II SA/Gl 902/22

II SA/Gl 902/22 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2022-10-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Elżbieta Kaznowska /sprawozdawca/
Renata Siudyka /przewodniczący/
Tomasz Dziuk
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 60 i art. 61
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska (spr.), Asesor WSA Tomasz Dziuk, Protokolant Sekretarz sądowy Damian Szczurowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2022 r. sprawy ze skargi J. U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 9 maja 2022 r. nr SKO.PS/41.5/404/2022/6404 w przedmiocie opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ruda S. z dnia 5 kwietnia 2022 r. nr [...]
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 22 listopada 2021 r. nr [..] Prezydent Miasta R. (dalej: organ, organ pierwszej instancji") ustalił J.U. (dalej: strona, zobowiązany, skarżący) opłatę za pobyt matki - L. U. w Domu Pomocy Społecznej w R. w wysokości 984,24 zł miesięcznie od dnia 7 września 2021 r. W wyniku złożonego przez zobowiązanego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: Kolegium, organ odwoławczy, organ drugiej instancji) decyzją z dnia 11 stycznia 2022 r. nr SKO.PS/41.5/1426/2021/18264/AA uchyliło wymienioną powyżej decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że z dniem 1 stycznia 2022 r. zmieniła się wysokość kryteriów dochodowych wskazanych w art. 8 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, a nadto zwróciło uwagę na pierwszeństwo trybu umownego przed decyzyjnym w sprawie ustalania opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, co jest tym bardziej istotne, gdy strona deklaruje chęć podpisania umowy.
Po uzupełnieniu postępowania, dołączeniu do akt sprawy nowych dokumentów, decyzją nr [...] z dnia 5 kwietnia 2022 r., przywołując w podstawie prawnej art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 8, art. 59 ust. 1 w związku z art. 60 ust. 1pkt 2 i ust. 2 pkt 2 ust. 2d i ust. 2f, art. 60 ust. 1, art. 110 ust. 1 i ust. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.jedn.: Dz.U. z 2021 r., poz. 2268) ustalił, że skarżący jest obowiązany do ponoszenia odpłatności za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej w R. przy ulicy [...] w wysokości 986,24 zł miesięcznie w okresie od 7 września 2021 r. do 31 grudnia 2021 r. i w wysokości 911,40 zł miesięcznie za pełny miesiąc w okresie od 1 stycznia 2022 r. przez dalszy okres pobytu.
W uzasadnieniu decyzji organ przywołał treść art. 60 i art. 61 ustawy. Następnie stwierdził, że wobec uchylenia poprzedniej decyzji, uzupełnił postępowanie stosując się do wytycznych z decyzji kasacyjnej. Ustalił, że matka skarżącego od dnia 7 września 2021 r. jest mieszkanką wymienionego Domu Pomocy Społecznej, jest wdową i posiada dwoje dzieci, tj. skarżącego oraz syna R. U., wobec którego ustalono odpłatność za pobyt matki w domu pomocy społecznej w wysokości 986,24zł miesięcznie od dnia 7 września 2021 r.
Następnie organ przyznał, że z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a jego dochód - to 3.239,40zł miesięcznie. Wobec braku informacji o zmianie sytuacji dochodowej po dniu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego organ uznał, że sytuacja nie uległa zmianie. Następnie organ stwierdził, że dochód ten przekroczył 300% kryterium dochodowego dla osoby samodzielnie gospodarującej do dnia 31 grudnia 2021 r. o kwotę 1.136,00zł - (701zł x300%=2.103,00), a od dnia 1 stycznia 2022 r. - o kwotę 911,40zł. (776zł x300%=2.328,00zł).
Dalej organ stwierdził, że matka skarżącego samodzielnie ponosi opłatę za okres pobytu w domu pomocy społecznej od 7 września 2021 r. w wysokości 2.854,67zł miesięcznie, a wysokość średniego miesięcznego kosztu utrzymania w tym Domu Pomocy Społecznej w okresie od dnia 1 kwietnia 2021 r. do dnia 31 marca 2022 r. wynosiła 4.827,15zł, a od dnia 1 kwietnia 2022 r. wynosi - 5.156,19zł. Różnica do pokrycie przez członków rodziny w okresie od dnia 7 września 2021 r. do dnia 31 marca 2021 r.- wynosi zatem 1.972,48zł, a od dnia 1 kwietnia 2022 r. - 2.301,52zł. Dzieląc powyższe kwoty pomiędzy dwie zobowiązane osoby - do zapłaty przez każdego z synów pozostało po 986,24zł miesięcznie w okresie od dnia 7 września 2021 r. do dnia 31 marca 2002 r., i po 1.150,76zł od dnia 1 kwietnia 2022 r.
