II SA/Gl 844/25

II SA/Gl 844/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-10-15
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-06-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Aneta Majowska /sprawozdawca/
Grzegorz Dobrowolski
Rafał Wolnik /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 30 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Dz.U. 2023 poz 1429
art. 63 ust. 11, ust. 9
Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 77 par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c,  art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski,, Asesor WSA Aneta Majowska (spr.), Protokolant specjalista Anna Koenigshaus, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 października 2025 r. sprawy ze skargi Z. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 28 kwietnia 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/387/2025/5310 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia 20 lutego 2025 r. znak [...].
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 20 lutego 2025 r. nr [...] Prezydent Miasta Z. (dalej: organ pierwszej instancji), w oparciu o art. 32 ust. 2, art. 3 pkt 11 oraz art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 323, z późn. zm., dalej: u.ś.r.) ustalił wysokość oraz zobowiązał do zwrotu Z. S. (dalej: Skarżący) nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych - specjalnego zasiłku opiekuńczego, wypłaconego na mocy decyzji z dnia 25 listopada 2024 r. nr [...], w wysokości 1.860 zł za okres od listopada 2024 r. do stycznia 2025 r.
W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ podał, że na mocy decyzji z dnia 25 listopada 2024 r. nr [...] zostało Skarżącemu przyznane prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego na okres od 1 listopada 2024 r. do 30 kwietnia 2025 r. w związku z opieką nad E. S. (dalej: osoba wymagająca opieki).
W dniu 27 stycznia 2025 r. organ uzyskał informację z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznaniu osobie wymagającej opieki świadczenia wspierającego w okresie od 18 stycznia 2024 r. do 30 kwietnia 2025 r. Następnie w oparciu o art. 63 ust. 6 i ust. 11 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1429 z późn. zm., dalej u.ś.w.) wyjaśnił, że specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki ma przyznane prawo do świadczenia wspierającego, jednocześnie za nienależnie pobrany specjalny zasiłek opiekuńczy uważa się zasiłek wypłacony za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. W tym stanie rzeczy organ wywiódł, że wypłacona w ww. okresie kwota świadczenia wyczerpuje definicję nienależnie pobranego świadczenia. Decyzja została doręczona w dniu 10 marca 2025 r.
W piśmie złożonym w ustawowym terminie do wniesienia odwołania (dnia 21 marca 2025 r.), Odwołujący się wniósł o umorzenie kwot wskazanych w decyzji, oraz podkreślił, że nie został poinformowany o obowiązku zwrotu świadczeń po złożeniu przez małżonkę wniosku o przyznanie świadczenia wspierającego. Podał też, że pozostaje bez dochodu i oczekuje na wydanie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, uprzednie które straciło ważność kwalifikowało Stronę do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.
Po rozpoznaniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, działając w oparciu o art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 570) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.), decyzją z dnia 28 kwietnia 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/387/2025/5310, utrzymało w całości w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
Po przywołaniu stanu sprawy, organ odwoławczy poczynił ustalenia w sposób zbieżny z ustaleniami organu pierwszej instancji, następnie wyjaśnił, że Odwołujący się otrzymał za sporny okres od 1 listopada 2024 r. do 31 stycznia 2025 r. specjalny zasiłek opiekuńczy w kwocie 1.860 zł, gdy w tym okresie osoba wymagająca opieki otrzymała wypłacone przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych świadczenie wspierające. W analizowanym przypadku, w ocenie Kolegium, powstały świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 63 ust. 11 u.ś.w., specjalny zasiłek opiekuńczy został bowiem wypłacony za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. Końcowo organ odwoławczy pouczył o wynikającej z art. 30 ust. 9 u.ś.r. możliwości zastosowania ulg w płatności, wskazując, że wniosek Strony zawarty w treści odwołania o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń zostanie objęty przedmiotem odrębnego postępowania przed organem pierwszej instancji.
Decyzja została doręczona w dniu 5 maja 2025 r.
