II SA/GO 118/24

II SA/Go 118/24 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2024-05-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Adam Jutrzenka-Trzebiatowski
Kamila Karwatowicz
Sławomir Pauter /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art.145§1 pkt 1 lit.a i c w zw. z art.135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 775
art.7,9,77§1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 390
art.30 ust.2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Pauter (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski Asesor WSA Kamila Karwatowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 maja 2024 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty świadczenia pielęgnacyjnego nienależnie pobranego i zobowiązania do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] r. nr [...]
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej w niniejszej sprawie przez D. K. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. w przedmiocie ustalenia kwoty świadczenia pielęgnacyjnego nienależnie pobranego i zobowiązanie do jego zwrotu.
Powyższa decyzja została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i prawne:
Decyzją z dnia [...] r. przyznano D. K. (zwanej dalej też stroną lub skarżącą) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córką, D. K.-K., na okres od 1 stycznia 2013 r. do odwołania. Ww. decyzja została zmieniona w zakresie wysokości przysługującego świadczenia decyzjami z [...] r., z [...] r., z [...] r., z [...] r., z [...] r., z [...] r., z [...] r.
W związku z tym, że dnia [...] r. córka strony zawarła związek małżeński, a zatem zaistniała negatywna przesłanka do przyznania a tym samym pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych decyzją Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] r. uchylono decyzję z dnia [...] r. wraz z późniejszymi decyzjami zmieniającymi, przyznającą stronie świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córką. Decyzję tą Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z [...] r. utrzymało w mocy. Na decyzję wydaną przez SKO strona wniosła skargę, która wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 22 czerwca 2023 r. - została oddalona (sygn. akt II SA/Go 251/23).
W związku z tym, że za okres od [...] r. do [...] r. wypłacono stronie świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, zaś w sprawie istniała negatywna przesłanka do pobierania ww. świadczenia, tj. córka strony pozostawała w tym okresie w związku małżeńskim, zostało z urzędu wszczęte postępowanie administracyjne, w sprawie ustalenia, czy wypłacone stronie w okresie od [...] r. do [...] r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad córką, zostało pobrane przez skarżącą nienależnie.
W toku postępowania skarżąca podnosiła, że nie miała świadomości, iż zmianę stanu cywilnego córki winna - jako osoba uprawniona do pobierania świadczeń rodzinnych - zgłosić w organie I instancji i związanymi z tym konsekwencjami prawnymi dotyczącymi prawa do dalszego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto strona podała, że opiekę nad córką, w takim samym zakresie jak przed zawarciem przez córkę związku małżeńskiego, sprawowała do momentu wyprowadzenia się córki z domu tj. do [...] r. Natomiast mąż D. K.-K. nie mógł przejąć opieki nad żoną, gdyż zapewniał ją niepełnosprawnemu dziecku. Nadto strona podnosiła, że córka D. K.- K. w [...] r., przebywając w Ośrodku Pomocy Społecznej złożyła oświadczenie, że zmieniła stan cywilny- zwarła związek małżeński i mimo uzyskania powyższej informacji organ nie podjął żadnych czynności związanych zaprzestaniem wypłacania stronie spornego świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając powyższe na uwadze decyzją z dnia [...] r. Burmistrz Miasta i Gminy [...], powołując się na art. 17 ust. 4, art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt. 1, art. 30 ust. 7 i 8 oraz art. 32 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych uznał, że kwota świadczenia pielęgnacyjnego wypłacanego skarżącej z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w okresie od [...] r. do [...] r. w łącznej wysokości [...] zł jest świadczeniem pobranym nienależnie, którą to kwotę skarżąca winna zwrócić wraz z odsetkami ustawowymi naliczonymi na dzień spłaty na wskazane konto bankowe.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, iż determinujący wpływ na uchylenie uprawnień strony do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, a następnie nakazanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego miał fakt, że córka strony w dniu [...] r. zawarła związek małżeński a zatem w sprawie zaistniała negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednocześnie organ stwierdził, że nie kwestionuje faktu, że do [...] r. strona sprawowała opiekę nad córką w takim zakresie, który uniemożliwiał jej podjęcie zatrudnienia. Ponad wszelką wątpliwość mąż D. K.- K. nie był w stanie zapewnić jej należytej opieki ponieważ zobligowany był do zapewnienia opieki niepełnosprawnej córce, L. K. Rezygnacja przez Ł. K. z zatrudnienia, w połączeniu z kosztownym leczeniem córki, uniemożliwiała mu partycypowanie w kosztach związanych z zapewnieniem żonie opieki. Niemniej, organ I instancji stwierdził, iż mimo że od [...] r. do [...] r. strona sprawowała opiekę nad córką D. K.-K., to jednak od [...] r. - jak wskazano powyżej - w sprawie zaistniała negatywna przesłanka, która uniemożliwiła skarżącej pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego. Konsekwencją tego była konieczność uznania, że ww. świadczenie wypłacone stronie za okres od [...] r., tj. od daty zawarcia przez córkę strony związku małżeńskiego, do [...] r., czyli do chwili wstrzymania wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane.