Reasumując organ stwierdził, że odpłatność skarżącego za pobyt matki w domu pomocy społecznej wynosi - w okresie od dnia 7 września 2021 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. - 986,24zł a od 1 stycznia 2022 r. - 911,40zł.
Przesłany do skarżącego projekt umowy dotyczący ponoszenia odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej został odebrany przez skarżącego w dniu 23 lutego 2022 r., jednak w wyznaczonym 7-dniowym terminie nie został podpisany. Wobec powyższego należało orzec jak w sentencji.
Strona skorzystała z prawa do odwołania. W treści odwołania z dnia 22 kwietnia 2022 r., wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez ustalenie opłaty za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej R. w wysokości po 100 zł miesięcznie od stycznia 2022 r. oraz odstąpienie od opłaty za okres od dnia 7 września 2021 r. do dnia 31 grudnia 2021 r.
W uzasadnieniu skarżący podniósł, iż domaga się przesłuchania w sprawie w charakterze świadka wnuczki swojej matki, a jego córki - tj. K. U. , która dysponuje pozostałą częścią renty rodzinnej jego matki. Renta ta w zasadzie w całości umożliwiałaby pokrycie pozostałych kosztów utrzymania matki w domu pomocy społecznej. Organ nie przeprowadził takiego dowodu, uznając iż jest on zbędny. Ale sytuacja ekonomiczna strony nie pozwala na regulowanie opłat za pobyt matki w domu pomocy społecznej w wielkości wskazanej w decyzji. Podkreślił, iż otrzymuje emeryturę pomniejszoną o zajęcia komornicze w kwocie netto 2.474,00zł, z czego musi przeznaczyć część na koszty swego utrzymania i na wyżywienie pozostaje mu ok. 1.300,00zł. Deklaruje, że będzie w stanie od stycznia 2022 r. regulować opłatę w wysokości 100zł miesięcznie. Kwoty podane w decyzji są, w jego ocenie, absurdalne, oderwane od rzeczywistości i jego realnych możliwości majątkowych.
Dodał, że na poczet utrzymania matki co miesiąc ZUS przelewa kwotę 2.854,67zł , ale resztą renty rodzinnej w kwocie około 1.500zl dysponuje wnuczka jego matki, a jego córka, tj. K. U. . Skarżący nie zgodził się z obciążeniem jego osoby, podczas gdy z pozostałej kwoty matka jest w stanie samodzielnie pokryć koszty swego utrzymania w domu pomocy społecznej, tym bardziej, iż ustalone kwoty do regulowania znacznie przekraczają jego możliwości. Natomiast wypłacana renta w zasadzie w całości powinna pokrywać koszty utrzymania matki, co jednak się nie dzieje na skutek działań wnuczki. Zarzucił też, że organ przyjął średnie koszty utrzymania, podczas gdy nie ustalił realnych kosztów przeznaczonych na utrzymanie jego matki w domu pomocy społecznej. W jego odczuciu, przy uwzględnieniu zasad prawidłowego rozumowania, zasad współżycia społecznego i lokalnych cen koszty utrzymania kobiety w wieku 90 lat z całą pewnością nie opiewają na kwotę 4.827,15zł. Podniósł, że organ nie zastosował się także do wskazań zawartych w decyzji Kolegium uchylającej poprzednie rozstrzygnięcie tego organu.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego decyzją z dnia 9 maja 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium przywołało treść art. 61 ustawy o pomocy społecznej i odwołując się do art. 103 tej ustawy wskazało, że członkowie rodziny w pierwszej kolejności ponoszą odpłatność za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej na podstawie zawartej z gminą umowy bądź na podstawie decyzji administracyjnej ustalającej odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej.
