II SA/Gl 862/25

II SA/Gl 862/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-09-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-07-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Tomasz Dziuk /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 572
art. 138 par. 2
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 64 a- art. 64e, art. 151a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 września 2025 r. sprawy ze sprzeciwu syndyka masy upadłości K. J. - osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 5 czerwca 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/488/2025/7156 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Zaskarżoną sprzeciwem decyzją z dnia 5 czerwca 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach uchyliło decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 24 marca 2025 r. uznającą, że kwoty wypłacone K. J. za okres od 1 listopada 2023 r. do 31 października 2024 r. w wysokości 2.509,08 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Do uchylenia decyzji organu I instancji doszło na skutek odwołania złożonego przez K. J. Jako podstawę prawną swojej decyzji Kolegium wskazało art. 138 § 2 k.p.a.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało na postanowienie Sądu Rejonowego K. [...] w K. [...] Wydział Gospodarczy z dnia [...] r., w którym ogłoszono upadłość K. J. jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Jednocześnie na syndyka masy upadłości wyznaczono A. O. Kolegium stwierdziło przy tym, że decyzja organu I instancji została doręczona stronie w dniu 15 kwietnia 2025 r., a zatem już po dacie wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Tymczasem zgodnie z art. 144 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (obecnie: t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 614 ze zm.) po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka lub przeciwko niemu. Zatem po ogłoszeniu upadłości wyłącznie syndykowi przysługuje legitymacja w sprawach dotyczących masy upadłości, zaś strona upadła jest jej pozbawiona. Z tych względów Kolegium stwierdziło, że organ I instancji winien adresatem decyzji uczynić syndyka masy upadłości.
Według Kolegium pojawienie się w sprawie powyższych okoliczności rodzi konieczność uchylenia decyzji organu I instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia przez ten organ. Kolegium wskazało przy tym, że w ramach ponownego rozpatrzenia sprawy organ I instancji ma uwzględnić treść postanowienia Sądu Rejonowego z [...] r. o ogłoszeniu upadłości.
Sprzeciw od decyzji Kolegium wniósł syndyk masy upadłości, domagając się jej uchylenia.
W sprzeciwie zarzucono naruszenie art. 144 ust. 1 Prawa upadłościowego poprzez dokonanie nieprawidłowej wykładni polegającej na uznaniu, że postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń powinno być prowadzone wobec syndyka masy upadłości.
W uzasadnieniu sprzeciwu podniesiono m.in., że przedmiotowe świadczenia nie dotyczą masy upadłości. Wynika to z art. 833 § 6 k.p.c. w związku z art. 63 ust. 1 pkt 1 prawa upadłościowego. W sprawie nie znajduje zatem zastosowania art. 144 ust. 1 Prawa upadłościowego. Tym samym doręczenie przez organ I Instancji decyzji K. J.było prawidłowe.
Podniesiono ponadto, że zobowiązania powstałe przed ogłoszeniem upadłości podlegają zgłoszeniu do postępowania upadłościowego na podstawie art. 240 prawa upadłościowego jako wierzytelności z tytułu zwrotu dotacji publicznych. Zatem to K. J. jest zobowiązana do zwrotu świadczeń, a nie syndyk masy upadłości.
W odpowiedzi na sprzeciw Kolegium wniosło o jego oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zakwestionowanej przez syndyka decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności odnotowania wymaga, że na podstawie art. 9 pkt 7 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw, od dnia 1 czerwca 2017 r. wprowadzono do ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi instytucję sprzeciwu, który przysługuje od rozstrzygnięcia wydanego na podstawie art. 138 § 2 k.p.a.
Przepis art. 64a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej "p.p.s.a.") stanowi, że od decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 k.p.a., skarga nie przysługuje, jednakże strona niezadowolona z treści decyzji może wnieść od niej sprzeciw.
