II SA/Gl 819/22

II SA/Gl 819/22 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2022-10-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-09
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Beata Kalaga-Gajewska /sprawozdawca/
Krzysztof Nowak
Wojciech Gapiński /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2407
art. 25 ust. 2
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Nowak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 października 2022 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 7 kwietnia 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/356/2022/1845 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oddala skargę.
Uzasadnienie
Prezydent Miasta S. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 28 października 2017 r., nr [...], przyznał E. K. (dalej: "skarżąca") prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci: J. K. (ur. [...] r.), J. K. (ur. [...] r.) oraz M. K. (ur. dnia [...] r.) w kwocie po 500 zł miesięcznie, na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r.
Postanowieniem z dnia 24 sierpnia 2020 r. organ I instancji wznowił z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na okres 2017/2018, z uwagi na wyjście na jaw istotnych nowych okoliczności faktycznych istniejących w dniu wydania decyzji z dnia 28 października 2017 r. w postaci wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 14 kwietnia 2015 r. sygn. akt [...], mocą którego miejsce zamieszkiwania dzieci – J. i J. jest u ich ojca, jak też skarżąca została zobowiązana do płacenia na te dzieci alimentów po 250,- zł. miesięcznie (por. k. 46-47 w związku z k. 37 akt administracyjnych).
Decyzją z dnia 7 października 2020 r., nr [...], organ I instancji uchylił decyzję własną z dnia 28 października 2017 r. i orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na trójkę jej dzieci. Decyzja ta, po wniesieniu przez skarżącą odwołania, została utrzymana w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia 17 grudnia 2020 r., nr SKO.PSŚ/41.5/2498/2020/14755/LZ, od której nie została wniesiona, pomimo prawidłowego pouczenia, skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.
W dniu 7 grudnia 2021 r. organ I instancji, działając na podstawie art. 61 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, w skrócie dalej: "k.p.a."), zawiadomił o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia wychowawczego, w okresie od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r.
Decyzją z dnia 4 stycznia 2022 r., [...], organ I instancji uznał wypłacone skarżącej świadczenia wychowawcze na dzieci, w okresie od dnia 1 października 2017 r. do dnia 30 września 2018 r., w wysokości 18 000 zł. za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązał do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu ich wypłaty do dnia spłaty. W jej uzasadnieniu przywołał przepisy prawa i opisał stan faktyczny sprawy oraz stwierdził, że zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 14 kwietnia 2015 r. sygn. akt [...] władza rodzicielska nad dziećmi – J. i J. powierzona została obojgu rodzicom, a miejscem ich zamieszkania jest każdorazowe miejsce zamieszkania ich ojca (k. 80).
Skarżąca pismem z dnia 27 stycznia 2022 r. wniosła odwołanie od powyższej decyzji. Podkreśliła, że w spornym okresie dzieci zamieszkiwały wspólnie z nią, a więc miała prawo do pobierania świadczenia wychowawczego oraz przytoczyła poglądy wyrażane w judykaturze.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach postanowieniem z dnia 8 marca 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/356/2022/1845, wyznaczyło nowy termin załatwienia sprawy skarżącej, tj. do dnia 11 kwietnia 2022 r.
W dalszej kolejności Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia 7 kwietnia 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/356/2022/1845, działając na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 570) i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 4 stycznia 2022 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia zauważyło, że zgodnie z art. 25 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 z późn. zm., dalej w skrócie jako: "u.p.p.w.d."), za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się m.in. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu podmiotu realizującego zadania w zakresie świadczenia wychowawczego. Kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach kwestia braku uprawnienia skarżącej do otrzymania świadczeń wychowawczych na dzieci została rozstrzygnięta ostateczną decyzją administracyjną z dnia 17 grudnia 2020 r., nr SKO.PSŚ/41.5/2498/2020/14755/LZ. Argumenty odwołania mogły stanowić podstawę do złożenia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na przywołaną decyzję. Skarżąca z tego uprawnienia nie skorzystała. W tej sytuacji została spełniona przesłanka wynikająca z art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d., która determinuje uznanie świadczeń wychowawczych wypłaconych skarżącej za świadczenia nienależnie pobrane. Jednocześnie zauważyło, iż zgodnie z art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć ustalone kwoty łącznie z odsetkami w całości lub w części, bądź odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny i wniosek skarżącej w tej sprawie może być złożony za pośrednictwem Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S.
