II SA/Gl 950/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w GliwicachGliwice2025-12-04
NSAAdministracyjneWysokawsa
świadczenie socjalnedobry startopieka nad dzieckiempiecza zastępczaopieka prawnaopieka faktycznaZUSprawo administracyjneochrona praw dziecka

WSA w Gliwicach uchylił decyzję ZUS odmawiającą świadczenia "Dobry start" osobie sprawującej faktyczną pieczę nad dzieckiem, uznając, że przepisy rozporządzenia ograniczają prawa wynikające z Konstytucji i Konwencji o Prawach Dziecka.

Skarżąca, B. M., złożyła wniosek o świadczenie "Dobry start" na dziecko, nad którym sprawowała pieczę na mocy postanowienia sądu. ZUS odmówił świadczenia, uznając, że skarżąca nie spełnia kryteriów opiekuna faktycznego lub prawnego określonych w rozporządzeniu. WSA w Gliwicach uchylił decyzję ZUS, stwierdzając, że literalna wykładnia przepisów rozporządzenia narusza Konstytucję RP i Konwencję o Prawach Dziecka, które zapewniają ochronę i pomoc dzieciom pozbawionym opieki rodzicielskiej oraz ich opiekunom.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach rozpoznał skargę B. M. na decyzję Prezesa ZUS, która utrzymała w mocy decyzję ZUS odmawiającą przyznania świadczenia "Dobry start". Skarżąca, która na mocy postanowienia sądu sprawowała pieczę nad dzieckiem, została pozbawiona świadczenia, ponieważ organy administracji uznały, że nie spełnia definicji opiekuna faktycznego lub prawnego zawartej w rozporządzeniu wykonawczym. Sąd administracyjny uznał skargę za zasadną. Wskazał, że przepisy rozporządzenia, w szczególności § 4 ust. 1 pkt 1 i § 3 pkt 3, w sposób niewystarczający chronią prawa rzeczywistych opiekunów dzieci, którym piecza została powierzona przez sąd. Sąd podkreślił, że taka interpretacja przepisów koliduje z Konstytucją RP (art. 2, art. 32 ust. 2) oraz Konwencją o Prawach Dziecka, które gwarantują ochronę i pomoc dzieciom oraz osobom sprawującym nad nimi opiekę. Sąd uznał, że rozporządzenie zostało wydane z przekroczeniem delegacji ustawowej, ponieważ nie może modyfikować zakresu podmiotowego określonego w ustawie. W związku z tym, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, nakazując organom administracji ponowne rozpatrzenie sprawy z uwzględnieniem wykładni prawnej sądu.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Tak, osoba sprawująca faktyczną pieczę nad dzieckiem, której piecza została powierzona przez sąd, jest uprawniona do świadczenia "Dobry start", nawet jeśli nie spełnia ścisłych definicji opiekuna prawnego lub faktycznego z rozporządzenia.

Uzasadnienie

Sąd uznał, że literalna wykładnia przepisów rozporządzenia jest zbyt wąska i narusza Konstytucję RP oraz Konwencję o Prawach Dziecka, które gwarantują ochronę i pomoc dzieciom oraz ich opiekunom. Celem świadczenia jest wsparcie potrzeb dziecka, a prawny tytuł opieki jest wtórny wobec faktycznej troski i powierzenia opieki przez państwo.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (18)

Główne

rozporządzenie art. 4 § ust. 1 pkt 1

Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start"

Sąd uznał, że definicja opiekuna faktycznego w § 3 pkt 3 rozporządzenia jest zbyt wąska i nie obejmuje osób sprawujących faktyczną pieczę na mocy orzeczenia sądu.

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. a) i c)

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 135

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Konstytucja RP art. 2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Naruszenie zasady demokratycznego państwa prawnego.

Konstytucja RP art. 32 § ust. 2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Naruszenie zasady równości wobec prawa i równego traktowania przez władze publiczne.

