II SA/Gl 881/22

II SA/Gl 881/22 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2022-10-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-20
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Edyta Kędzierska
Stanisław Nitecki /przewodniczący sprawozdawca/
Tomasz Dziuk
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 132,  art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.), Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 października 2022 r. sprawy ze skargi L. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 20 kwietnia 2022 r. nr SKO.IV/424/24/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta C. z dnia 21 grudnia 2021 r. nr [...].
Uzasadnienie
Decyzją z 21 grudnia 2021 r. nr [...] wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta C. odmówiono przyznania L.W. (dalej jako strona lub skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem – C.W. W materialnoprawnej podstawie tego aktu wskazano przepisy art. 17, art. 20 ust. 3 i art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.; aktualnie obowiązuje tekst ogłoszony w Dz. U. z 2022, poz. 615). W uzasadnieniu decyzji wskazano, że zgodnie z art. 17 ust. 1b przywołanej ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, natomiast z przedłożonych przez stronę dokumentów wynika, że niepełnosprawność jej małżonka istnieje od maja 2009 r., kiedy był on w wieku 39 lat. W tym miejscu organ pierwszej instancji zwrócił uwagę, że mocą wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) Trybunał Konstytucyjny uznał powyższy przepis za niezgodny z Konstytucją RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym unormowaniu ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Podkreślił jednak, że w uzasadnieniu tego wyroku wskazano wyraźnie, iż jego skutkiem nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, uchylenie decyzji przyznających świadczenia ani też wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, lecz pozostawił wykonanie rzeczonego wyroku ustawodawcy, który powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki w celu przywrócenia zgodności z Konstytucją. Skoro zatem do chwili obecnej ustawa o świadczeniach rodzinnych nie została znowelizowana w przedmiotowym zakresie, organy obowiązane są nadal uwzględniać treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w jego obowiązującym brzmieniu.
Od powyższej decyzji L.W. wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., mocą którego przepis ten został uznany został za niezgodny z konstytucją w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym unormowaniu ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Strona przyznała, że niepełnosprawność jej męża powstała po ukończeniu przezeń 25 roku życia, jednak podkreśliła, że odmowa przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego jest bezzasadna albowiem rozstrzygnięcia tego dokonano na podstawie przepisu w niezmienionym brzmieniu, sprzecznym z Konstytucją RP.
Decyzją z 20 kwietnia 2022 r. nr SKO.IV/424/24/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium zaprezentowało mający zastosowanie w sprawie stan prawny, w tym wymogi warunkujące przyznanie prawa do spornego świadczenia wskazane w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, po myśli którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodzinną zastępczą lub spokrewnioną, a także - wymienionym w pkt 4 tego przepisu innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, o ile zachowane są przesłanki wskazane w art. 17 ust. 1a przywołanej ustawy, to znaczy, jeżeli rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz nie ma osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W tym miejscu organ odwoławczy podniósł, że małżonek strony legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy drugiej osoby, zaś niepełnosprawność istnieje u niego od 1 maja 2009 r., czyli od 39 roku życia. Nadto w toku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, że ma on zapewnioną przez domowników właściwą opiekę i pomoc w codziennym funkcjonowaniu, jednakże nie wymaga całodobowej opieki czy pielęgnacji, a tym samym zakres sprawowanej nad nim opieki umożliwia podjęcie zatrudnienia. Dodatkowo w opiece pomaga także jego dorosły mieszkający razem z nim syn.