Dalej organ I instancji podał, że ustawa o świadczeniach rodzinnych, w art. 30 ust. 2 pkt 1, zakłada, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W niniejszej sprawie taka sytuacja ma miejsce, gdyż świadczenie pielęgnacyjne (które również wchodzi w skład świadczeń rodzinnych, zgodnie z art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy, który stanowi, że świadczeniami rodzinnymi są świadczenia opiekuńcze: zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne) stronie zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń rodzinnych, a strona była pouczona o okolicznościach, w których ustaje prawo do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego, obowiązku niezwłocznego zgłoszenia zaistnienia takich okoliczności i konieczności zwrotu otrzymanego świadczenia w przypadku dalszego jego pobierania w sytuacji braku wywiązania się z powyższego obowiązku. Zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, który strona złożyła w Ośrodku Pomocy Społecznej we [...] [...] r., jak i w decyzji z dnia [...] r., którą strona odebrała osobiście [...] r., znajdowały się powyższe pouczenia.
Następnie organ I instancji podał, że mając na względzie zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, uznano, że wypłacone stronie w okresie od [...] r. do [...] r. świadczenie pielęgnacyjne w wysokości [...] zł jest świadczeniem nienależnie pobranym, które strona jest zobowiązana zwrócić wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które na dzień wydania zaskarżonej decyzji, tj. [...] r. wynoszą [...] zł.
Od powyższej decyzji strona wniosła odwołanie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.: art. 7, art. 8, art. 11, i art. 80 k.p.a. oraz naruszenie przepisu prawa materialnego, tj.: art. 30 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych oraz wniosła o uchylenie decyzji w całości i umorzenie postępowania. Strona podała, że nie zgadza się zaskarżoną decyzją organu I instancji, albowiem już w kwietniu [...] r. organ uzyskał informację o zawarciu związku małżeńskiego przez jej córkę. Nie jest więc dla strony zrozumiałe, dlaczego organ chce obarczyć ją obowiązkiem zwrotu pobranych świadczeń, jeśli to organ popełnił błąd i nie zauważył od razu, że córka zmieniła stan cywilny. Ponadto strona wskazała, iż nie wiedziała, że zmianę stanu cywilnego córki musi zgłosić w Ośrodku Pomocy Społecznej, skoro zrobiła to już córka. Dalej strona podała, że opiekę nad córką sprawowała, aż do chwili jej wyprowadzki z domu, czyli [...] r. w takim samym zakresie, jak przed zawarciem przez nią związku małżeńskiego
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, uznając, że odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie decyzją z dnia [...] r. utrzymało decyzję organu I instancji w całości w mocy.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium stwierdziło, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia sprawy stanowi art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 17 ust. 5 pkt. 2 ppkt. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm. – powoływanej dalej także jako "u.ś.r."). Wskazało, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Dalej art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Wskazane wyżej przepisy prawa należy odnieść do art. 17 ust. 5 pkt. 2 ppkt a u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium wskazało, że z przytoczonej normy jednoznacznie wynika, że jeżeli osoba sprawująca opiekę pozostaje w związku małżeńskim (chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), to świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, a w przypadku jego wypłaty osobie innej niż współmałżonek (nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) skutkuje uznaniem wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. Kolegium w dalszej części uzasadnienia stwierdziło, że podziela tę linię orzecznictwa, która aprobuje zawężającą wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (przykładowo wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1244/21, z 16 marca 2022r. sygn. akt I OSK 1232/21, z dnia 4 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1657/21, z dnia 24 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2391/20, z dnia 23 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1015/21, z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 599/20).