Dalej podniosło, że z ustaleń organu pierwszej instancji wynika, że matka skarżącego umieszczona została w Domu Pomocy Społecznej w R. w dniu 7 września 2021 r. Jej odpłatność w wysokości 70% posiadanego dochodu wynosi 2.854,67zł i nie pokrywa w całości kosztów utrzymania mieszkańca w tej placówce. W tej sytuacji organ pierwszej instancji ustalił krąg osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty za jej pobyt w tej placówce- stwierdzając, iż są to synowie - zstępni pensjonariuszki domu pomocy społecznej - J. U. i R. U. . Różnica pomiędzy średnim kosztem utrzymania w tej placówce, a opłatą wnoszoną przez samą pensjonariuszkę wynoszącą 1.972,48zł miesięcznie podzielono w równej części na obu zstępnych. Pomimo podjęcia prób podpisania umowy ze skarżącym, ten odmówił podpisania umowy (pismo z dnia 20 października 2021 r.), stąd organ zawiadomił o wszczęciu postępowania w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej, a następnie ustalił odpłatność decyzją z dnia 22 listopada 2021 r., która w wyniku odwołania skarżącego została uchylona decyzją Kolegium z dnia 11 stycznia 2022 r. z uwagi na zmianę kryteriów dochodowych mających wpływ na ustalenie wysokości odpłatności. Obecnie kwestionowana decyzja organu pierwszej instancji uwzględnia powyższe zmiany.
Kolegium przyznało, że skarżący w toku postępowania wniósł pismo o obciążenie córki - K. U. kosztami pobytu swej matki, a jej babci w domu pomocy społecznej oraz przesłuchanie jej w charakterze świadka na okoliczność dysponowania pozostałą 30% częścią renty rodzinnej matki. Dołączył też kopię testamentu z dnia 12 września 2006 r. powołującego do spadku, jako jedyną spadkobierczynię - właśnie wnuczkę K. U. .
W związku z brakiem zgody na zawarcie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, organ ustalił wysokość należnej opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej z drodze decyzji.
Kolegium podzieliło ustalenia organu pierwszej instancji, co do wysokości dochodu posiadanego przez stronę skarżącą oraz ustalenia, że przekracza ona 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej.
Odnosząc do treści odwołania, iż to wnuczka osoby umieszczonej w domu pomocy społecznej, a córka skarżącego winna wnosić przedmiotowa opłatę zamiast jej syn, organ odwoławczy wyjaśnił, że kolejność osób zobowiązanych do opłaty za pobyt krewnego w domu pomocy społecznej wynika wprost z przepisu art. 61 ust.1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem, przy ustaleniu odpłatności kilku zstępnych spokrewnionych z mieszkańcem w różnym stopniu - w pierwszej kolejności ustalić należy możliwości wnoszenia opłaty przez dzieci, a dopiero potem (o ile zobowiązanie dzieci nie zaspokoi kwoty różnicy pomiędzy średnim kosztem utrzymania mieszkańca a opłatą wnoszoną przez jego mieszkańca i jego dzieci) opłatę wnoszą wnuki mieszkańca.
Odnosząc się z kolei do kwestionowania przez stronę wysokości jej dochodu, Kolegium stwierdziło, że organ pierwszej instancji w sposób prawidłowy ustalił dochód strony, wskazując, że potrącenia komornicze dokonywane z emerytury strony nie podlegają odliczeniu od dochodu.
Kolegium dodało, że na obecnym etapie postępowania podnoszona przez stronę sytuacja ekonomiczna nie ma wpływu na wysokość opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej. Postępowanie o zwolnienie z opłaty jest postępowaniem odrębnym od postępowania o ustalenie obowiązku ponoszenia opłaty i jej wysokości. Najpierw musi istnieć prawomocnie orzeczony obowiązek, a dopiero potem możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku. Postępowanie w tym zakresie, jako odrębne może być prowadzone po prawomocnym ustaleniu opłaty.
Nadto Kolegium uznało, że argumentacja strony, iż wykazana przez organ pierwszej instancji średnia kwota utrzymania matki skarżącego w Domu Pomocy Społecznej nie została oparta na realnych dowodach w zakresie poniesienia kosztów utrzymania na jej rzecz, a jest jedynie średnią arytmetyczną utrzymania wszystkich pensjonariuszy w tym Domu, jest chybiona. Kolegium wyjaśniło, że stosownie do art. 60 ust. 2 ustawy średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznym o zasięgu gminnym ustala wójt (burmistrz, prezydent miasta) i ogłasza w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie później niż do dnia 31 marca każdego roku. Ogłoszenie to stanowi podstawę do ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. Nie istnieje odrębne ustalanie kosztu utrzymania każdego pensjonariusza w domu pomocy społecznej.