W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, wniesionej w dniu 27 maja 2025 r., Skarżący podkreślił ponownie, że nie został poinformowany o skutkach przyznania osobie wymagającej opieki świadczenia wspierającego, tj. obowiązku zwrotu pobieranego specjalnego zasiłku opiekuńczego. Podał, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, a pobrane świadczenie zostało przeznaczone na zaspokojenie pilnych potrzeb wynikających z prowadzenia gospodarstwa domowego, zakup leków, zakup specjalistycznej diety dla małżonki, opłacenie mediów. Nadto zwrócił uwagę, że nie może podjąć pracy ze względu na sprawowaną opiekę. Do skargi przedłożył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. zaliczające Skarżącego do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności oraz faktury za zakup leków z dnia 22 maja 2025 r.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Podczas rozprawy Skarżący podtrzymał wniesioną skargę, w szczególności wskazał, że nie miał świadomości nienależnego pobierania świadczenia, zwrócił też uwagę na ciężką sytuację materialną i zdrowotną w jego rodzinie, oraz, że obecnie z uwagi na stan swojego zdrowia nie jest w stanie podjąć pracy, gdyż potencjalni pracodawcy nie chcą go zatrudnić, oświadczył także, że przed udarem pracował zawodowo i z tego tytułu były odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne (protokół rozprawy z dnia 15 października 2025 r.).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje.
Zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wskazana kontrola nie oznacza jednak przejęcia przez Sąd sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia.
Sądy administracyjne nie orzekają bowiem merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a.
Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Mając na uwadze tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych oraz przyczyny wzruszenia decyzji organów administracji publicznej, Sąd uznał, że rozstrzygnięcia organów zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa, które uzasadniało zastosowanie kompetencji kasatoryjnych.
Kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego stało się ustalenie czy organy administracji publicznej orzekające w sprawie prawidłowo uznały, że kwoty specjalnego zasiłku opiekuńczego za okres wskazany w sentencji decyzji są nienależnie pobranymi świadczeniami w rozumieniu art. 30 ust. 1 u.ś.r. w zw. z art. 63 ust. 11 u.ś.w.
Normatywną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Stosownie do brzmienia art. 63 ust. 11 ustawy o świadczeniu wspierającym, za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, uważa się świadczenie lub zasiłek wypłacone za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. Zgodnie natomiast z treścią art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Świadczeniem rodzinnym jest m.in. specjalny zasiłek opiekuńczy (art. 2 pkt 2 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2024 r.).
W ocenie Sądu, przywołana regulacja ma zastosowanie wyłącznie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co w doktrynie, jak i orzecznictwie odróżnia się od świadczeń nienależnych. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła.
Jak wynika z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego zostało przyznane Skarżącemu od 1 listopada 2024 r. do 30 kwietnia 2025 r. w wysokości 620 zł miesięcznie na mocy decyzji organu z dnia 25 listopada 2024 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku z dnia 7 października 2024 r. (karta nr 17 akt administracyjnych).
Zgodnie natomiast z zalegającą w aktach Informacją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 stycznia 2025 r., małżonce Skarżącego zostało przyznane prawo do świadczenia wspierającego od 18 stycznia 2024 r. do 31 stycznia 2024 r., od 1 lutego 2024 r. do 29 lutego 2024 r., od 1 marca 2024 r. do 30 kwietnia 2025 r. (karta nr 20 akt administracyjnych), na podstawie decyzji z dnia 28 listopada 2024 r. na wniosek złożony dnia 15 listopada 2024 r. (karta nr 18 akt administracyjnych).
W ocenie Sądu, w tych okolicznościach brak było podstaw do przyjęcia, że w okresie poprzedzającym powzięcie wiedzy o wydaniu decyzji przyznającej małżonce Skarżącego prawo do świadczenia wspierającego, Skarżący pobierał świadczenie rodzinne w złej wierze - ze świadomością, że mu się ono nie należy, z tym zastrzeżeniem, że zostałby uprzednio prawidłowo pouczony o skutkach wynikających z art. 63 ust. 11 u.ś.w. Nie sposób bowiem przyjąć, że Skarżący pobierając specjalny zasiłek opiekuńczy mógł i powinien przypuszczać, że jego małżonka otrzyma prawo do świadczenia wspierającego z mocą wsteczną od 18 stycznia 2024 r.
Nie można w związku z tym w żaden sposób stwierdzić, że pobierając specjalny zasiłek opiekuńczy od 1 listopada 2024 r. Skarżący miał świadomość, tego, że w przyszłości ziszczą się okoliczności, które przesądzą o nieistnieniu podstaw do jego pobierania. Skarżący nie mógł wiedzieć, czy świadczenie wspierające w ogóle zostanie przyznane. Ponadto Skarżący podkreślał w odwołaniu jak i w skardze, że nie został pouczony o skutkach w postaci konieczności zwrotu zasiłku w sytuacji przyznania osobie wymagającej opieki świadczenia wspierającego, w aktach również brak tego rodzaju pouczenia.