Konstytucja RP art. 8 § ust. 1 i 2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Bezpośrednie stosowanie przepisów Konstytucji.

Konstytucja RP art. 72 § ust. 2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Prawo dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej do opieki i pomocy władz publicznych.

Pomocnicze

u.w.r. art. 187a § ust. 2

Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej

rozporządzenie art. 3 § pkt 3

Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start"

Definicja opiekuna faktycznego, która wymaga wniosku do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, została uznana za zbyt wąską.

p.p.s.a. art. 119 § pkt 2

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 120

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Ustawa Prawo o ustroju sądów administracyjnych art. 1

p.p.s.a. art. 145 § § 1

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 153

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

k.p.a. art. 138 § § 1 pkt 1

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 107 § § 3

Kodeks postępowania administracyjnego

Konstytucja RP art. 87 § ust. 1

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja RP art. 92 § ust. 1

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Argumenty

Skuteczne argumenty

Literalna wykładnia przepisów rozporządzenia narusza Konstytucję RP i Konwencję o Prawach Dziecka. Rozporządzenie zostało wydane z przekroczeniem delegacji ustawowej. Osoba sprawująca faktyczną pieczę nad dzieckiem na mocy orzeczenia sądu powinna być traktowana jako uprawniona do świadczenia "Dobry start".

Godne uwagi sformułowania

nie należy do kręgu osób wskazanych w § 4 ust. 1 pkt 1 u.w.r. powierzona skarżącej piecza nad dzieckiem ma charakter pieczy bieżącej, która nie jest równoważna z pieczą zastępczą przepisy rozporządzenia w sposób nierówny i niedostateczny chronią prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów rozporządzenie wykonawcze określając zakres podmiotowy beneficjentów świadczenia "Dobry start" zostało wydane z przekroczeniem delegacji ustawowej

Skład orzekający

Aneta Majowska

asesor

Beata Kalaga-Gajewska

sprawozdawca

Krzysztof Nowak

przewodniczący

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących świadczenia \"Dobry start\", ochrona praw dziecka i opiekunów w kontekście przepisów konstytucyjnych i międzynarodowych, kontrola legalności rozporządzeń wykonawczych."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji prawnej skarżącej i interpretacji konkretnych przepisów rozporządzenia. Może wymagać uwzględnienia zmian legislacyjnych.

Wartość merytoryczna

Ocena: 8/10

Sprawa dotyczy powszechnie dostępnego świadczenia socjalnego "Dobry start" i pokazuje, jak sądy mogą interpretować przepisy w sposób bardziej zgodny z duchem prawa i ochroną praw jednostki, nawet jeśli stoi to w sprzeczności z literalnym brzmieniem przepisów wykonawczych.

Czy ZUS może odmówić świadczenia "Dobry start" osobie, która faktycznie opiekuje się dzieckiem? Sąd administracyjny odpowiada!

