II SA/Łd 795/23

II SA/Łd 795/23 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2023-11-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-09-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Marcin Olejniczak
Piotr Mikołajczyk /przewodniczący/
Sławomir Wojciechowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 119 pkt 2, art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 145 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1, art. 30 ust. 2b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Dnia 24 listopada 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk, Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.), Asesor WSA Marcin Olejniczak, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 listopada 2023 roku sprawy ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 26 lipca 2023 r. nr KO.441.169.2023 w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązanie do jego zwrotu 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego nr ZŚR.4202.000660.2023 z dnia 2 czerwca 2023 roku; 2. umarza postępowanie administracyjne. a.bł.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim decyzją z dnia 26 lipca 2023 r., nr KO.441.169.2023 - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.), dalej jako: "k.p.a." - po rozpatrzeniu odwołania A.C., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z dnia 2 czerwca 2023 r., nr ZŚR.4202.000660.2023 orzekającą o uznaniu za świadczenie nienależnie pobrane świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie 2 048,30 zł, za okres od 6 kwietnia do 30 kwietnia 2023 r. i zobowiązaniu do jej zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia spłaty.
Jak wynika z akt administracyjnych, Prezydent Miasta Piotrkowa Trybunalskiego decyzją z dnia 17 lutego 2022 r., nr ZŚR.4202.000445.2022 przyznał A. C. świadczenie pielęgnacyjne z rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką – E.C. w kwocie 2 119 zł bezterminowo począwszy od dnia 1 stycznia 2022 r.
Następnie Prezydent Miasta Piotrkowa Trybunalskiego decyzją z dnia 9 stycznia 2023 r., nr ZŚR.4202.000046.2023 zmienił własną wcześniejszą decyzję z dnia 17 lutego 2022 r. w ten sposób, że od dnia 1 stycznia 2023 r. świadczenie pielęgnacyjne wynosić będzie 2 458 zł miesięcznie.
E.C. w dniu [...] kwietnia 2023 r. zmarła.
W tej sytuacji Prezydent Miasta Piotrkowa Trybunalskiego decyzją z dnia 14 kwietnia 2023 r. stwierdził wygaśnięcie własnej wcześniejszej decyzji z dnia 17 lutego 2022 r. wraz z decyzją zmieniającą wysokość świadczenia z dnia 9 stycznia 2023 r.
Następnie Prezydent Miasta Piotrkowa Trybunalskiego decyzją z dnia 2 czerwca 2023 r., nr ZŚR.4202.000660.2023 uznał świadczenie pielęgnacyjne wypłacone A. C. na matkę – E. C. w okresie od 6 do 30 kwietnia 2023 r. w wysokości 2 048,30 zł za świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał przepis art. 2 pkt 2, art. 17, art. 25 ust. 1, art. 30 i art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej jako: "u.ś.r." oraz art. 104, art. 107 i art. 129 k.p.a.
W odwołaniu od powyższej decyzji A.C. wskazała, że świadczenie pielęgnacyjne otrzymała w dniu [...] kwietnia 2023 r. w godzinach popołudniowych, kiedy mama jeszcze żyła, zmarła tego samego dnia wieczorem. Odwołująca znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, ponieważ została bez środków do życia. Bardzo ciężko przeżyła śmierć mamy, jest "na lekach", niezdolna do pracy. Nie ma żadnego dochodu, po [...] latach sprawowania opieki nad mamą otrzymała tylko zasiłek dla bezrobotnych, ale dopiero w czerwcu w wysokości 887 zł. Z pomocy społecznej otrzymała jeszcze pomoc w wysokości 380 zł i 200 zł z przeznaczeniem na posiłek. Nie ma z czego zrobić opłat, ani zwrócić pobrane świadczenie. Odwołująca czuje się oszukana, bowiem ma zwrócić pieniądze z powodu śmierci mamy, którą opiekowała się [...] lat. To była ciężka praca nad osobą całkowicie leżącą, przez całą dobę. Uważa, iż powinno jej nadal przysługiwać to świadczenie, ponieważ swoje całe życie poświęciła chorej mamie. Pobrane świadczenie odwołująca wydała na pogrzeb mamy.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, przywołaną na wstępie decyzją, po rozpoznaniu odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ opisał dotychczasowy przebieg postępowania wskazując, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1 u.ś.r.). Zasada ta ma zastosowanie do przypadków, w których ujawniły się okoliczności podważające prawidłowość przyznania prawa i wypłaty tego świadczenia, w oparciu o przesłanki wynikające z art. 30 ust. 2 pkt 1-5 u.ś.r.