Z kolei wniosek o odstąpienie (nieobciążenie) skarżącego opłatą za okres od dnia 7 września 2021 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. organ pierwszej instancji uczyni przedmiotem rozpoznania w odrębnym postępowaniu.
Wobec powyższego zaskarżona decyzja organu pierwszej instancji jest zgodna z prawem.
Pismem z dnia 6 czerwca 2022 r. skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego zarzucił naruszenie:
- prawa materialnego, a mianowicie art. 60 ust. 1 oraz art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej poprzez błędne ich zastosowanie polegające na przedwczesnym obciążeniu skarżącego opłatą za pobyt matki L. w Domu Pomocy Społecznej w sytuacji, gdy postępowanie dowodowe wpływające na wymiar kwoty odpłatności skarżącego oraz osób, które powinny partycypować w utrzymaniu matki w tym Domu Pomocy Społecznej obarczone zostało licznymi błędami, co wpłynęło na interes prawny skarżącego w sposób niekorzystny,
- przepisów postępowania, co wpłynęło na wynik sprawy, a mianowicie, art. 7 w związku z art. 77 §1 i § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez nieprzeprowadzenie wywiadu środowiskowego w sprawie, zignorowanie wniosku dowodowego strony o przesłuchanie świadka K. U. , niewyjaśnienie w pełni okoliczności związanych z sytuacji finansową pensjonariuszki, a w szczególności nieustalenie, kto dysponuje częścią jej emerytury, która nie jest przekazywana na utrzymanie matki w domu pomocy społecznej oraz kto powinien partycypować w kosztach jej utrzymania, a także art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez ustalenie partycypacji skarżącego za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej w kwocie 1.150,76zł w sytuacji, gdy postępowanie dowodowe w zakresie ustalenia przedmiotowej kwoty obarczone zostało licznymi wadami proceduralnymi.
W uzasadnieniu skarżący podniósł, iż przyjęcie matki do domu pomocy społecznej nastąpiło bez konsultacji z osobami następnie obciążonymi częścią opłaty za ten pobyt. Pomimo wniosku o przesłuchanie w charakterze świadka K. U. , organ zupełnie go pominął, a jest ona wnuczką pensjonariuszki, która dysponuje pozostałą 30% częścią renty rodzinnej matki, która wynosi ok. 1.300zł i mogłaby być przeznaczona na pokrycie pozostałych kosztów jej utrzymania. Skarżący dodał też, że matka całość mieszkania zapisała w testamencie na rzecz wnuczki. Podkreślił też, iż nie brał czynnego udziału w postępowaniu. Nie jest też prawdą, "że nie chciał wywiadu środowiskowego". Pracownik socjalny zapytał skarżącego jedynie czy posiada samochód i skserował decyzje ZUS o wysokości jego emerytury. Nic innego nie było wzięte pod uwagę, m.in. to, że ma "zajęcia komornicze", które wpływają na jego sytuację finansową.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, w całości podtrzymując argumentację oraz stanowisko prezentowane na etapie wydania zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji została wydana z naruszeniem prawa skutkującym koniecznością jej uchylenia, a to wobec naruszenia przepisów w zakresie gromadzenia i oceny materiału dowodowego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postepowania administracyjnego, co w konsekwencji mogło prowadzić do naruszenia przepisów prawa materialnego. .
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja wydana w przedmiocie ustalenia odpłatności skarżącego za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej.
Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowią przepisy art. 60 ust. 1, ust. 2 pkt 2 i ust. 3 oraz art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społeczne (t.jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.) W myśl art. 60 ustawy pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. Średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej o zasięgu powiatowym - ustala starosta i ogłasza w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie później niż do dnia 31 marca każdego roku (art. 60 ust. 2 pkt 2 ustawy). Ogłoszony średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej, o którym mowa w ust. 2, może być niższy niż obliczony zgodnie z art. 6 pkt 15, jednak pod warunkiem zapewnienia realizacji zadań na poziomie obowiązującego standardu. W ocenie Sądu organy prawidłowo ustaliły, że skarżąca należy do grona osób obowiązanych do ponoszenia opłat za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej. Zgodnie bowiem z art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 ustawy: obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:
1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i pkt 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
W myśl art. 61 ust. ust. 2 ustawy opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium;
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i pkt 2.