Dalej Kolegium uznało, że w sprawie bezspornym jest, że córka skarżącej, będąca osobą wymagającą opieki, w dniu [...] r. zawarła związek małżeński z Ł. K. i tym samym od tego momentu zaistniała przesłanka negatywna po stronie osoby wymagającej opieki, której zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z dniem zawarcia związku małżeńskiego tym bardziej, że Ł. K. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium zaznaczyło, że w okresie od [...] r. do [...] r. wypłacono skarżącej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad córką, D. K.-K., zaś w sprawie istniała negatywna przesłanka do pobierania ww. świadczenia, tj. córka odwołującej pozostawała w związku małżeńskim.
Odnosząc się do podniesionego w odwołaniu zarzutu, że strona nie miała świadomości, iż winna zgłosić organowi fakt zmiany stanu cywilnego córki i jego znaczenia co do dalszego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego Kolegium stwierdziło, że organ I instancji pouczył ją o braku prawa do pobierania świadczenia przy czym pouczenia te strona potwierdzała. Pouczenie strony w tym zakresie miało miejsce we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i w decyzji organu I instancji przyznającej prawo do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego, którą skarżąca odebrała osobiście w dniu [...] r. Ponadto w rodzinnym wywiadzie środowiskowym, który został przeprowadzony w ówczesnym miejscu zamieszkania osoby wymagającej opieki w dniu [...] r., także skarżąca potwierdziła własnoręcznym podpisem, że została poinformowana o obowiązku zgłoszenia o każdej zmianie sytuacji zdrowotnej, rodzinnej, bytowej, która może mieć związek z dalszą wypłatą świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium podkreśliło, że strona jako świadczeniobiorca, na którym ciążył obowiązek niezwłocznego zgłaszania każdej zmiany mającej wpływ na prawo do świadczeń nie wykonała tego obowiązku. Informację o zawarciu przez córkę strony związku małżeńskiego strona przedłożyła w organie I instancji w dniu [...] r., a zatem po terminie wskazanym w art. 25 ust. 1 u.ś.r., który stanowi, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. W dalszej części uzasadnienia Kolegium uznało, że prawidłowe ustalenia organu I instancji co do okresu za jaki strona obowiązana jest zwrócić pobrane świadczenie pielęgnacyjne oraz co do jego wysokości.
Skargę na powyższą decyzję złożyła D. K. zaskarżając ją w całości, wnosząc o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucono:
1. naruszenie przepisu prawa procesowego, tj.: art. 7 k.p.a. i 11 k.p.a. poprzez niepodjęcie przez organ z urzędu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym w szczególności niewzięcie pod uwagę faktu, że organ został przez jej córkę poinformowany o zmianie jej stanu cywilnego,
2. naruszenie przepisu prawa procesowego, tj. art. 8 k.p.a. poprzez prowadzenie przedmiotowego postępowania w sposób całkowicie niebudzący zaufania do władzy publicznej, albowiem, skoro organ posiadał wiedzę o zmianie stanu cywilnego córki strony, winien już wówczas podjąć odpowiednie działania celem uniknięcia sytuacji nienależnego pobierania świadczenia,
3. naruszenie przepisu prawa procesowego, tj. art. 80 k.p.a. poprzez nieprawidłową realizację zasady swobodnej oceny dowodów i dowolną ocenę dowodów zgromadzonych w sprawie,
4. naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że wystąpiła przesłanka do uznania, że kwota świadczenia pielęgnacyjnego stanowi świadczenie pobrane nienależnie, w sytuacji, gdy, choć świadczenie rodzinne wypłacone zostało pomimo zaistnienia okoliczności powodujących jego ustanie, to organ o zaistnieniu tychże okoliczności miał wiedzę i nie powinien negatywnych konsekwencji własnego zaniedbania przerzucać na obywatela.