W świetle powyższego Kolegium podniosło, że strona nie zachowuje przesłanek warunkujących przyznanie spornego świadczenia. Nie jest ono bowiem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż ta wynika nie tylko z moralnego ale i prawnego obowiązku opieki względem rodzica czy małżonka, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia spowodowany koniecznością sprawowania tej opieki. Zgodnie przy tym ze stanowiskiem wyrażonym w orzecznictwie sądowym chodzi tu wyłącznie o opiekę stałą, ciągłą, która wyklucza podjęcie zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej i to nawet w niepełnym wymiarze albowiem świadczenie to stanowi rekompensatę za taką rezygnację. Stałość opieki warunkującej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego musi być nieprzerwana, a w rezultacie wykluczająca nawet częściowe zarobkowanie. Nie spełnia natomiast tego wymogu wprawdzie codzienna, jednak świadczona tylko przez część doby pomoc w prowadzeniu i utrzymywaniu w należytym stanie gospodarstwa domowego sprowadzająca się do przygotowywania posiłków, robienia zakupów, wykupywania recept czy pomocy w ubieraniu. Są to bowiem czynności wykonywane również przez osoby pracujące i nie stanowią one czynności opiekuńczych wymuszonych przez rozległy zakres niepełnosprawności danej osoby, bez których zagrożona byłaby egzystencja i godne funkcjonowanie niepełnosprawnego.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy organ drugiej instancji wywiódł, że zakres opieki sprawowanej przez odwołującą się potwierdzony przez pracownika socjalnego jest niewystarczający, aby mówić o niemożności podjęcia przez nią pracy. Przygotowuje ona bowiem mężowi posiłki, pomaga w utrzymaniu higieny osobistej i pomaga w przemieszczaniu się oraz przy wizytach lekarskich. Są to czynności często wykonywane również przez osoby pracujące, które wspomagają niepełnosprawnego członka rodziny. Przygotowywanie posiłków w domu rodzinnym dla swoich domowników jest zwykłą codzienną czynnością i nie ma ona charakteru opiekuńczego.
Niezależnie od powyższego Kolegium zakwestionowało stanowisko wyrażone w rozstrzygnięciu pierwszoinstancyjnym. Powołując się bowiem na utrwalony pogląd wyrażony w licznych orzeczeniach sądów administracyjnych podkreśliło, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co oznacza, że w przypadku osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż do ukończenia 18 roku życia (lub w przypadku nauki w szkole albo w szkole wyższej do 25 roku życia), kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a skoro tak, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do nabycia przedmiotowego świadczenia należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach L.W. wniosła o uchylenie decyzji zapadłych w obydwu instancjach oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Strona podniosła zarzuty naruszenia przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, a mianowicie art. 7, poprzez niepodjęcie wszelkich czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, art. 8 § 1, poprzez prowadzenie postępowania przez organ drugiej instancji w sposób niebudzący należytego zaufania do władzy publicznej, art. 77 § 1, poprzez nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, art. 107 § 3, poprzez brak wskazania w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przyczyn odmowy poszczególnym dowodom wiarygodności, art. 138 § 1, poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji pierwszoinstancyjnej, art. 79a, poprzez jego niezastosowanie oraz brak uprzedzenia strony o tym, że podzielając argumentację z odwołania może orzec niezgodnie z jej żądaniem z innych przyczyn niż organ pierwszej instancji, a także art. 11 w związku z art. 8 i art. 107 § 3, poprzez lakoniczne, wybiórcze i jednostronne uzasadnienie przez Kolegium swojego stanowiska. Skarżąca podkreśliła, że wbrew twierdzeniom organu odwoławczego spełnia przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, na co wskazuje zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, a zwłaszcza "poszczególne wywiady pracowników socjalnych", które wskazują, że "koniecznym jest uzyskanie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego dla L.W. ze względu na faktyczny i bezpośredni związek pomiędzy okolicznością sprawowania faktycznej opieki nad mężem a spowodowaną tym obiektywną niemożnością podjęcia przez nią zatrudnienia lub wykonywania innej pracy". Równocześnie strona zaznaczyła, że mocą stosownych orzeczeń jej mąż został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy oraz za niepełnosprawną w stopniu znacznym z wyraźnym wskazaniem, że wymaga stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Na dodatkowe potwierdzenie tego faktu dołączyła nadto do skargi zaświadczenie lekarskie wydane przez specjalistę neurologa. W dalszej części skargi strona zaakcentowała, że z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 18 lutego 2022 r. wynika, że codziennie pomaga mężowi w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowaniu posiłków oraz przy przemieszczaniu się po mieszkaniu, z kolei on sam nie ma możliwości samodzielnego poruszania się - nie jest w stanie zejść ze schodów lecz musi być znoszony przez członków rodziny, a nadto potrzebuje pomocy przy zaspokajaniu wszelkich potrzeb fizjologicznych. Wszystko to wskazuje, że sprawowana nad nim opieka ma charakter całodobowy, zaś stanowisko organu drugiej instancji nie zostało poparte prawidłowymi ustaleniami. Nadto wywiodła, że choroba męża cały czas postępuje i dlatego, choć posiada on orzeczenie o stopniu niepełnosprawności już od 2017 r., to dopiero w roku 2021 jego stan zdrowia pogorszył się tak bardzo, że spowodował rezygnację przez nią z pracy z uwagi na konieczność stałej obecności przy nim. Zważywszy powyższe skarżąca zaakcentowała, że niewątpliwie istnieje bezpośredni związek pomiędzy zaprzestaniem przez nią świadczenia pracy a sprawowaną nad mężem opieką. Zajmuje się bowiem nim w sposób stały, codziennie i pozostaje do jego pełnej dyspozycji, dzięki czemu ma on zapewnioną opiekę i pomoc w codziennym funkcjonowaniu, co nie byłoby możliwe w przypadku podjęcia przez nią zatrudnienia, zaś jej obowiązków nie mógłby przejąć ich syn, gdyż pracuje on w systemie zmianowym.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej wniosło o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany zajętego w sprawie stanowiska oraz zasadniczo powtarzając argumentację z uzasadnienia swojej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie
Na wstępie należy podnieść, że po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 przywołanej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Z brzmienia art. 145 § 1 powyższej ustawy wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy też procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie może natomiast kierować się tu względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.
W tym kontekście uznano, że skarga w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) wykazała bowiem, że zarówno zaskarżony akt jak i poprzedzająca go decyzja organu pierwszej instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynika sprawy a tym samym należało je wyeliminować z obrotu prawnego.
Materialnoprawną podstawą wydanego w sprawie rozstrzygnięcia był art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do treści tego unormowania, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu; opiekunowi faktycznemu dziecka; osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności: - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W niniejszej sprawie jest poza sporem, że mocą orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. z [...] r. małżonek skarżącej został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, a w orzeczeniu tym zawarto między innymi wskazania o niezdolności do pracy oraz o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jego niezdolność do samodzielnej egzystencji potwierdza nadto orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] r. Ostatnie zatrudnienie skarżącej trwało przy tym do 31 października 2021 r. zaś stosunek pracy został przez nią rozwiązany za wypowiedzeniem.
Organ pierwszej instancji odmówił jej przyznania wnioskowanego świadczenia podnosząc, że nie spełnia ona wymogu określonego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych albowiem niepełnosprawność jej męża powstała dopiero gdy miał on 39 lat oraz odstępując od jakiejkolwiek oceny przesłanek wyrażonych w art. 17 ust. 1 tej ustawy.
Organ odwoławczy natomiast trafnie zakwestionował to stanowisko słusznie akcentując, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) powyższy przepis został uznany za sprzeczny z Konstytucją RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym unormowaniu ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Także jednak i Kolegium odmówiło przyznania skarżącej żądanego świadczenia opierając swoje rozstrzygnięcie na odmiennej argumentacji, a mianowicie podnosząc, że nie istnieje bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy jej rezygnacją z zatrudnienia a opieką, którą sprawuje nad mężem.
W tym miejscu przyjdzie podkreślić, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, żeby sprawować nad niepełnosprawnym członkiem rodziny opiekę odpowiadającą jego potrzebom, określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności. Zasadnicze znaczenie ma tu więc związek przyczynowy pomiędzy zakresem opieki wskazanym w orzeczeniu a faktycznym sprawowaniem opieki w sposób odpowiadający temu zakresowi powodującym rezygnację bądź niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Aby jednak można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa i - co najistotniejsze - wykluczająca możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym członkiem rodziny (por.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20 - dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - dalej CBOSA). Jak zatem trafnie zwrócił uwagę organ odwoławczy, świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, zaś punkt ciężkości w przedmiocie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tkwi w stałości opieki i jej kwalifikowanym charakterze, a nie w samej opiece nad najbliższym członkiem rodziny, przy czym "stałość" tej kwalifikowanej opieki, wyraża się w konieczności jej sprawowania w sposób ciągły i codzienny, co w konsekwencji wyklucza możliwość wykonywania pracy w ramach stosunku pracy, czy innej pracy zarobkowej. Świadczenie to ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (por. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2792/16 - dostępny w CBOSA). Jakkolwiek zaś wspomniana opieka nie musi być świadczona całodobowo, to jednak nie może być świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby (patrz: wyrok WSA w Gdańsku z 1 kwietnia 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 975/21 - dostępny w CBOSA). Kluczowe znaczenie ma również to, że w pewnym momencie wnioskodawca samodzielnie postanawia albo zrezygnować z zarobkowania (jeżeli pracę zarobkową wykonuje) albo się od niego powstrzymać (jeżeli w danym momencie pracy nie świadczy, a jest zdolny i gotowy do jej podjęcia) czyniąc to z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wobec którego zachodzi konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Oznacza to, że związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką powinien być bezpośredni, a tym samym w sytuacji, gdy opieka nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, tego rodzaju związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje (por. wyrok NSA z 29 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 1854/19 - dostępny w CBOSA).
W konsekwencji, organ administracji, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, obowiązany jest ustalić czy istnieje taki bezpośredni związek między niepodejmowaniem pracy (lub rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym powinien zbadać, jaki jest rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy, a mianowicie, w jakim zakresie osoba niepełnoprawna radzi sobie sama, bądź korzysta z pomocy innych osób bliskich (vide: wyrok NSA z 6 maja 2022 r., sygn. akt I OSK 1472/21 - dostępny w CBOSA).
W tym kontekście nie można uznać, aby zaskarżone rozstrzygnięcie oparte zostało na dostatecznie wyczerpujących ustaleniach. Zasadniczą podstawą tych ustaleń był bowiem wywiad środowiskowy przeprowadzony w dniu 18 lutego 2022 r., gdzie odwołano się do oświadczenia strony o tym, że jej mąż "ze względu na postępującą chorobę wymaga na co dzień pomocy w codziennych czynnościach tj. utrzymanie higieny osobistej, przygotowanie posiłków, pomoc przy przemieszczaniu się w mieszkaniu", a równocześnie stwierdzono, że nie jest on w stanie samodzielnie opuścić mieszkania, z kolei po samym mieszkaniu porusza się na specjalnie przygotowanym krześle wyposażonym w ruchome kółka.
Zdaniem składu orzekającego ustalenia te nie stanowią wystarczającej podstawy do dokonania miarodajnej oceny, czy zakres i charakter pomocy, jakiej wymaga małżonek strony jest tego rodzaju, aby uniemożliwiać jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Przyjdzie bowiem zwrócić uwagę, że zarówno z opisanego wyżej wywiadu środowiskowego jak i z pozostałych zgromadzonych w sprawie dokumentów nie wynika jednoznacznie, jakie czynności mąż skarżącej jest w stanie wykonywać sam w celu zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb. Nie wskazano tam w sposób precyzyjny, czy potrafi on samodzielnie zaspokajać podstawowe potrzeby fizjologiczne (sanitarne i higieniczne), czy jest w stanie sam podgrzać i spożyć uprzednio przygotowany przez żonę posiłek oraz czy daje radę na co dzień bez wyraźnego trudu przemieszczać się po mieszkaniu (na wspomnianym ruchomym krześle) bez pomocy innych osób. Nie określono wreszcie nawet tego, czy ma przez cały czas pełną, niczym niezaburzoną świadomość oraz zdolność do kierowania swoim postępowaniem i do rozpoznania swych czynów. Sformułowania użyte w kwestionariuszu wywiadu środowiskowego z jednej strony bowiem wskazują w sposób dość lakoniczny i ogólnikowy czynności, przy których żona mu pomaga, jednak z drugiej strony w ogóle brak tam wskazania, przy jakich konkretnych czynnościach pomoc ta ma charakter konieczny, to znaczy taki, bez której sam by sobie nie poradził, a przy jakich stanowi dlań jedynie pewne uzupełnienie czy ułatwienie. W tym zakresie zamieszono tam tylko jedno krótkie sformułowanie o tym, że "w czasie przeprowadzania wywiadu mąż skarżącej przebywał w kuchni (wspólnie z żoną pili herbatę), w czasie posiłków także przemieszcza się po kuchni". Twierdzenie takie nie jest jednak wystarczające albowiem nie udziela jasnej odpowiedzi na postawione wyżej pytania, lecz opisuje tylko jedno fragmentaryczne zachowanie stwierdzone w trakcie wywiadu. Warto zwrócić uwagę, że - jak trafnie wywodziła skarżącą - pomiędzy przywołanymi w kwestionariuszu wywiadu jej oświadczeniami o pomocy przy przemieszczaniu się po mieszkaniu a stwierdzeniem pracownika socjalnego o samodzielnym przemieszczaniu się przezeń po kuchni istnieje pewna sprzeczność, która jednak nie została przez organ odwoławczy wyjaśniona ani nawet skomentowana.