W sprawie organ I instancji wskazał, iż uznanie wypłaconego odwołującej świadczenia pielęgnacyjnego we wskazanym okresie za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi uzasadnia przesłanka wymieniona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Kolegium wskazując na treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyjaśniło, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie z określonymi wskazaniami. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w 2023 r. w wysokości 2 458 zł (art. 17 ust. 3 u.ś.r. i obwieszczenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 1 listopada 2022 r. w sprawie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2023, M.P. z 2022 r. poz. 1070). Kwotę świadczenia pielęgnacyjnego przysługującą za niepełny miesiąc ustala się, dzieląc kwotę świadczenia przez liczbę wszystkich dni kalendarzowych w tym miesiącu, a otrzymaną kwotę mnoży się przez liczbę dni kalendarzowych, za które świadczenie przysługuje (art. 17 ust. 4 u.ś.r.).
W ocenie Kolegium, w sprawie nie jest sporne przysługiwanie stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na matkę E.C., przyznanego decyzją z dnia 17 lutego 2022 r. (zmienioną decyzją z dnia 9 stycznia 2023 r.) na okres od dnia 1 stycznia 2022 r. w kwocie 2 119 zł miesięcznie i w kwocie 2 458 zł miesięcznie od dnia 1 stycznia 2023 r. na czas nieokreślony. Nie jest w sprawie również sporna okoliczność, że z dniem [...] kwietnia 2023 r. prawo do świadczenia ustało wobec śmierci matki odwołującej. W sprawie kwestią sporną jest, czy wobec tej okoliczności zwrotowi podlega część świadczenia za okres od 6 do 30 kwietnia 2023 r. Informację o śmierci matki odwołującej organ I instancji powziął w dniu 6 kwietnia 2023 r., co potwierdza notatka urzędowa pracownika socjalnego wraz z wydrukiem z rejestru PESEL. Organ I instancji uznał, że wystąpienie okoliczności powodujących ustanie prawa do tego świadczenia prowadzi w konsekwencji do możliwości podziału kwoty świadczenia na dni kalendarzowe i stosunkowego obliczenia "nadpłaconej" kwoty za okres, od którego świadczenie już nie przysługiwało. W ocenie Kolegium, stanowisko takie jest prawidłowe. Zgodnie bowiem z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. O zastosowaniu tego przepisu nie decyduje zatem to, czy w dacie wypłaty świadczenia okoliczność powodująca ustanie prawa do świadczenia rodzinnego istniała tylko to, czy taka okoliczność zdarzyła się już po wypłacie świadczenia. Zawarte w tym przepisie sformułowanie "w całości lub części" w powiązaniu ze zwrotem "wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie (...) wypłaty świadczeń rodzinnych" wskazuje, że nienależnie wypłacone świadczenie może być częścią danego świadczenia. Przykładem jest przedmiotowa sprawa, gdy okoliczność powodująca ustanie prawa do świadczenia rodzinnego następuje w okresie objętym wypłaconym za cały miesiąc kalendarzowy świadczeniem (w sprawie był to kwiecień 2023 r.). Skoro z dniem [...] kwietnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ustało, to odpowiednia część świadczenia przypadająca po tym dniu za pozostałe dni do końca miesiąca została wypłacona nienależnie. W sprawie - jak wskazało Kolegium - jest to kwota 2 048,30 zł za okres od 6 do 30 kwietnia 2023 r.
Drugą przesłanką, która musi być spełniona aby art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. znalazł zastosowanie w sprawie jest zawarte na końcu tego przepisu zastrzeżenie "jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania". Stwierdzenie to rozumiane jest w ten sposób, że organ musi wykazać, iż strona miała świadomość co do zaistnienia okoliczności mających wpływ na przyznanie danego świadczenia rodzinnego. W sprawie - zdaniem Kolegium - ta przesłanka została spełniona, bowiem odwołująca była pouczona o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu właściwego o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (art. 25 ust. 1 u.ś.r.), jak i o treści art. 30 ust. 1 u.ś.r. Fakt stosownego pouczenia odwołującej wynika zarówno z wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jak i z decyzji z dnia 17 lutego 2022 r. przyznającej świadczenie. Odwołująca była zatem świadoma ww. obowiązku. Pouczenia zostały sformułowane w sposób zrozumiały, zawierały tylko niezbędne treści i nie wymagały znajomości przepisów prawa. W tym stanie rzeczy zasadne jest uznanie, że organ wywiązał się ze spoczywającego na nim obowiązku prawidłowego pouczenia strony o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych.