Dane finansowe

WPS: 300 PLN

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II SA/Gl 950/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-12-04
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-07-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Aneta Majowska
Beata Kalaga-Gajewska /sprawozdawca/
Krzysztof Nowak /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 177
art. 187a ust. 2
Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. i art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Asesor WSA Aneta Majowska, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi B. M. (M.) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 czerwca 2025 r. nr 010070/680/8133869/2024; 490737111 w przedmiocie świadczenia "Dobry start" uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 22 sierpnia 2024 r.
Uzasadnienie
B. M. (dalej: "skarżąca") w dniu 8 maja 2024 r. złożyła wniosek o przyznanie świadczenia "Dobry start" na rzecz M. S. (ur. [...]2008 r.) za rok szkolny 2024/2025 oraz załączyła postanowienie Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r. sygn. akt [...], mocą którego została jej powierzona piecza nad tym dzieckiem.
Decyzją z dnia 22 sierpnia 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (dalej: "ZUS"), znak sprawy [...], w postępowaniu nr [...], działając na podstawie art. 187a ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 177 z późn. zm., dalej: "u.w.r.") oraz § 30 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz. U. z 2021 r. poz. 1092, dalej w skrócie: "rozporządzenie"), odmówił skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia, bowiem nie należy do kręgu osób wskazanych w § 4 ust. 1 pkt 1 u.w.r.
Skarżąca wniosła odwołanie do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w którym podała, że jest jedynym opiekunem dziecka na mocy orzeczenia Sądu Rejonowego w B., a jego rodzice zostali ograniczeni we władzy rodzicielskiej.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") decyzją z dnia 4 czerwca 2025 r., nr postępowania 490737111, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (aktualny publikator: Dz. U. z 2025 r. poz. 1691, dalej w skrócie: "k.p.a."), art. 187a ust. 2 u.w.r. i § 30 rozporządzenia, po rozpoznaniu odwołania, utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia 22 sierpnia 2024 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia przywołał jego podstawy prawne i podkreślił, że powierzona skarżącej piecza nad dzieckiem ma charakter pieczy bieżącej, która nie jest równoważna z pieczą zastępczą.
Skarżąca wniosła złożyła skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS oraz powtórzyła argumentację zawartą w odwołaniu.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron, oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: "p.p.s.a.") wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.
Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy (por. uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09).
Rozpoznanie niniejszej skargi nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 p.p.s.a.
Podstawę prawną odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia stanowiły przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz.U. z 2021 r. poz. 1092 dalej w skrócie jak dotychczas: "rozporządzenie").
Rządowy program "Dobry start" został ustanowiony uchwałą nr 80 Rady Ministrów z dnia 30 maja 2018 r. (M. P. z 2018 r. poz. 514) na podstawie art. 187a ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (aktualny publikator: Dz. U. z 2025 r. poz. 49 z późn. zm., dalej w skrócie jak dotychczas: "u.w.r.").
Celem tego programu jest wsparcie rodzin z dziećmi w ponoszeniu wydatków związanych z rozpoczęciem roku szkolnego. Szczegółowe warunki realizacji tego programu określa wspomniane już wcześniej rozporządzenie.
Na mocy § 4 ust. 1 rozporządzenia świadczenie dobry start przysługuje: rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych, dyrektorom regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych - raz w roku na dziecko (pkt 1) oraz osobom uczącym się - raz w roku (pkt 2), w związku z rozpoczęciem roku szkolnego do ukończenia przez dziecko lub osobę uczącą się wieku określonego w § 4 ust. 2 rozporządzenia. Jak stanowi § 8 rozporządzenia postępowanie prowadzi Zakład Ubezpieczeń Społecznych.
Przyznanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych świadczenia dobry start nie wymaga wydania decyzji (§ 15 ust. 1 rozporządzenia). W sprawach odmowy przyznania świadczenia dobry start, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia dobry start oraz nienależnie pobranego świadczenia dobry start Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję (§ 15 ust. 4 rozporządzenia).
Zgodnie z § 5 rozporządzenia świadczenie dobry start przysługuje osobom, o których mowa w § 4 ust. 1, w wysokości 300 zł. (ust. 1). W przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia dobry start ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego świadczenia (ust. 2).
Stosownie do § 30 rozporządzenia w sprawach nieuregulowanych w niniejszym rozporządzeniu stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735). Takie stanowisko wspiera treść art. 187a ust. 2c pkt 1 u.w.r., który stanowi, że w przypadku gdy Rada Ministrów postanowi, że składanie wniosku i załączników do wniosku o przyznanie świadczeń na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, wnoszenie innych pism w sprawie tych świadczeń lub doręczanie decyzji, informacji, postanowień, zawiadomień, wezwań, zaświadczeń i innych pism w sprawie świadczeń na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, odbywa się wyłącznie w drodze elektronicznej - w zakresie tym przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - nie stosuje się.
Podkreślić należy, że przepisy prawa materialnego (w tym wypadku rozporządzenia) są podstawą unormowania prawnej sytuacji jednostki, jej praw i obowiązków.
Przepisy k.p.a. zawierają regulacje proceduralne, które stanowią gwarancję poszanowania prawnej sytuacji jednostki przy konkretyzacji prawa materialnego, zwłaszcza w drodze decyzji administracyjnej, oraz zapewniają zachowanie określonego standardu czynności podejmowanych w procesie stosowania prawa, normując fundamentalne zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Analiza akt sprawy potwierdza, że organy orzekające obu instancji nie sprostały przywołanym wymaganiom.
Krąg podmiotów legitymowanych do otrzymania omawianego świadczenia określa zacytowany powyżej § 4 ust. 1 rozporządzenia. Z literalnego jego brzmienia skarżąca rzeczywiście nie mieści się w żadnym z dwóch jego punktów. Nie jest więc ani opiekunem faktycznym ani opiekunem prawnym, jak też nie została ustanowiona rodziną zastępczą. Przy czym, jeśli chodzi o opiekuna faktycznego, to jego definicję zawiera § 3 pkt 3 rozporządzenia, który wskazuje, że jest to osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie tego dziecka.
Definicja dziecka została zawarta w § 3 pkt 1 rozporządzenia. Stanowi ona, że dziecko to uczące się w szkole dziecko własne, dziecko znajdujące się pod opieką opiekuna faktycznego, dziecko znajdujące się pod opieką prawną lub dziecko, które zostało umieszczone w pieczy zastępczej, oraz osobę, o której mowa w art. 37 ust. 2 u.w.r.
Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma zagadnienie, czy skarżąca może być uznana za opiekuna faktycznego, w rozumieniu przywołanego § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.
Oba orzekające w sprawie organy udzieliły na to pytanie odpowiedzi przeczącej, dokonując literalnej wykładni zacytowanych norm, w powiązaniu z § 3 pkt 3 rozporządzenia.
Sąd w składzie orzekającym prezentuje odmienny pogląd i przyjmuje jako własne stanowisko płynące z orzecznictwa, w którym zwraca się uwagę na cel świadczenia "Dobry start", normy zawarte w Konstytucji RP oraz w akcie międzynarodowym, stanowiącym część krajowego porządku prawnego.
Nie ulega bowiem wątpliwości, że przepisy rozporządzenia w sposób nierówny i niedostateczny chronią prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów, co nie powinno mieć miejsca w państwie prawa (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 1620/19; wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 11 lipca 2023 r. sygn. akt II SA/Rz 297/23; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 30 września 2024 r. sygn. akt II SA/Bd 318/24; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 24 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 1989/23).
Zauważyć należy, że analogiczny problem powstał w sprawach o przyznanie m.in. świadczeń wychowawczych.