W złożonej odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wnosiło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wskazana kontrola nie oznacza jednak przejęcia przez Sąd sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia. Sądy administracyjne nie orzekają bowiem merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Mając na uwadze tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych oraz przyczyny wzruszenia decyzji organów administracji publicznej, Sąd uznał, że rozstrzygnięcia organów zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa, które uzasadniało zastosowanie kompetencji kasatoryjnych.
Przedmiotem kontroli rozpoznawanej sprawy, w oparciu o wymienione powyżej kryteria, stała się decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji – Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] r. w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.
Kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji stało się ustalenie czy organy administracji publicznej orzekające w niniejszej sprawie prawidłowo uznały, że kwoty opisane w sentencji zaskarżonej decyzji są nienależnie pobranymi świadczeniami w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Normatywną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w szczególności art. 30 tej ustawy. Stosownie do treści ust. 1 tego przepisu, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei zgodnie z ust. 2 pkt 1 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych podstawa uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymaga łącznego wystąpienia następujących przesłanek: zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony, a więc świadomość obowiązku powstrzymania się od odebrania wypłaty nienależnego świadczenia (zob. P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, Lex el. 2021). Przywołana regulacja ma zastosowanie wyłącznie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co w doktrynie, jak i orzecznictwie odróżnia się od świadczeń nienależnych. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża zatem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne pozostaje dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1392/21, z dnia 19 października 2022 r. sygn. akt I OSK 539/21 oraz P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, Lex el. 2021). Warunkiem uznania na podstawie przywołanej regulacji świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest zatem świadomość o braku prawa do jego pobierania, poprzedzona uprzednim pouczeniem w tym przedmiocie.
Z uzasadnień decyzji organów administracji publicznej nie wynika natomiast, że organy w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w sposób należyty zbadały okoliczność dotyczącą stanu świadomości skarżącej. Brak bowiem jakichkolwiek dokładniejszych rozważań, czy pobranie w ww. okresie świadczenia nastąpiło z "winy" skarżącej, w wyniku jej świadomego działania lub zaniechania i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnie pobranego. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium, w rozważaniach dotyczących powyższej kwestii, odwołuje się jedynie do pouczenia jakie zawarte było we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a który złożyła skarżąca oraz zawartego w otrzymanej decyzji o przyznaniu wnioskowanego świadczenia. Nadto organ odwołał się do pouczenia jakie miało być udzielone skarżącej w trakcie przeprowadzonego wywiadu rodzinnego w dniu [...] r. W załączonych do sprawy aktach administracyjnych znajduje się protokół z przeprowadzonego wspomnianego wywiadu rodzinnego w dniu [...] r., w którym pracownik organu uczynił adnotację "Pani D. K. została poinformowana o obowiązku zgłoszenia o każdej zmianie sytuacji zdrowotnej, rodzinnej, bytowej, która może mieć związek z dalszą wypłatą świadczenia pielęgnacyjnego". Brak jest natomiast w aktach administracyjnych decyzji o przyznaniu skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jak i wniosku jaki złożyła o jego przyznanie. Tym samym brak jest możliwości ustalenia w oparciu o tak skompletowane akta administracyjne treści pouczenia z jakim skarżąca mogła zapoznać wykorzystując urzędowy formularz wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego czy też odbierając decyzję o jego przyznaniu. Wbrew twierdzeniom organu nie daje podstawy do przyjęcia, że skarżąca była świadoma ciążącego na niej obowiązku informowania organu o zaistnieniu okoliczności powodujących ustanie prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, a w szczególności zawarcia związku małżeńskiego przez osobę wymagającą stałej opieki oraz konsekwencjach prawnych zaniechania spełnienia tego obowiązku, w tym obowiązku zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, sama adnotacja zawarta w protokole z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego w dniu [...] r., z uwagi na zbyt ogólne sformułowania zawarte w tej wzmiance, nie pozwalające ustalić czy obejmowało ono wszystkie okoliczności rodzące taki skutek oraz czy poinformowano o terminie w jakim winna to uczynić i skutkach ewentualnego zaniechania w tym przedmiocie. Zasadnie zwraca się uwagę w orzecznictwie sądów administracyjnych, iż pouczenie powinno jednoznacznie wyjaśniać w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staję się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobrania takiego świadczenia (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2013 r., sygn. akt I OSK 1525/12, z dnia 13 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2814/16, z dnia 25 maja 2022r., sygn. akt I OSK 1870/21).