Świadomość, że świadczenie jest nienależne ma istnieć w dacie jego pobierania, a nie dotyczyć sytuacji przyszłych, niemożliwych do przewidzenia w dacie jego pobierania. W konsekwencji strona nie może ponosić negatywnych skutków takiego stanu rzeczy (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 29 stycznia 2025 r. sygn. akt II SA/Łd 779/24). Przyznanie świadczenia wspierającego z mocą wsteczną nie może mieć wpływu na ocenę świadomości w aspekcie należnego świadczenia, pobieranego przed wydaniem decyzji (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 25 września 2024 r. sygn. akt II SA/Rz 648/24). Sąd w składzie orzekającym podziela powyższe stanowisko (podobnie wypowiedział się: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu z w wyroku z dnia 2 lipca 2025 r. sygn. akt IV SA/Po 487/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z dnia 22 lipca 2025 r. sygn. akt II SA/Ol 291/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 7 sierpnia 2025 r. sygn. akt II SA/Sz 163/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z dnia 25 kwietnia 2025 r. sygn. akt II SA/Gl 1448/24).
Samo złożenie wniosku nie oznacza bowiem, że świadczenie zostanie przyznane. Zdaniem sądu, z tych wszystkich powodów, gdy chodzi o okres do powzięcia wiedzy o decyzji przyznającej świadczenie wspierające osobie wymagającej opieki, z warunkiem prawidłowego pouczenia, nie ziściły się, z przyczyn wyżej wskazanych, przesłanki uznania specjalnego zasiłku opiekuńczego za świadczenie nienależnie pobrane, a co za tym idzie w tym okresie nie ma też podstaw do orzekania o obowiązku jego zwrotu.
W rezultacie, przeprowadzona w sprawie kontrola sądowoadministracyjna doprowadziła do wniosku, iż organy orzekające w sprawie nie zbadały w sposób prawidłowy czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania Skarżącego. Jednocześnie nie ustaliły daty doręczenia decyzji o świadczeniu wspierającym, a także daty powzięcia wiedzy o jej wydaniu przez Skarżącego. W ocenie Sądu dopiero po uzyskaniu wiedzy o wydaniu decyzji w przedmiocie świadczenia wspierającego można mówić o świadczeniu nienależnie pobranym, o ile Skarżący zostałby uprzednio prawidłowo pouczony o skutkach pobierania świadczenia rodzinnego w okresie pobierania przez osobę wymagającą opieki świadczenia wspierającego, która to okoliczność nie wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.
Powyższe pozostaje w związku z zasadą prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 k.p.a., w myśl której w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.
W omówionym zakresie zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane z naruszeniem art. 30 ust. 1 u.ś.r., a także naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., co miało niewątpliwy wpływ na wynik sprawy.
Pobocznie należy odnotować, iż zgodnie z art. 63 ust. 9 u.ś.w. wypłata specjalnego zasiłku opiekuńczego podlega wstrzymaniu, jeżeli osoba wymagająca opieki lub osoba uprawniona do jej reprezentowania złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wspierającego. Wstrzymanie wypłaty powinno leżeć w gestii organu bez względu na to, czy osoba wnioskująca poinformuje organ o pobieraniu specjalnego zasiłku opiekuńczego, czy też nie. Bez wątpienia organy mają bowiem możliwość dokonania weryfikacji przysługującego stronom prawa do świadczenia wspierającego oraz do specjalnego zasiłku opiekuńczego.
Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ rozpatrując sprawę ponownie, kierując się wskazaną przez Sąd oceną prawną, po ustaleniu czy prawidłowo pouczono Skarżącego o skutkach wynikających z art. 63 ust. 11 u.ś.r. oceni czy pobrane świadczenie w okresie po powzięciu wiedzy o wydaniu decyzji przyznającej świadczenie wspierające nosi znamiona świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu omawianych regulacji, względnie rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, mając jednocześnie w polu widzenia obowiązek przestrzegania pozostałych reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcie odpowiadało prawu materialnemu, wnikliwie uzasadniając swoje stanowisko w zakresie uzasadnienia faktycznego i prawnego zgodnie z przepisem art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.
Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.