Przedmiotem rozpoznania Sądu w niniejszej sprawie jest sprzeciw strony od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach, uchylającej decyzję organu I instancji i przekazującej sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ.
Zakwestionowane przez stronę wnoszącą sprzeciw rozstrzygnięcie organu odwoławczego zostało wydane z powołaniem się na art. 138 § 2 k.p.a. i ma charakter kasacyjny. Okoliczność ta ma kluczowe znaczenie dla rozpoznania niniejszej sprawy, gdyż w obowiązującym stanie prawnym w świetle powołanego powyżej art. 64a p.p.s.a. jedynym środkiem zaskarżenia pozwalającym na poddanie wydanej w toku postępowania administracyjnego decyzji kasacyjnej kontroli sądu administracyjnego jest sprzeciw od tej decyzji.
Sprzeciw jest środkiem zaskarżenia, różniącym się istotnie od klasycznej skargi. Jak wynika z art. 64e p.p.s.a. instytucja sprzeciwu ma charakter formalny i ograniczony, gdyż służy wyłącznie do zbadania prawidłowości zastosowania przez organ odwoławczy ustawowych przesłanek uchylenia decyzji wydanej na podstawie art. 138 § 2 k.p.a.
Celem instytucji sprzeciwu jest przyspieszenie rozpatrzenia i załatwienia sprawy administracyjnej co do jej istoty. Z tego względu sąd rozpoznaje sprzeciw, co do zasady, na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego, gdyż nie dokonuje merytorycznej oceny prawidłowości rozpatrzenia i załatwienia sprawy co do jej istoty (art. 64d § 1 p.p.s.a.). Wskazać także należy na art. 151a § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd, uwzględniając sprzeciw od decyzji, uchyla decyzję w całości, jeżeli stwierdzi naruszenie art. 138 § 2 k.p.a.
Konsekwencją powołanych powyżej uregulowań prawnych zawartych w przepisach p.p.s.a jest to, że sąd w ramach kontroli zgodności z prawem decyzji kasacyjnej wydanej przez organ odwoławczy ocenia, czy w realiach danej sprawy organ ten zasadnie skorzystał z możliwości wydania takiej decyzji, czy też bezpodstawnie zaniechał załatwienia sprawy co do jej istoty.
Podstawowym obowiązkiem sądu administracyjnego, rozpoznającego sprzeciw od decyzji kasacyjnej, jest więc przede wszystkim ustalenie, czy wystąpiły przesłanki do zastosowania art. 138 § 2 k.p.a. Sąd administracyjny rozstrzygnąć zatem musi kwestię, czy na etapie postępowania odwoławczego wystąpiły przesłanki do odstąpienia przez organ II instancji od zasady ogólnej ponownego, merytorycznego rozpoznania sprawy albo zakończenia jej w inny sposób.
Rozstrzygnięcie powyższej kwestii wymaga odniesienia się do treści art. 138 § 2 k.p.a. W świetle tego przepisu organ odwoławczy może wydać decyzję kasacyjną, gdy decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Dla wykładni art. 138 § 2 k.p.a. istotne znaczenie ma art. 136 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ odwoławczy może przeprowadzić na żądanie strony lub z urzędu dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję. Analiza norm procesowych wynikających z powyższych przepisów k.p.a. prowadzi do wniosku, że organ odwoławczy może skorzystać z wynikającego z art. 138 § 2 k.p.a. uprawnienia do skasowania decyzji organu I instancji tylko w sytuacji, w której organ ten, stosując środki wskazane w art. 136 § 1 k.p.a., nie będzie mógł we własnym zakresie naprawić wad postępowania pierwszoinstancyjnego co do wyjaśnienia "zakresu sprawy mającego istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie".
Badając w niniejszej sprawie – w świetle powyższych kryteriów – zasadność wydania przez Kolegium na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. zakwestionowanej sprzeciwem decyzji Sąd stwierdził, że okoliczności, jakimi kierował się organ odwoławczy, nie uzasadniały uchylenia decyzji organu I instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia.