Ustalenie sytuacji rodzinnej osoby zobowiązanej oraz wyliczenie dochodu bądź sumy dochodów wszystkich członków rodziny następuje zgodnie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego w zakresie, w którym normują postępowanie dowodowe. Obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach wymaga natomiast skonkretyzowania i zindywidualizowania co do wysokości oraz osoby zobowiązanej (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2018 r., sygn. akt I OPS 7/17), co następuje w formie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy bądź decyzji określonej w art. 61 ust. 2d i 2e w związku z art. 59 ust. 1 ustawy.
W odniesieniu do dokonywanej przez sąd administracyjny kontroli zaskarżonej decyzji pod względem oceny zgodności z prawem niezbędne pozostaje ustalenie czy organ dokonał wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych mających związek ze sprawą, tj. czy dokonano zebrania i zbadania całego materiału dowodowego, a następnie dokonano jego oceny pod kątem ustalenia czy dana okoliczność została udowodniona zgodnie z regułami postępowania administracyjnego.
W toku niniejszego postępowania organy dokonały ustalenia, że mieszkanka ponosi odpłatność za pobyt w Domu Pomocy Społecznej w okresie od 7 września 2021 r. w wysokości 70% posiadanego dochodu – tj. w kwocie 2.854,67zł, co nie pokrywa w całości kosztów utrzymania mieszkańca w tej placówce. Różnicę między ponoszonym kosztem przez mieszkankę a kosztem utrzymania w pierwszej kolejności powinna pokrywać rodzina, czyli jak ustalił organ pierwszej instancji, jej dwaj synowie, w tym także skarżący. Jak ustalił bowiem organ dochód skarżącego to emerytura w wysokości 3.239,40zł miesięcznie. Kwota ta przekroczyła 300% kryterium dochodowego dla osoby samodzielnie gospodarującej do dnia 31 grudnia 2021 r. o kwotę 1136,00zł (701zł x300%=2103,00), a od dnia 1 stycznia 2022 r. - o kwotę 911,40zł. (776złx300%=2328,00zł). Jednocześnie organ ustalił, że średnio miesięczny koszt utrzymania matki skarżącego w Domu Pomocy Społecznej w okresie od dnia 1 kwietnia 2021 r. do dnia 31 marca 2022 wynosiła 4.827,15zł, a od dnia 1 kwietnia 2022 r. wynosi - 5.156,19zł. Matematyczne wyliczenie doprowadziło do stwierdzenia, że różnica do pokrycia przez członków rodziny w okresie od 7 września 2021 r. do 31 marca 2021 r.- wynosi 1.972,48zł, a od 1 kwietnia 2022 r. - 2.301,52zł. Dokonując kolejnego wyliczenia matematycznego, mianowicie dzieląc powyższe kwoty pomiędzy dwie zobowiązane osoby - do zapłaty przez każdego z synów pozostało po 986,24zł miesięcznie w okresie od 7 września 2021 r. do 31 marca 2002 r., i po 1150,76zł od dnia 1 kwietnia 2022 r.. Wobec ustalonych dochodów skarżącego - jego odpłatność za pobyt matki w domu pomocy społecznej - w okresie od 7 września 2021 r. do 31 grudnia 2021 r. – to kwota 986,24zł a od 1 stycznia 2022 r. – kwota po 911,40zł miesięcznie.
Ustalona powyżej odpłatność skarżącego ustalona została w oparciu o przedstawione wyliczenia matematyczne.
Jak jednak słusznie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 2820/16 "wynik powyższego działania matematycznego, o ile stanowi liczbę dodatnią, stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną".