W tym miejscu należy przywołać stanowisko i argumentację zawartą w wyroku tut. Sądu z dnia 28 listopada 2025 r. sygn. akt II SA/Gl 957/25, który zapadł w sprawie zainicjowanej przez skarżącą w zakresie do prawa do świadczenia wychowawczego, dotyczącej takiej samej problematyki, z uwagi na tożsame brzmienie istotnych dla tejże sprawy przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Przyjdzie jeszcze raz zaakcentować, że wnioskowane w niniejszej sprawie świadczenie ma na celu częściowe pokrycie tych wydatków na utrzymanie dziecka, które związane są z realizacją obowiązku szkolnego. Służy ono więc zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę, a co za tym idzie skierowane jest do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem sprawują.
W świetle tego celu, prawny rodzaj tej opieki jest kwestią wtórną a liczy się to, czy faktycznie, istotne z punktu widzenia rozwoju dziecka jego potrzeby podlegają zaspokojeniu przez określoną osobę, a nadto, że osobie tej opieka została powierzona przez Państwo.
W orzecznictwie sądowym podnosi się wyznaczony w Konstytucji RP zakres obowiązków Państwa wobec dziecka, bowiem to Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją.
Stosownie do art. 72 ust. 2 Konstytucji RP, dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych.
Podkreśla się więc, że w Konstytucji RP nie ograniczono się jedynie do zapewnienia dziecku ochrony, ale przewidziano nadto prawo żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka, które pozbawione jest opieki rodzicielskiej.
W oparciu na powyższe, wyprowadza się, że osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tego państwa pomocy w sprawowaniu opieki, w tym również pomocy materialnej zmierzającej do przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka.
W świetle art. 8 ust. 1 Konstytucji RP, jest ona najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie natomiast z jej art. 8 ust. 2, przepisy w niej zawarte stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej.
We wskazanym już wcześniej orzecznictwie sądowym podkreśla się, że rozwiązanie prawne przewidziane w § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 2021 r. pozostaje w kolizji również z postanowieniami Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską 30 kwietnia 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526).
Akt ten w art. 20 ust. 1 stanowi, że dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że uchwalone przez Parlament ustawy muszą być z nią zgodne.
Należy także powołać art. 3 ust. 1 Konwencji, wedle którego, we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka. Nadto, zgodnie z art. 3 ust. 2 tego aktu, Państwa-Strony działają na rzecz zapewnienia dziecku ochrony i opieki w takim stopniu, w jakim jest to niezbędne dla jego dobra, biorąc pod uwagę prawa i obowiązki jego rodziców, opiekunów prawnych lub innych osób prawnie za nie odpowiedzialnych, i w tym celu będą podejmowały wszelkie właściwe kroki ustawodawcze oraz administracyjne.
Istotne jest także brzmienie art. 27 ust. 3 Konwencji, wedle którego, Państwa-Strony, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, będą podejmowały właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz będą udzielały, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy, szczególnie w zakresie żywności, odzieży i mieszkań.
W myśl art. 91 ust. 1 Konstytucji RP, ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy.
Biorąc pod uwagę wyżej przedstawione unormowania, czy to znajdujące się w Konstytucji RP, czy też w Konwencji należy uznać, że regulacja wynikająca z § 4 ust. 1 pkt 1 w zw. z § 3 pkt 3 rozporządzenia, w sposób niewystarczający chroni prawa rzeczywistych opiekunów dzieci, tj. takich, którzy sprawują nad nimi faktyczną pieczę, dbając o zaspokojenie rożnych ich potrzeb, a tym samym niedostatecznie dba o dzieci pozostające pod legalnie orzeczoną pieczę bieżącą.
Literalna wykładnia przepisów rozporządzenia, dokonana przez organy orzekające w niniejszej sprawie, w zakresie, w jakim wyznacza kryteria podmiotowe prawa do świadczenia "Dobry start", nie gwarantuje realizacji celów sformułowanych w omówionych regulacjach konstytucyjnych i konwencyjnych. Przez co koliduje z art. 2 i art. 32 ust. 2 Konstytucji RP, określającymi, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej oraz, że wszyscy są wobec prawa równi i mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne, a nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Mimo, że istnieje możliwość wprowadzenia odstępstwa od zasady równości podmiotów, które charakteryzują się wspólną istotną cechą, to owo zróżnicowanie, aby było dopuszczalne, powinno opierać się o jasno sformułowane kryterium, które stanowi jego podstawę, przy czym kryterium takie musi pozostawać w bezpośrednim związku z celem i zasadniczą treścią przepisów, w których zawarta jest wartościująca norma. O takiej sytuacji nie można mówić w okolicznościach niniejszej sprawy.