Opisane wyżej braki stanowią naruszenie prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego i dlatego w toku ponownego rozpoznania sprawy konieczne będzie przeprowadzenie dodatkowych czynności, w tym kolejnego wywiadu środowiskowego, celem dokonania szczegółowych ustaleń we wskazanym wyżej zakresie. Tylko bowiem takie ustalenia pozwolą na stwierdzenie, czy istniejący po stronie męża skarżącej brak samodzielności jest na tyle poważny, że realizacja jego koniecznych potrzeb życiowych możliwa jest wyłącznie z jej pomocą, a w konsekwencji, czy pomoc ta ma tak absorbujący charakter, aby wykluczać podjęcie przez nią zatrudnienia i to nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Czynności te dokonane zostaną przez organ pierwszej instancji albowiem także jego decyzję należało uchylić, gdyż również ona koliduje ze wspomnianymi normami procesowymi - skoro w uzasadnieniu tego aktu w ogóle nie nawiązano do przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a dodatkowo narusza prawo materialne, a mianowicie art. 17 ust. 1b tej ustawy, poprzez jego zastosowanie w brzmieniu, które zostało uznane przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją RP.
Dodatkowo warto zaznaczyć, że podstawą odmowy przyznania spornego świadczenia nie może być sam fakt, że skarżąca sprawowała opiekę nad mężem jeszcze na długo przez rezygnacją z pracy. Jakkolwiek bowiem jej mąż legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności już od lipca 2017 r. a strona rzeczywiście oświadczyła, że opiekowała się nim wcześniej, to jednak w skardze podkreślała, że choroba ma charakter postępujący i dopiero w roku 2021 r. jego stan pogorszył się na tyle, że spowodował konieczność otoczenia go opieką na tyle absorbującą, że zmusiło to ją do zaprzestania świadczenia pracy. W takiej sytuacji, odmowa przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego mogłaby zostać uznana za zasadną jedynie wówczas, gdyby organ wykazał, że tego rodzaju pogorszenie stanu zdrowia nie miało w istocie miejsca.
Chybiony jest również podnoszony przez organ odwoławczy argument o tym, że oprócz skarżącej jest jeszcze inna osoba, która może sprawować opiekę nad jej mężem, a mianowicie ich syn, który także jest obowiązany do alimentacji względem ojca. Po pierwsze bowiem art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasadniczo nie określa tego, która z osób zobowiązanych alimentacyjnie powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W sytuacji zatem, gdy jedna z nich, która w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę i z tego tytułu zrezygnowała z pracy (bądź nie podejmuje zatrudnienia), ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania jej tego prawa z tego powodu, że są jeszcze inne osoby, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia (por.: wyrok NSA z 28 lipca 2022, sygn. akt I OSK 1867/21 - dostępny w CBOSA). Po drugie zaś - w niniejszej sprawie syn skarżącej i tak nie mógłby ubiegać się o to świadczenie albowiem jego ojciec pozostaje ze skarżącą w związku małżeńskim, a zatem wobec ich syna zachodzi przesłanka negatywna, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W ramach ponownie prowadzonego postępowania organ pierwszej instancji przeprowadzi postępowanie dowodowe w sprawie celem wyjaśnienia wszystkich podniesionych powyżej okoliczności i w oparciu o poczynione ustalenia podejmie stosowne rozstrzygnięcie.
Zważywszy wszystkie podniesione wyżej okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, działając na podstawie art. 132 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.
O kosztach postępowania nie orzeczono albowiem skarżąca jest w niniejszej sprawie objęta ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych a równocześnie nie korzystała z pomocy profesjonalnego pełnomocnika.