W tym konkretnym przypadku organ odwoławczy nie odniósł się do tej istotnej kwestii, że powstały wynik (dodatni) stanowi jedynie "górną granicę" odpłatności, nie zaś wysokość ostateczną. W przywołanym w podstawie prawnej, obowiązującym przepisie art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej, ustalenie dochodu strony na gruncie tej normy pozostaje obowiązkiem organu przy uwzględnieniu kwoty dochodu na osobę oraz przy uwzględnieniu "dochodów i możliwości". Nie jest to zatem działanie wyłącznie matematyczne mające na celu ustalenie dochodu na osobę w rodzinie, następnie ustalenie czy dochód ten jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, a przy wymierzaniu skonkretyzowanej odpłatności uwzględnienie by dochód pozostały po wniesieniu opłaty nie był niższy nić 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Nie jest to jedynie dodatnia różnica między dochodem na osobę a kwotą 300% kryterium dochodowego. Konieczne pozostaje bowiem, zgodnie z treścią art. 61 ust. 2d ustawy, uwzględnienie ograniczeń wynikających zarówno z art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy jak i wynikających z art. 103 ust. 2 ustawy, tj. poza wysokością dochodów uwzględnienia wymagają także, a może przed wszystkim "możliwości" o których mowa w art. 103 ust. 2 ustawy. W niniejszej sprawie taka analiza nie została natomiast poczyniona przez organy administracji publicznej. Wprawdzie w aktach sprawy znajduje się w części wypełniony formularz wywiadu środowiskowego, ale oprócz wskazania danych osobowych skarżącego i jego dochodu, nic więcej nie zawiera. W żaden sposób nie została opisana sytuacja majątkowa i dochodowa skarżącego, nie przeprowadzono analizy jego wydatków, a zatem nie ustalono w żaden sposób możliwości skarżącego.
Podczas gdy obowiązujący przepis art. 61 ust. 2d ustawy obliguje przy ustalaniu wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej do uwzględnienia ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale też w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, a więc nie tylko warunku dochodowego, określonego w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit.a ustawy, ale również możliwości skarżącego. Aspekt ten w niniejszej sprawie został całkowicie pominięty, mimo, iż skarżący wielokrotnie podnosił, iż nie jest w stanie tak ustalonej opłaty ponieść. Choć w przedmiotowej sprawie istniały podstawy do decyzyjnego określenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, gdyż skarżący, pomimo odebrania przesyłki z projektem umowy zaproponowanej przez organ, nie podpisał jej w wyznaczonym terminie, to jednak obowiązkiem organu działającego na podstawie art. 61 ust. 2d ustawy przy ustalaniu wysokości opłaty w tym trybie było nie tylko dokładne i szczegółowe ustalenie sytuacji dochodowej skarżącego, ale także uwzględnienie przy tym ograniczeń ustawowych wyszczególnionych w tym przepisie.
Weryfikacja podjętych w sprawie decyzji, ich uzasadnień, pozwala na stwierdzenie, że organy tego obowiązku nie spełniły. Ustalając odpłatność w drodze decyzji organ działając na podstawie art. 61 ust. 2d ustawy organ zobowiązany jest uwzględnić ograniczenia wynikające zarówno z art. 61 ust. 2 pkt 2, jak i wynikających z art. 103 ust. 2 tej ustawy. Oznacza to, że odpłatność może być ustalona tylko wówczas, gdy "w przypadku osoby, jeżeli posiadany dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie", a jednocześnie z uwzględnieniem "wysokości dochodów
i możliwości" danej osoby. Co więcej, w takiej sytuacji ustawodawca wprost wyłączył stosowanie zasady proporcjonalności. Regułę proporcjonalności przewidział bowiem wyłącznie do osób (zstępnych/wstępnych), które odmawiając zawarcia umowy, jednocześnie nie wyrażają zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego (art. 61 ust. 2e i 2f ustawy), który przecież służy m.in. ustaleniu ich możliwości ponoszenia takiej odpłatności. Ustawodawca tylko w takiej sytuacji zezwala na obciążenie ich odpłatnością "w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2"
i "proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia". W piśmiennictwie wskazuje się natomiast, że interpretację pojęcia "możliwości", o którym mowa w art. 103 ust 2 ustawy, ustawodawca pozostawia organowi, należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty, mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty (art. 64 ustawy o pomocy społecznej). Tym samym, mimo rygorów rządzących finansami publicznymi, należy dopuścić sytuacje, w których obciążenia podmiotów zobowiązanych będą niższe, niż wynika to z przytoczonych regulacji (zob. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, Lex el.). W rezultacie to do organu należy ocena "możliwości" poczyniona zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego.
Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy wymaga zaakcentowania, że sytuacja skarżącego nie jest taką, w której strona odmawia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, kiedy to ustawodawca przewidział, że ustalenie odpłatności ma charakter bardziej restrykcyjny i wynika z wyliczenia różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2, ustalanych w myśl ust. 2f - proporcjonalnie do ilości osób. Odmienna interpretacja doprowadziłaby do nieprawidłowego uznania, że regulacje z ust. 2d oraz ust. 2e-2f są tożsame. Sytuacja skarżącego mieści się w dyspozycji art. 61 ust. 2d ustawy. Stosownie do treści tego przepisu – w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy (skarżący nie podpisał w wyznaczonym terminie przesłanego projektu umowy) wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 (w odniesieniu do skarżącej lit.a ) - w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli posiadany dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnej, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium i art. 103 ust. 2 (ustala wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości). W rezultacie ustalenia organu, iż dochód skarżącego z emerytury wynoszącej 3.239,40zł miesięcznie, przekroczył 300% kryterium dochodowego dla osoby samodzielnie gospodarującej w okresie do dnia 31 grudnia 2021 r. o kwotę 1136,00zł, co wynika z wyliczenia różnicy pomiędzy uzyskiwanym dochodem a ustalonym kryterium dochodowym (701zł x300%=2103,00), a od dnia 1 stycznia 2022 r. - o kwotę 911,40zł, z podobnego działania z uwzględnieniem aktualnego nowego kryterium dochodowego (776złx300%=2328,00zł) nie jest automatycznie kwotą ostateczną ustalaną za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, jak to przyjął organ w kwestionowanych decyzjach. Jest to tylko górna granica tej odpłatności, do której należy zastosować dalsze ograniczenia określone w art. 61 ust. 2d, tj. wynikające z odesłania do art. 103 ust. 2 ustawy.
Jak wskazano powyżej art. 61 ust. 1 ustawy normuje krąg osób względem których można orzec o obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej, przy uwzględnieniu kolejności w jakiej wymienione podmioty ponoszą odpłatność za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. W sytuacji jednak, gdy w kręgu obowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej pozostaje kilka osób konieczne staje się ustalenie sytuacji dochodowej każdej z tych osób. Dodatkowo należy wyraźnie podkreślić, co zasadnie podniosło Kolegium, że kolejność osób zobowiązanych do opłaty za pobyt krewnego w domu pomocy społecznej wynika wprost z przepisu art. 61 ust.1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej. Zatem zgodnie z tym przepisem, przy ustaleniu odpłatności kilku zstępnych spokrewnionych z mieszkańcem w różnym stopniu - w pierwszej kolejności ustalić należy możliwości wnoszenia opłaty przez dzieci, a dopiero potem (o ile zobowiązanie dzieci nie zaspokoi kwoty różnicy pomiędzy średnim kosztem utrzymania mieszkańca a opłatą wnoszoną przez jego mieszkańca i jego dzieci) opłatę wnoszą wnuki mieszkańca. W tym aspekcie zatem, zgodnie z sugestiami skarżącego, organ zobowiązany jest dokładnie ustalić nie tylko sytuację dochodową i możliwości skarżącego, ale w przypadku potwierdzenia ewentualnych trudności z poniesieniem odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej przez skarżącego, ocenić sytuację jej wnuczki, a jego córki, jako osoby także zobowiązanej w tym zakresie, chociaż w dalszej kolejności, w szczególności mając na uwadze podkreślane przez skarżącego dysponowanie pozostałymi (tj. ponad kwotę 70% renty rodzinnej) środkami przez wnuczkę osoby przebywającej w domu pomocy. Organy nie dokonały w tym zakresie wyczerpującego i jednoznacznego ustalenia.
Uwzględniając powyższe uzasadnione stało się w ocenie Sądu zastosowanie uprawnień kasatoryjnych. Zaskarżona decyzja została bowiem wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego art. 103 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej, które miało wpływ na rozstrzygnięcie, a także z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 art. oraz 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Mając powyższe na uwadze na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i lit.c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 329) należało orzec o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.
Ponownie rozpoznając sprawę organy rozstrzygające w sprawie zastosują się do oceny prawnej i wytycznych zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku.
Rozstrzygając o możliwościach płatniczych skarżącego organy orzekające muszą mieć na uwadze, że w przypadku ustalenia podstawy do obniżenia opłaty w części przypadającej na jednego ze zobowiązanych, w celu uniknięcia przerzucenia pokrywania różnicy w tym zakresie na gminę, czyli de facto na wszystkich podatników, winny ocenić sytuację dochodową i majątkową zobowiązanych do ponoszenia tej odpłatności w dalszej kolejności.