Z uwagi na powyższe w orzecznictwie sądowym podnosi się, że rozporządzenie wykonawcze określając zakres podmiotowy beneficjentów świadczenia "Dobry start" zostało wydane z przekroczeniem delegacji ustawowej, o której mowa w art. 187a ust. 2 u.w.r.
Przepis ten upoważnił bowiem Radę Ministrów wyłącznie do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych warunków realizacji programu "Dobry start", co nie może być uznane za stworzenie możliwości dokonania zmian w zakresie podmiotowym samej ustawy, wyznaczonym treścią art. 5 ust. 1 u.w.r.
Na uzasadnienie powyższego powołuje się treść art. 87 ust. 1 i art. 92 ust. 1 Konstytucji RP. Zgodnie z pierwszym z tych przepisów, rozporządzenie stanowi jedno ze źródeł powszechnie obowiązującego prawa. Wedle natomiast drugiego, rozporządzenia są wydawane przez organy wskazane w Konstytucji, na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu.
Rozporządzenie jako akt wykonawczy do ustawy musi być wydane na podstawie wyraźnego i szczegółowego upoważnienia zawartego w tej ustawie, oraz mieścić się w jego granicach i zmierzać do wykonania ustawy. Istotne jest, że nie może być ono sprzeczne z normami Konstytucji RP i aktem ustawodawczym, na podstawie którego zostało wydane, a także z innymi obowiązującymi ustawami, które w sposób bezpośredni regulują materie będące przedmiotem rozporządzenia. Tym samym, rozporządzenie nie może dowolnie modyfikować ani uzupełniać upoważnienia. Do kontroli, czy określone rozporządzenie spełnia powyższe warunki uprawnione są sądy administracyjne, które w razie stwierdzenia niezgodności rozporządzenia z ustawą zwykłą czy ustawą zasadniczą zobowiązane są do odmowy zastosowania w sprawie przepisów takiego aktu wykonawczego i zobligować do tego organ administracji (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 12 marca 2024 r. sygn. akt II SA/Łd 26/24).
W konsekwencji należało przyjąć, że pozbawienie skarżącej - której legalnie powierzona została bezpośrednia bieżąca piecza nad małoletnim dzieckiem i którą faktycznie sprawuje, co nie było w sprawie kwestionowane - dostępności do wnioskowanego świadczenia, przy uwzględnieniu kryteriów z § 4 ust. 1 pkt 1 i § 3 pkt 3 rozporządzenia, nie uwzględnia istoty tego świadczenia oraz praw wynikających z Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka. Tym samym stanowi o konieczności pominięcia tychże kryteriów i wywiedzenia uprawnienia do omawianego świadczenia z powołanych wcześniej regulacji Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka.
Sąd dodatkowo zwraca uwagę, że w podstawie prawnej decyzji ZUS podał rozporządzenie bez wskazania konkretnej jednostki redakcyjnej tego aktu. Również podstawa prawna decyzji Prezesa ZUS nie podaje konkretnych jednostek redakcyjnych mającego zastosowanie w sprawie rozporządzenia, jednak - co wymaga zaznaczenia - znalazły się one w treści uzasadnienia decyzji.
Zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, natomiast uzasadnienie prawne powinno wyjaśnić podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Wymogi te nie zostały w warunkach niniejszej sprawy spełnione.
Podsumowując, poprzez zastosowanie w sprawie kryteriów przyznania świadczenia "Dobry start", określonych w § 4 ust. 1 pkt 1 i § 3 pkt 3 rozporządzenia, a tym samym nieuwzględnienie przedstawionych w niniejszym uzasadnieniu unormowań Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, organy obu instancji dopuściły się naruszenia wskazanych regulacji rozporządzenia, co miało wpływ na wynik sprawy, dlatego Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w związku z art. 135 p.p.s.a.
Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a.
Ponownie rozpatrując sprawę organy administracji uwzględnią powyższą ocenę prawną, uznając w okolicznościach faktycznych sprawy, że skarżąca sprawując pieczę nad małoletnim dzieckiem (na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r. sygn. akt [...]) znajdowała się w kręgu podmiotów uprawnionych do wystąpienia z wnioskowanym świadczeniem.
Wskazania co do dalszego prowadzenia postępowania wynikają z powyżej poczynionych uwag (por. art. 153 p.p.s.a.).
Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI