpliwości, które nie zostały wyjaśnione przez organ orzekający, o czym świadczy lakoniczne uzasadnienie zaskarżonej decyzji. Wskazał także, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze wbrew obowiązkom wynikającym z Kodeksu postępowania administracyjnego, nie podjęło wszelkich niezbędnych kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes strony.
Strona skarżąca ponownie stwierdziła, że kwestionowana decyzja Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z [...] czerwca 1963 r. nr [...] została wydana z rażącym naruszeniem prawa, bowiem nie istnieje dowód porzucenia przez matkę skarżącego A.P. obywatelstwa polskiego. Gdyby utraciła to obywatelstwo to musiałby zwracać dokument tożsamości (tymczasowe zaświadczenie tożsamości), a wówczas znajdowałby się on w archiwach Urzędu Miejskiego i Prezydent mógłby potwierdzić jego istnienie. Nadto podkreśliła, że A.P. wyjeżdżając w 1957 r. do Niemiec pozostawiła nieruchomość w zarządzie I.K., a w tym zakresie nie zostały poczynione żadne ustalenia.
Skarżący wywiódł, że domaga się stwierdzenia nieważności przedmiotowej decyzji bowiem naruszyła ona prawo własności jego matki oraz jego jako jej spadkobiercy, co potwierdził wyrok Sądu Okręgowego w zakresie ważności wyroków sadów niemieckich.
Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Udział w sprawie zgłosił Prokurator Okręgowy, który wniósł
o uwzględnienie skargi, uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu
. Prokurator wskazał, że za uchyleniem zaskarżonej decyzji przemawia w pierwszym rzędzie okoliczność, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy jest niekompletny, a co za tym idzie zaskarżona decyzja z [...] grudnia 2006 r. i utrzymana nią w mocy decyzja z [...] stycznia 2006 r. zapadły z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 Kpa. W szczególności bowiem z przeprowadzonych dotąd dowodów nie wynika w sposób jednoznaczny czy A.P. kiedykolwiek posiadała obywatelstwo polskie, a jeżeli tak to czy i ewentualnie kiedy utraciła to obywatelstwo. Ustalenie tych faktów, zdaniem prokuratora, ma istotne znaczenie dla oceny czy decyzja Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z dnia 1 czerwca 1963 r. zapadła z rażącym naruszeniem prawa. Podkreślono, że zgodnie z art. 39 ust. 3 ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, stanowiącym podstawę wydania kwestionowanej decyzji, własność osób, którym wobec uzyskania przez nie stwierdzenia narodowości polskiej, przechodzą z samego prawa na własność Państwa, jeżeli osoby te w związku z wyjazdem z kraju utraciły lub utracą obywatelstwo polskie. Osoby te tracą prawo rozporządzania nieruchomością z dniem, w którym złożyły właściwym organom polski dowód osobisty i otrzymały dokument podróży uprawniający do wyjazdu za granicę. Przepis ten znajduje zatem zastosowanie jedynie do osób, którym służyło obywatelstwo polskie, a przesłanką utraty prawa własności przez te osoby na rzecz Skarbu Państwa jest utrata obywatelstwa polskiego w związku z wyjazdem z kraju, a nie sam wyjazd na stałe z kraju. W związku z powyższym podniesiono, że o ile A.P. nie utraciłaby obywatelstwa polskiego, pomimo wyjazdu z kraju, przedmiotowa decyzje należałoby uznać za wydaną z rażącym naruszeniem prawa. Dla ustalenia tej okoliczności istotnej dla sprawy prokurator wskazał na konieczność zwrócenia się do właściwych organów Republiki Federalnej Niemiec z zapytaniem czy A.P. posiadała obywatelstwo w/w kraju, a jeśli tak to kiedy je nabyła. Zgodnie bowiem z przepisami ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, obywatel polski nie mógł być jednocześnie obywatelem innego Państwa, a co za tym idzie nabycie obywatelstwa obcego pociąga za sobą utratę obywatelstwa polskiego. O ile zatem z uzyskanych informacji wynikałoby, iż A.P. nigdy nie utraciła obywatelstwa niemieckiego, okoliczność ta winna zostać uwzględniona przez organ administracji przy ocenie, czy kiedykolwiek nabyła ona obywatelstwo polskie, na którą to okoliczność brak jakiegokolwiek potwierdzenia, a została ona przyjęta przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze na zasadzie domniemania, opartego w głównej mierze na treści podstawy prawnej decyzji, zgodność z prawem której była przez skarżącego kwestionowana.
Dalej prokurator podniósł, że okoliczność posiadania i ewentualnej utraty przez A.P. obywatelstwa polskiego jest dla sprawy istotna, gdyż w przypadku ustalenia, że matka skarżącego nigdy nie nabyła obywatelstwa polskiego własność majątku należącego do niej, jako obywatelki Rzeszy Niemieckiej, zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich przeszłaby z mocy samego prawa na własność Skarbu Państwa z dniem wejścia w życie w/w dekretu, to jest z dniem 19 kwietnia 1946 r. W takim przypadku kwestionowaną decyzję o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej [...], należałoby uznać za wydaną z rażącym naruszeniem prawa, albowiem dotyczyłaby ona nieruchomości stanowiącej już od szeregu lat własność Skarbu Państwa, zatem niepodlegającą regulacji ustawy z 14 lipca 1961 r.
Ponadto Prokurator Okręgowy zarzucił, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze pominęło także kwestię dopuszczalności wydania na gruncie przepisu art. 39 ustawy
z 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, decyzji o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości, mimo iż przewiduje on, że skutek ten następuje
z mocy prawa, bez upoważnienia do wydania w tym zakresie jakiejkolwiek decyzji,
w tym o charakterze deklaratoryjnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga okazała się zasadną.
Sąd podziela stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławcze, zgodnie z którym postępowanie administracyjne w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej jest postępowaniem prowadzonym w trybie nadzwyczajnym, skierowanym na zbadanie czy kwestionowana decyzja administracyjna obarczona jest szczególnie ciężkimi wadami wymienionymi w art. 156 § 1 K.p.a. Podkreślić należy, iż wady te w przeważającej mierze mają charakter materialnoprawny, ich występowanie powoduje, że z mocy decyzji powstaje stosunek prawny ułomny, lub w ogóle się on nie nawiązuje. Nie są to wady ze swojej istoty o charakterze proceduralnym, gdyż usuwanie takich wad usuwane jest na podstawie przepisów o wznowieniu postępowania. Z tej racji, że wady "tkwią" w samej decyzji, postępowanie, w którym została ona wydana, może być prawidłowe pod względem prawnym, może ono natomiast być źródłem wadliwości decyzji, ze względu na merytoryczne treści ustalone w stadium wstępnym lub stadium rozpoznawczym postępowania i w tym punkcie mogą się zbiegać wady materialne i rażące wady proceduralne. Z punktu widzenia bytu prawnego decyzji wadliwej nie ma to jednak znaczenia, ponieważ ocenie podlega sama decyzja i jej skutki prawne, a poprzedzające ja postępowanie bywać może tylko elementem prowadzącym do tej oceny. W orzecznictwie sądów administracyjnych dotyczącym nieważności decyzji oraz doktrynie ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym decyzja jest traktowana jako obarczona wadami materialnoprawnym, ale przyczyną ich powstania może być nie tylko naruszenie przepisów prawa materialnego, lecz również naruszenie szczególnie istotnych przepisów K.p.a. Przypadki działania wbrew przepisom proceduralnym mogą być kwalifikowane jako rażące naruszenie prawa powodujące nieważność decyzji administracyjnej, nie prowadzą zaś one do ponownego rozpatrzenia sprawy co do jej istoty, jak jest to w przypadku wznowienia postępowania (vide Adamiak/Borkowski Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz., 7 wyd. Warszawa 2005, Wydawnictwo C.H.Beck, str. 713-714).
Zaskarżona decyzja oraz poprzedzające ją postępowanie administracyjne jest właśnie nadzwyczajnym postępowaniem administracyjnym, wszczętym na wniosek skarżącego R.W.E.P., domagającego się stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej nr [...] z dnia [...] czerwca 1963 r., w przedmiocie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej w [...] rej. [...], figurującej w tabeli, tom [...], karta [...] Winnica P.T. i żona A. z domu S., składającej się z domku jednorodzinnego, murowanego, krytego dachówką i chlewu oraz ogrodu przydomowego o pow. 2.300 m2, której administratorem jest K.I.. W pkt 3 przedmiotowej decyzji do przejęcia zarządu nieruchomości z dniem [...] lipca 1963 r. upoważniono Miejski Zarząd Budynków Mieszkalnych i Terenów Komunalnych. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że P.T. i jego żona A. w dniu [...] października 1957 r. wyjechali na stały pobyt do Niemiec, a mieszkająca na terenie przedmiotowej nieruchomości Ob. I.K. jako administrator tej nieruchomości nie posiada uprawnień spadkowych. Decyzję doręczono I.K. (kopia zwrotnego potwierdzenia odbioru k. 71 akt adm.). Na znajdującym się w aktach sprawy odpisie wskazanej wyżej decyzji stwierdzono jej prawomocność z dniem [...] czerwca 1963 r.