W ocenie Kolegium, bez wpływu na wynik sprawy pozostaje podnoszona przez odwołującą okoliczność, że świadczenie pielęgnacyjne zostało wypłacone w dniu śmierci matki, gdyż nie przesądza o tym, że świadczenie było należnie pobrane za okres po tym zdarzeniu. Jak bowiem wynika z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie wsparcia w czasie sprawowania osobistej opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Możliwość korzystania z tej formy pomocy istnieje tak długo, jak długo osoba niepełnosprawna wymaga sprawowania nad nią opieki. Osoba sprawująca opiekę, traci prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w momencie zaistnienia zdarzeń mających wpływ na przesłanki do jego ustalenia. Do takich zdarzeń należy m.in. śmierć osoby wymagającej opieki, jak miało to miejsce w sprawie. Pojęcie "nienależnie pobranego świadczenia" i konstrukcja jego zwrotu nie jest sankcją, lecz rozliczeniem "nadpłaty" za okres, w którym świadczenie nie powinno już przysługiwać stronie i stąd organy mają prawo domagać się zwrotu tej "nadpłaty" w oparciu o treść art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Końcowo Kolegium odnosząc się do zawartej w odwołaniu argumentacji dotyczącej trudnej sytuacji materialnej strony wyjaśniło, że przedmiotem postępowania było jedynie przesądzenie, czy wypłacone świadczenie było nienależnie pobrane. Nie oznacza to jednak, że strona nie może starać się w ramach odrębnego postępowania o zastosowanie ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., poprzez umorzenie należności łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty. W tym jednak celu, strona powinna zwrócić się do organu I instancji ze stosownym, odrębnym wnioskiem.
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skardze A.C. powtórzyła argumenty odwołania wskazując, że przez [...] lat opiekowała się niepełnosprawną matką, która miała porażenie kończyn dolnych po operacji guza kręgosłupa, wymagała całodobowej pomocy. Z uwagi na konieczność opieki nad matką, skarżąca nie mogła kontynuować edukacji po szkole podstawowej, stąd skarżąca nie ma wypracowanych lat pracy. Matka skarżącej zmarła w dniu [...] kwietnia 2023 r. w godzinach wieczornych, podczas gdy skarżąca świadczenie otrzymała w godzinach popołudniowych. Po [...] latach opieki nad matką strona otrzymała tylko zasiłek dla bezrobotnych i to dopiero od miesiąca czerwca 2023 r. w kwocie 887 zł miesięcznie. Z pomocy społecznej strona dostała tylko pomoc z przeznaczeniem na posiłek w kwocie 380 zł i 200 zł. Aktualnie skarżąca nie ma z czego zrobić opłat, wykupić leków, a co dopiero zwrócić świadczenie pielęgnacyjne i to z odsetkami. Świadczenie za miesiąc kwiecień strona wydała na pogrzeb. Skarżąca czuje się pokrzywdzona decyzjami organów, bowiem opiekowała się matką przez [...] lat, nie oddała jej do domu pomocy społecznej poświęcając życie, nie ma ani dzieci, ani męża. Opieka nad osobą niepełnosprawną to ciężka, codzienna i całodobowa praca, nie ma ani czasu wolnego, ani urlopu. Strona zna przypadki, w których świadczenie przysługuje jeszcze przez jakiś czas po śmierci osoby chorej, która zmarła. Tymczasem skarżąca ma zwrócić pobrane świadczenie, dlatego czuje się rozczarowana. Skarżąca nie ma środków na spłatę zadłużenia, bowiem ponosi znaczne koszty utrzymania (komorne 737 zł, opłaty za prąd ok. 150 zł, gaz 60 zł, a ponadto inne wydatki i leki). W konkluzji autorka skargi wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i przychylne jej załatwienie licząc na zrozumienie trudnej sytuacji życiowej.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumenty zaprezentowane w motywach kwestionowanego rozstrzygnięcia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 1634 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.).
Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W sprawie organ w treści odpowiedzi na skargę zawarł wniosek o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Natomiast skarżąca w treści pisma z dnia 5 października 2023 r. wyraziła zgodę na rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, stąd sprawa mocą zarządzenia z dnia 10 października 2023 r. została skierowana do rozpoznania w trybie postępowania uproszczonego.
Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji przeprowadzona z uwzględnieniem powyższych reguł doprowadziła do uznania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ wydane przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, jak i Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego rozstrzygnięcia uchybiają przepisom prawa w stopniu nakazującym ich uchylenie.
Przedmiotem kontroli Sądu w powyższym trybie jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie 2 048,30 zł za okres od 6 do 30 kwietnia 2023 r. i zwrocie tego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi.
Materialnoprawną podstawę kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy powołanej wcześniej ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności art. 30 ust. 1 u.ś.r., który stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Ponadto zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Norma prawna wynikająca z przywołanego przepisu ustanawia trzy kumulatywne przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Stan taki będzie mieć miejsce gdy:
1) zaistniały okoliczności powodujące ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części;
2) mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone;
3) osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Powołany przepis ma zatem zastosowanie w odniesieniu do świadczeń, które zostały wypłacone pomimo wcześniejszego (poprzedzającego moment wypłaty) wystąpienia okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia, które w momencie jego wypłaty nie były organowi znane. Ponadto kwalifikacja określonego świadczenia jako nienależnie pobranego w rozumieniu ww. unormowania, jest możliwa wyłączenie w razie łącznego spełnienia wszystkich trzech zawartych w tym przepisie przesłanek, a zatem zaistnienie okoliczności powodującej utratę prawa do świadczenia samoistnie nie przesądza o zakwalifikowaniu danego świadczenia jako świadczenie nienależnie pobrane. Samo bowiem odpadnięcie podstawy wypłaconego świadczenia nie wyczerpuje jeszcze dyspozycji powołanego przepisu. Konieczne jest również ustalenie, że świadczeniobiorca w momencie pobrania świadczenia był świadomy, iż pobiera je nienależnie. W tym kontekście w orzecznictwie podkreśla się, że z art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. wynika, iż obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależne świadczenie", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi, bowiem "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Jak wyjaśnił Naczelny Sad Administracyjny w wyroku z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09 (wszystkie powołane orzeczenia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl), świadczenie będzie nienależnie pobrane rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża więc tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy. W odniesieniu do tej przesłanki zakwalifikowania świadczenia jako nienależnie pobrane, zwraca się uwagę w szczególności na konieczność zbadania, czy świadczeniobiorca był właściwie pouczony o okolicznościach mających wpływ na jego prawo do świadczenia oraz o obowiązku poinformowania organu o wystąpieniu takich okoliczności (por. także wyroki NSA: z dnia 19 października 2021 r., sygn. akt I OSK 539/21; z dnia 21 września 2021 r., sygn. akt I OSK 4327/18; wyrok WSA w Łodzi z dnia 19 lutego 2021 r., sygn. akt II SA/Łd 607/20; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 4 kwietnia 2023 r., sygn. akt II SA/Ol 112/23; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 22 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Gd 707/22). Wina (świadomość) świadczeniobiorcy w ujęciu subiektywnym stanowi zatem kluczowy element uznania świadczenia za pobrane nienależnie (tak NSA w wyroku z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 921/21).