W toku postępowania odwoławczego Kolegium ustaliło, że postanowieniem Sądu Rejonowego K. [...] w K. [...] Wydział Gospodarczy z dnia [...]r. ogłoszono upadłość K. J. jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Słusznie, w ocenie Sądu, przy tym dostrzegło, że postanowienie to zostało wydane po dacie wydania decyzji przez organ odwoławczy, a przed jej doręczeniem stronie odwołującej. Z aprobatą odnieść się także należy do tego, że Kolegium zwróciło uwagę na treść art. 144 ust. 1 Prawa upadłościowego, z którego wynika m.in. że po ogłoszeniu upadłości postępowania administracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu. Jednak pomimo zwrócenia uwagi na właściwy przepis prawa upadłościowego Kolegium w sposób nieprawidłowy oceniło skutki jakie wynikająca z niego norma prawna wywiera w postępowaniu administracyjnym, w ramach którego w dniu 24 marca 2025 r. Prezydent Miasta S. wydał wobec K. J. decyzję uznającą, że kwoty wypłacone za okres od 1 listopada 2023 r. do 31 października 2024 r. w wysokości 2.509,08 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Decyzja ta w dacie wydania zawierała prawidłowe oznaczenie jej adresata. Organ I instancji prawidłowo uruchomił również działania zmierzające do doręczenia tej decyzji jej adresatowi. Jednak w sytuacji, w której po dacie wydania decyzji a przed jej doręczeniem doszło do ogłoszenia upadłości adresata tej decyzji, to jej doręczenia dokonać należało już do rąk syndyka masy upadłości. Doręczenie dokonane w dniu 15 kwietnia 2025 r. do rąk K. J. nie mogło być zatem uznane za skuteczne. Wraz z ogłoszeniem upadłości utraciła ona legitymację procesową do występowania w tym postępowaniu administracyjnym, a legitymację taką nabył syndyk masy upadłości. Nie zachodziła zatem konieczność, aby postępowanie pierwszoinstancyjne zostało powtórnie przeprowadzone z udziałem syndyka. Tak byłoby wtedy, gdyby do ogłoszenia upadłości doszło jeszcze przed wszczęciem postępowania administracyjnego albo w jego trakcie jeszcze przed wydaniem decyzji pierwszoinstacyjnej. Jednak w sytuacji, gdy przed ogłoszeniem upadłości już doszło do wydania tej decyzji, a jedynie nie doszło jeszcze do jej doręczenia, to skutki ogłoszenia upadłości dla legitymacji procesowej K. J. należało ocenić najpierw z punktu widzenia skuteczności doręczenia tej decyzji, a potem z punktu widzenia jej legitymacji do wniesienia odwołania.
Sądy administracyjne wielokrotnie rozważały skutki procesowe jakie ogłoszenie upadłości powoduje w postępowaniu administracyjnym. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela i przyjmuje za własne rozważania, jakie w tym zakresie przeprowadził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w wyroku z dnia 24 października 2024 r., sygn. akt I SA/Ke 282/24 oraz inne sądy administracyjne, których wyroki zostały przywołane w uzasadnienie tego orzeczenia. Za tymi wyrokami należy zaakcentować, że ogłoszenie upadłości wywołuje skutek procesowy w postaci utraty legitymacji procesowej upadłego w odniesieniu do postępowań dotyczących masy upadłości. Reguła ta dotyczy również postępowań wszczętych przed ogłoszeniem upadłości. Co prawda upadły pozostaje stroną tych postępowań w znaczeniu materialnoprawnym, lecz przyznanie legitymacji procesowej syndykowi powoduje, że upadły nie ma tej legitymacji do występowania w postępowaniu w charakterze strony w sprawach dotyczących masy upadłości. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 13 lutego 2024 r. (I FSK 2199/23) ogłoszenie upadłości skutkuje tym, że z jednej strony, upadły traci prawo do sprawowania zarządu, a z drugiej - z mocy prawa syndyk obejmuje majątek upadłego, którym zarządza i likwiduje go do czasu zakończenia postępowania upadłościowego (por. art. 173 Prawa upadłościowego). Prawidłowe sprawowanie zarządu masą upadłości nie byłoby możliwe bez jednoczesnego zapewnienia syndykowi możliwości występowania w postępowaniach sądowych i administracyjnych dotyczących masy upadłości. Powyższe spowodowało konieczność wprowadzenia regulacji, wedle której w przypadku ogłoszenia upadłości postępowania sądowe i administracyjne, dotyczące masy upadłości, mogą być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez syndyka lub przeciwko niemu (art. 144 ust. 1 Prawa upadłościowego). Przedmiotowy przepis zawiera normę prawną o charakterze bezwzględnie obowiązującym (Izabella Gil: "Legitymacja procesowa syndyka w postępowaniach cywilnych dotyczących masy upadłości", Gdańskie Studia Prawnicze Nr 2 (54)/2022). W uzasadnieniu wyroku z 1 czerwca 2022 r. (III OSK 5034/21) NSA wskazał, że syndyk nie jest typowym zastępcą pośrednim upadłego, bowiem w przeciwieństwie do typowego zastępcy pośredniego staje się zastępcą z mocy samego prawa, niezależnie od woli upadłego, który nie ma również wpływu na zakończenie bytu prawnego zastępcy oraz podejmuje czynności, które wykraczają poza zakres kompetencji typowego zastępcy. Zastępstwo pośrednie określane jest mianem podstawienia procesowego, które polega na tym, że w procesie zamiast podmiotu będącego stroną w znaczeniu materialnym występuje jako strona w znaczeniu formalnym inny podmiot, eliminując przy tym w sposób pierwotny albo następczy, możliwość takiego wystąpienia przez stronę w znaczeniu materialnym.
W przypadku spraw dotyczących masy upadłości legitymację procesową ma tylko syndyk, który działa na rzecz upadłego, ale w imieniu własnym. W sytuacji tej legitymację procesową ma tylko podmiot podstawiony. Tym samym syndyk realizuje w procesie dotyczącym masy upadłościowej prawa upadłego w imieniu własnym, dochodząc prawa podmiotowego upadłego lub przeciwstawiając się żądaniom skierowanym do upadłego. Podobne stanowisko wyraził NSA w wyroku z 15 lipca 2020 r., I GSK 288/18). Z kolei w postanowieniu z 10 sierpnia 2017 r., I CZ 79/17 Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że syndyk masy upadłości nie działa jako przedstawiciel ustawowy lub organ upadłego, lecz jako samodzielna strona postępowania.
Skutkiem ogłoszenia upadłości K. J. była zatem utrata przez nią legitymacji do bycia stroną postępowania w znaczeniu formalnym. Legitymowanym procesowo jako strona do występowaniu w tym postępowaniu został jedynie syndyk i to jemu w realiach rozpoznawanej sprawy należało doręczyć wydaną przez organ I instancji decyzję.
Zamiast zatem uchylać decyzję organu I instancji i przekazywać sprawę do ponownego rozpatrzenia, Kolegium powinno było skoncentrować uwagę na tym, czy decyzja organu I instancji mogła w ogóle zostać uznana za skutecznie doręczoną, a także na tym, czy osoba, która wniosła odwołanie na skutek ogłoszenia upadłości posiadała legitymację do jego wniesienia. Nie było zatem podstaw do zastosowania art. 138 § 2 k.p.a., gdyż w pierwszej kolejności rozważyć należało, czy Kolegium w ogóle może rozpatrywać odwołanie wniesione przez osobę, której upadłość ogłoszono w okresie pomiędzy datą wydania, a datą doręczenia decyzji organu I instancji.