Postanowieniem z dnia [...] lutego 1964 r. Prezydium Miejskiej rady Narodowej, nr [...], na podstawie art. 105 § 1 K.p.a. sprostowało z urzędu: "oczywiste pominięcie jednej parceli" we wskazanej wyżej decyzji w ten sposób, że: "w wierszu 11 i 12 na stronie 1 decyzji zamiast wyrazu ogrodu przydomowego o pow. 2300 m2 na parceli nr [...] powinno brzmieć "ogród przydomowy obejmujący parcele Nr [...] i Nr [...] tom [...] karta [...] i tom [...] karta [...], o ogólnej powierzchni 4.470 m2"
Decyzja, której stwierdzenia nieważności domaga się skarżący jako wydanej
z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2), wydana została na podstawie przepisu art. 39 ust. 3, 4 i 5 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami
w miastach i osiedlach (wersja pierwotna Dz.U. Nr 32, poz. 159, po ogłoszeniu tekstu jednolitego ustawy Dz. U z 1969 r. Nr 11, poz. 80 - dotychczasowy art. 39 oznaczono jako art. 38 ), oznaczanej dalej jako "u.g.t.m.o.". Należy w pierwszej kolejności zważyć, że majątki poniemieckie, które nie przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów o reformie rolnej, lasach i osadnictwie lub przepisów nacjonalizacyjnych, objęte zostały przepisami dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych
i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.). Na podstawie art. 2 ust. 1 tego dekretu na własność Skarbu Państwa przeszedł z mocy samego prawa wszelki majątek Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska, majątek obywateli Rzeszy Niemieckiej
i byłego Wolnego Miasta Gdańska - z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej - majątek niemieckich i gdańskich osób prawnych
z wyłączeniem osób prawnych prawa publicznego, majątek spółek kontrolowanych przez obywateli niemieckich lub gdańskich albo przez administrację niemiecką lub gdańską oraz majątek osób zbiegłych do nieprzyjaciela.
Osoby, które uzyskały stwierdzenie narodowości polskiej i nabyły obywatelstwo polskie, zachowały własność nieruchomości należących do nich przed 1 stycznia 1945 r., a także nabytych w drodze osadnictwa rolnego lub uwłaszczenia. Dotyczyło to tzw. autochtonów, czyli tych właścicieli nieruchomości położonych na Ziemiach Odzyskanych i Północnych, którzy po dniu 1 stycznia 1945 r. uzyskali stwierdzenie narodowości polskiej i nabyli obywatelstwo polskie. Wiele z tych osób wyjechało w okresie od dnia 16 maja 1956 r. do dnia 8 marca 1964 r. z kraju do Niemiec w ramach tzw. akcji łączenia rodzin, na podstawie przepisów niepublikowanej uchwały Rady Państwa nr 37/56 z dnia 16 maja 1956 r., obowiązującej do dnia 8 marca 1964 r.
W związku z tymi wyjazdami i opuszczeniem gospodarstw przez ich właścicieli powstała konieczność uregulowania ich własności. Zgodnie z art. 39 ust. 3 u.g.t.m.o., nieruchomości stanowiące zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 8 marca 1946 r.
o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) własności osób, którym wobec uzyskania przez nie stwierdzenia narodowości polskiej służyło obywatelstwo polskie, przechodzą z mocy samego prawa na własność Państwa, jeżeli osoby te w związku z wyjazdem z kraju utraciły lub utracą obywatelstwo polskie. Osoby te traciły zatem prawo rozporządzenia nieruchomością z dniem, w którym złożyły właściwym organom polskim dowód osobisty i otrzymały dokument uprawniający do wyjazdu za granicę.
Wykładnia tego przepisu legła u podstaw niniejszego sporu i odmiennych stanowisk skarżącego oraz Kolegium. Bezsporne jest, że właścicielami spornej nieruchomości od 1938 roku byli rodzice skarżącego T.P. i A.P. z domu S.. T.P. zmarł [...] sierpnia 1950 r.. A.P. w 1957 r. opuściła Polskę i wyjechała na stałe do Niemiec, gdzie zmarła w 1981 r. Jedynym spadkobiercą A.P. w przedmiotowym zakresie jest obecnie skarżący.
Z uwagi na fakt, iż na mocy przepisu art. 39 ust. 3 u.g.t.m.o. przejęciu na rzecz Skarbu Państwa podlegała jedynie własność osób fizycznych, którym wobec uzyskania przez nie stwierdzenia narodowości polskiej służyło obywatelstwo polskie, jeżeli osoby te w związku z wyjazdem z kraju utraciły lub utracą obywatelstwo polskie, zatem rozstrzygając wniosek o stwierdzenie nieważności spornej decyzji należy w pierwszej kolejności ustalić, czy w dacie wydania tej decyzji tj. 1 czerwca 1961 r. istniały podstawy do przejęcia z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej
w [...].
Sąd zważył, że prowadząc niniejsze postępowanie Kolegium nie ustaliło, czy rodzice skarżącego przeszli procedurę weryfikacyjną w zakresie stwierdzenia narodowości polskiej i czy w związku z powyższym służyło im obywatelstwo polskie zgodnie z przepisami ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 15, poz. 186), czy też ewentualnie matce skarżącego na podstawie ustawy
z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25).
W sprawie, wbrew stanowisku skarżącego, brak jest w szczególności jakichkolwiek dokumentów które potwierdzałyby okoliczność, że A.P. posiadała obywatelstwo polskie, ewentualnie obywatelstwo jakiego kraju posiadała. Sąd podziela wyrażone
w tym zakresie stanowisko organu administracji publicznej, że tymczasowe zaświadczenie tożsamości nie może stanowić dokumentu potwierdzającego obywatelstwo polskie, gdyż zgodnie z przepisem art. 4 dekretu z dnia 22 października 1951 r. o dowodach osobistych, dokument taki był wydawany wyłącznie osobom, których tożsamość lub obywatelstwo polskie nie zostały stwierdzone w sposób niewątpliwy. Tymczasowe zaświadczenie tożsamości wydawano na okres do jednego roku. Dokument ten zatem nie tworzył swoistego "domniemania" obywatelstwa polskiego, lecz jedynie potwierdzał tożsamość i był niezbędny dla dokonania zameldowania i wymeldowania na terenie Polski (art. 5 ust. 1). Należy podkreślić, że przedstawiony przez skarżącego dokument – stwierdzenie tożsamości A.P. c. R. zamieszkałej w [...], wydany został "w związku z wyjazdem do Niemiec", z terminem ważności do dnia [...] stycznia 1957 r.
Ustalenie czy A.P. uzyskała stwierdzenie narodowości polskiej i służyło jej
w związku z tym obywatelstwo polskie ma istotne znaczenie dla sprawy, w świetle wykładni przepisu stanowiącego podstawę prawną przejęcia na rzecz Skarbu Państwa spornej nieruchomości, dlatego nie może być domniemana na zasadzie przyjęcia przez organ "formy przypuszczającej najdalej idącej w interpretacji ówcześnie obowiązujących przepisów wobec braku stosownych dokumentów potwierdzających powyższą okoliczność". Oczywistym jest bowiem fakt, iż dla utraty obywatelstwa polskiego niezbędne było jego uprzednie nabycie. Jak słusznie podnosi Prokurator w piśmie procesowym z dnia [...] kwietnia 2007 r. z przeprowadzonych w postępowaniu nieważnościowym dowodów nie wynika jakie obywatelstwo posiadała A.P.,
w szczególności czy posiadała i w jakim okresie obywatelstwo polskie i ewentualnie kiedy je utraciła.
Należy podkreślić, że pomimo wezwania przez organ skarżący nie przedłożył jakichkolwiek dokumentów dotyczących narodowości oraz obywatelstwa swojej matki A.P. (poza omawianym wyżej stwierdzeniem tożsamości w związku z wyjazdem do Niemiec), jednakże w ocenie Sądu, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, okoliczność ta nie zwalania organu orzekającego w przedmiocie nieważności decyzji (także w postępowaniu wszczynanym na wniosek) od obowiązku zebrania pełnego materiału dowodowego i dążenia do ustalenia prawdy obiektywnej (art. 77 § 1, art. 80 K.p.a.).