Przeprowadzona w sprawie kontrola sądowoadministracyjna doprowadziła do wniosku, iż organy orzekające w sprawie nie zbadały w sposób prawidłowy czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania skarżącej stanowiąca następstwo prawidłowego pouczenia przez organ o skutkach zaniechania poinformowania organu o zawarciu związku małżeńskiego przez córkę skarżącej. Organy nie rozważały, czy w istocie skarżąca przedmiotowe świadczenie nienależnie pobrała. Organy orzekające w sprawie nie odniosły się do kwestii oceny świadomości skarżącej co do konsekwencji związanych z zaniechaniem poinformowania organu o zawartym przez córkę związku małżeńskim. Nie rozważyły także jaki wpływ na tę ocenę ma fakt, że córka skarżącej informowała organ o zmianie stanu cywilnego.
Powyższe pozostaje w sprzeczności z zasadą prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 k.p.a., w myśl której w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, z którą to zasadą jest związana regulacja zawarta w art. 77 § 1 k.p.a. zobowiązującą organ do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego a także zasadą informowania stron określoną w art. 9 k.p.a.
Z powyższych względów, kwalifikacja świadczenia jako nienależnie pobranego została w niniejszej sprawie dokonana co najmniej przedwcześnie, co przemawiało za koniecznością uchylenia kwestionowanych decyzji.
Celem wywiązania z obowiązków wynikających z powyższych przepisów organy w toku ponownego rozpoznawania sprawy winny w szczególności dołączyć do akt sprawy i przeprowadzić analizę zapisów zawartych we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożonego przez skarżącą oraz decyzji o przyznaniu prawa do powyższego świadczenia rodzinnego, w których zdaniem organów znajdowały się pouczenia dotyczące obowiązku strony informowania o okolicznościach mających wpływ na ustanie prawa do pobierania tego świadczenia. Brak tych dokumentów uniemożliwia Sądowi dokonanie oceny stanowiska organów co do przyjęcia, iż w [...] r. faktycznie było nienależnie pobranym świadczeniem w znaczeniu wyżej przedstawionym. Jednocześnie organy winny podjąć próbę wyjaśnienia podnoszonej przez skarżąca kwestii poinformowania organu o zawartym związku małżeńskim przez jej córkę. Brak przeprowadzenia dowodu z ww. dokumentów jak również przeprowadzenia na tę okoliczność dowodu z przesłuchania strony jest wystarczającą podstawą do przyjęcia w niniejszej sprawie, że kwalifikacja spornego świadczenia jako pobranego nienależnie została dokonana przez organy co najmniej przedwcześnie.
Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organy, ponownie rozpatrując sprawę, winny kierować się wskazaną przez Sąd wykładnią art. 30 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustalić czy pobrane świadczenie pielęgnacyjne w spornym okresie nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia rozumieniu omawianej regulacji, uwzględniając przy tym wskazania co do konieczności uzupełnienia postępowania wyjaśniającego o przeprowadzenie co najmniej dowodów wyżej wskazanych. Nie jest bowiem dopuszczalnym powoływanie się na pouczenia zawarte we wniosku o ustalenia prawa do świadczenia rodzinnego oraz w doręczonej stronie decyzji w tym przedmiocie bez wskazania treści tych pouczeń i udowodnienia, że pouczenia te miały taką, a nie inną treść.
Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że kwestionowane decyzje zostały wydane przez organy z naruszeniem przepisów prawa materialnego tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jak i przepisów postępowania, których naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 9, art. 77 § 1 k.p.a.
Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 9 ,art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w wyroku.