Ponadto na przeszkodzie do skorzystania z art. 138 § 2 k.p.a. stało i to, że wynikająca z tego przepisu kompetencja do skasowania decyzji organu I instancji została uzależniona od stwierdzenia, że do jej wydania doszło z naruszeniem przepisów postępowania. Tymczasem takiego naruszenia w realiach rozpoznawanej sprawy Kolegium w istocie nie stwierdziło, choć przepis ten wskazało jako podstawę prawną swojej decyzji. Postępowanie organu zostało wszczęte, przeprowadzone i zakończone z udziałem strony. Wadliwe i w konsekwencji nieskuteczne doręczenie prawidłowo wydanej decyzji nie może stanowić podstawy do zastosowania art. 138 § 2 k.p.a. Do tego zaś w istocie sprowadzałoby się uchylenie decyzji, do której wydania doszło przed ogłoszeniem upadłości jej adresata, a którą już po ogłoszeniu upadłości, zamiast syndykowi, doręczono nieposiadającemu już legitymacji procesowej upadłemu.
Pamiętać przy tym należy o treści art. 110 § 1 k.p.a., stanowiącym m.in., że organ administracji jest związany wydaną przez siebie decyzją od daty jej doręczenia. W przepisie tym chodzi o doręczenie decyzji podmiotowi posiadającemu legitymację procesową. Jeżeli zatem podmiot oznaczony jako adresat decyzji, pomiędzy datą jej wydania a datą doręczenia, utracił tę zdolność i przestał być stroną w znaczeniu formalnym, to doręczenie decyzji temu podmiotowi nie powoduje powstania po stronie organu stanu związania wydaną decyzją i nie skutkuje jej wejściem do obrotu prawnego. Jeżeli pomimo tego taka osoba wniesie odwołanie, to sama okoliczność, że w przekazanej do jej rąk decyzji wskazano ją jako adresata, nie powoduje, że zachowuje ona legitymację do wniesienia odwołania od tej decyzji. Odwołanie zaś nie może być wówczas rozpatrzone zarówno z przyczyn podmiotowych, jako wniesione przez osobę do tego nielegitymowaną, jak i z przyczyn przedmiotowych, a to wobec braku przedmiotu zaskarżenia, gdyż decyzja w ogóle nie weszła do obrotu prawnego.
Wbrew zarzutowi podniesionemu w sprzeciwie w sprawie nie doszło do naruszenia art. 144 ust. 1 Prawa upadłościowego. Jednak pomimo tego sprzeciw został uwzględniony, gdyż kontrolując kwestionowaną w nim decyzję i nie będąc związanym treścią zarzutów Sąd stwierdził mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie art. 138 § 2 k.p.a. polegające na zastosowaniu przez Kolegium tego przepisu, pomimo braku ku temu podstaw.
Sąd nie podzielił także stanowiska syndyka, wedle którego w realiach rozpoznawanej sprawy zastosowanie znajdować powinien art. 833 § 6 k.p.c. w związku z art. 63 ust. 1 pkt 1 Prawa upadłościowego. Przedmiotem sprawy nie jest bowiem przyznanie świadczenia rodzinnego. Natomiast przywołany przez syndyka art. 240 Prawa upadłościowego nie wpływa na ocenę skutków procesowych ogłoszenia upadłości z punktu widzenia doręczenia i wejścia do obrotu prawnego decyzji organu I instancji, skasowanej kontrolowanym obecnie rozstrzygnięciem Kolegium.
Mając na względzie powyższe rozważania Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, że zakwestionowana sprzeciwem decyzja Kolegium narusza art. 138 § 2 k.p.a. W związku z tym Sąd na podstawie art. 151a § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.
Prowadząc ponownie postępowanie Kolegium, kierując się przedstawioną powyżej oceną prawną Sądu, w pierwszej kolejności rozważy legitymację procesową osoby, która wniosła odwołanie i wyda stosowne rozstrzygnięcie, sygnalizując przy tym organowi I instancji konieczność prawidłowego doręczenia decyzji syndykowi masy upadłości.