Zasady ogólne postępowania administracyjnego stanowią integralną część przepisów regulujących procedurę administracyjną i są dla organów wiążące na równi z innymi przepisami tej procedury, przy czym wymieniony art. 7 K.p.a. jest nie tylko zasadą dotyczącą sposobu prowadzenia postępowania, lecz w równym stopniu wskazówką interpretacyjną prawa materialnego, na co wskazuje zwrot zobowiązujący organy do "załatwienia sprawy" zgodnie z tą zasadą. Organ orzekający w postępowaniu
o stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji administracyjnej nie może orzekać wyłącznie na podstawie dostarczonych mu przez wnioskodawcę dokumentów, ale sam winien podjąć wszelkie możliwe czynności w celu zgromadzenia pełnego materiału dowodowego umożliwiającego ocenę, czy w niniejszej sprawie zaistniały przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji.
W przedmiotowej sprawie, w ocenie Sądu organ wydał decyzję merytoryczną przedwcześnie, nie wyjaśniając uprzednio w dostateczny sposób istotnych dla orzekania w przedmiocie nieważności okoliczności sprawy. Zaniechanie przez organ administracji podjęcia czynności procesowych zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego, zwłaszcza w sytuacji, gdy strona powołuje się na określone
i ważne dla sprawy okoliczności, czy też wady decyzji, której stwierdzenia nieważności się domaga, jest uchybieniem przepisom postępowania administracyjnego, skutkującym wadliwość decyzji.
Prowadząc ponownie postępowanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze winno zatem uzupełnić materiał dowodowy podejmując niezbędne czynności zmierzające do ustalenia narodowości i obywatelstwa A.P. i jej męża T.P., w szczególności poprzez zwrócenie się samodzielnie lub za pośrednictwem wnioskodawcy do właściwych organów lub archiwów Niemiec z zapytaniem czy rodzice strony skarżącej posiadali obywatelstwo tego kraju lub inne, a jeśli tak to w jakim okresie i jak je nabyli lub utracili.
Rozpoznając ponownie sprawę organ winien także rozważyć i uzasadnić w decyzji podnoszoną przez skarżącego okoliczność, iż T.P. zmarł w 1950 r., zatem zarówno w dacie wydania spornej decyzji, jak i w dacie wyjazdu A.P. na pobyt stały do Niemiec, nie był współwłaścicielem przedmiotowej nieruchomości. Oceniając zatem czy sporna decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa, należy nie tylko potraktować ten bezsporny i znany organom fakt jako nieścisłość uzasadnienia lecz ustalić i rozważyć kto był właścicielem przedmiotowej nieruchomości po śmierci T.P. (także w kontekście ewentualnego następstwa prawnego), jakie uprawnienia do dysponowania przedmiotową nieruchomością lub reprezentowania jej właścicieli w postępowaniu administracyjnym miała I.K., a ponadto komu faktycznie Prezydium Miejskiej Rady Narodowej przyznało przymiot strony postępowania i w stosunku do jakich osób wydano decyzję z dnia [...] czerwca 1963 r..
Należy także, jak słusznie podniósł Prokurator, w postępowaniu administracyjnym nieważnościowym rozważyć i uzasadnić zagadnienie dopuszczalności wydania na gruncie przepisu art. 39 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami
w miastach i osiedlach, decyzji administracyjnej stwierdzającej przejęcie z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa własności osób, które utraciły obywatelstwo polskie
w związku z wyjazdem z kraju i ewentualnego znaczenia w kontekście oceny przesłanek stwierdzenia nieważności decyzji.
Powyższe, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, z naruszeniem przepisów art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a, nie zostały w postępowaniu dostatecznie wyjaśnione, co w ocenie Sądu może mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Mając na uwadze powyższe okoliczności, na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję. O kosztach postępowania sadowego orzeczono na podstawie przepisów art. 200 w zw. z art. 205 ww. ustawy, zasądzając od organu na rzecz strony skarżącej, zwrot poniesionych
i udokumentowanych kosztów postępowania w tym zwrotu uiszczonego wpisu sądowego, opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz kosztów zastępstwa prawnego według przepisu § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 z późn.zm.).
asesor WSA sędzia WSA sędzia WSA
J. Brzezińska A. Wieczorek I.Fornalik