Uwzględniając powyższe rozważania w okolicznościach niniejszej sprawy, za błędną uznać należy ocenę organów obu instancji, wedle której świadczenie pielęgnacyjne wypłacone skarżącej za okres od 6 do 30 kwietnia 2023 r., stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Przypomnieć należy, że u podstaw uznania świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego skarżącej za wskazany wyżej okres, za świadczenie nienależnie pobrane, legło powzięcie przez organ pierwszej instancji informacji, iż matka skarżącej, w związku z opieką nad którą uzyskała ona uprawnienie do przedmiotowego świadczenia, zmarła w dniu [...] kwietnia 2023 r. Co istotne, żądane do zwrotu świadczenie w kwocie 2 048,30 zł, stanowiło część świadczenia za pełny miesiąc kalendarzowy, tj. za kwiecień 2023 r., wynoszącego 2 458 zł. Z niekwestionowanych przez organy wyjaśnień skarżącej wynika natomiast, że pełne świadczenie za kwiecień 2023 r. zostało jej wypłacone w dniu [...] kwietnia 2023 r. w godzinach popołudniowych, kiedy matka skarżącej jeszcze żyła. Zgodnie z wnioskiem strony świadczenie pielęgnacyjne było wypłacane bezgotówkowo na konto bankowe. Tymczasem, poranna sesja systemu Elixir odbywa się w godzinach od 10:30 do 11:00, sesja południowa od 14:30 do 15:00, a sesja popołudniowa od 17:00 do 17:30. Przelew ze świadczeniem został zlecony w godzinach pracy organu, zatem zapewne dotarł na konto skarżącej najpóźniej ok. 17:30. Z treści skargi, jak i załączonego do niej aktu zgonu wynika, że matka skarżącej zmarła w dniu [...] kwietnia 2023 r. o godzinie [...] .
Okoliczność dotycząca momentu wypłaty skarżącej świadczenia, którego część, została uznana za nienależnie pobrane, ma w sprawie istotne znaczenie. Oznacza bowiem, że w momencie zmaterializowania się uprawnienia skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego za miesiąc kwiecień 2023 r., nie istniała jeszcze okoliczność, która spowodowała utratę prawa skarżącej do tego świadczenia. Już choćby z tego względu świadczenia wypłaconego skarżącej za wskazany miesiąc w żadnej części nie można uznać za świadczenie nienależnie pobrane, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Przepis ten stanowi bowiem o świadczeniu wypłaconym "mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie (...) prawa do świadczeń rodzinnych", a więc odnosić go można wyłącznie do świadczeń wypłaconych już po wystąpieniu takich okoliczności. Natomiast w sprawie niniejszej okoliczność powodująca utratę uprawnienia skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego, tj. śmierć jego matki, wystąpiła już po chwili wypłaty jej świadczenia, które organy zakwalifikowały jako nienależnie pobrane.
Opisana sekwencja zdarzeń dodatkowo wskazuje, że skarżącej nie można też przypisać złej woli przy pobraniu żądnego do zwrotu świadczenia. Skoro bowiem w dacie wypłaty świadczenia za kwiecień 2023 r. matka skarżącej jeszcze żyła, oczywiste jest, że skarżąca nie miała wówczas świadomości, że w jakiejkolwiek części świadczenie to nie powinno jej zostać wypłacone. Jak natomiast już wyżej wskazano, świadczeniem nienależnie pobranym jest wyłączenie świadczenie wypłacone osobie, która przyjęła je wiedząc, że jej się ono nie należy. W niniejszej sprawie, niezależnie od oceny skuteczności udzielonego skarżącej w decyzji przyznającej świadczenie pouczenia o obowiązku poinformowania organu o wystąpieniu okoliczności mających wpływ na jego uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, nie sposób uznać, że w dacie pobrania świadczenia za kwiecień 2023 r. skarżąca mogła mieć świadomości, iż w części świadczenie to nie powinno jej zostać wypłacone. Nie mogła bowiem przewidzieć, że w okresie objętym tym świadczeniem (w miesiącu kwietniu 2023 r.), lecz już po jego wypłacie, wystąpi okoliczność powodująca utratę jej uprawnienia do przedmiotowego świadczenia.
Skoro zatem świadczenie pielęgnacyjne za okres od 6 do 30 kwietnia 2023 r. w kwocie 2 048,30 zł, zostało skarżącej wypłacone przed chwilą śmierci jej matki, tj. przed [...] kwietnia 2023 r. przed godziną [...] , w ramach wypłaty pełnej kwoty świadczenia za dany miesiąc, organy bezpodstawnie zakwalifikowały tę część miesięcznej kwoty świadczenia jako świadczenie nienależnie pobrane, które podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami, czym w konsekwencji naruszyły art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 2b u.ś.r. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
W tym stanie rzeczy zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji, należało uchylić na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" w zw. z art. 1[...] p.p.s.a.
Jednocześnie, wobec braku podstaw do stwierdzenia nienależnego pobrania przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, postępowanie administracyjne w tej sprawie należało umorzyć jako bezprzedmiotowe, stosownie do art. 145 § 2 p.p.s.a.
Mając powyższe na względzie Sąd orzekł, jak w sentencji wyroku.