Na powyższą decyzję została wniesiona skarga, w której skarżąca domagała się uchylenia obu wydanych w sprawie decyzji i wstrzymania ich wykonania oraz zasądzenia kosztów postępowania. Zarzuciła rozstrzygnięciu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 25 ust.1 i 2 pkt 6 u.p.p.w.d., w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2019 r., kiedy bezsprzecznie zamieszkiwała wraz z dziećmi a ich ojciec to potwierdził. Dodatkowo, otrzymane przez nią świadczenia zostały wydatkowane na potrzeby dzieci, z których dwoje jest niepełnosprawnych. Również zarzuciła naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 7-8, art. 77 i art. 80 k.p.a., które miało wpływ na wynik postępowania, poprzez nie rozpatrzenie w sposób prawidłowy całości zebranego w sprawie materiału dowodowego, co doprowadziło do błędnego uznania, że w jej przypadku wystąpiło pobranie nienależnych świadczeń wychowawczych.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie oraz podtrzymało argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Na wstępie należy wyjaśnić, że skarga została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie t.j.: Dz. U. z 2022 r.,poz. 329, w skrócie dalej: "p.p.s.a."), zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku, nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
W niniejszej sprawie wniosek o rozpoznanie sprawy w tym trybie został zgłoszony zarówno przez skarżącą, jak i w odpowiedzi na skargę przez organ odwoławczy.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c) p.p.s.a. lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a ).
Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonej decyzji stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiot kontroli Sądu w niniejszej sprawie stanowi decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 7 kwietnia 2022 r., utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 4 stycznia 2022 r. w której orzeczono, że kwota wypłacona skarżącej na rzecz jej dzieci, w okresie od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r., w wysokości 1 800,- zł. była nienależnie pobranymi świadczeniami, jak też zobowiązano do jej zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie należnymi do czasu całkowitej spłaty zadłużenia.
Podstawę prawną kwestionowanego skargą rozstrzygnięcia stanowi art. 4 ust. 2 w związku z art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1577, w skrócie jak dotychczas: "u.p.p.w.d."),
Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.).
Wskazać na wstępie wymaga, iż w u.p.p.w.d. ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do się do cechy czynności (pobrania), a nie cechy świadczenia (nienależnego), co oznacza, że koniecznym jest rozróżnienie pojęć "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego".
W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" jest świadczeniem pobranym przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje (por. wyrok WSA w Gliwicach z 23 lutego 2022 r., II SA/Łd 1574/21; wyrok WSA we Wrocławiu z 20 listopada 2019 r., IV SA/Wr 205/19; wyrok WSA w Bydgoszczy z 3 września 2019 r., II SA/Bd 379/19; wyrok WSA w Warszawie z 3 września 2019 r., I SA/Wa 1200/19).
Nie kwestionując powyższego stanowiska podkreślić jednak należy, iż w wyniku dokonanej w roku 2019 nowelizacji przepisów u.p.p.w.d. pojęcie świadczenia nienależnie pobranego, w większości przypadków nie odnosi się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze. Taka sytuacja ma między innymi miejsce w przypadku uznania świadczenia za nienależnie pobrane w oparciu o przesłankę określoną w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Zarówno w doktrynie prawa, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że w przypadku regulacji zamieszczonej w przywołanym wyżej przepisie nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego, gdyż zawarte w tym przepisie pojęcie "nienależnej pobranego świadczenia" jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o analizowany przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Ustawa nie przewiduje również wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania (por. J. Blicharz (red.), J. Glumińska-Pawlic (red.), L. Zacharko (red.), Komentarz do ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, Wyd. II. LEX/el; wyrok NSA z 19 października 2021 r. sygn. akt I OSK 540/21; wyrok WSA w Łodzi z 21 stycznia 2022 r. sygn. akt II SA/Łd 604/21; wyrok WSA w Gliwicach z 12 kwietnia 2022 r. sygn. akt II SA/Gl 67/22). Oceny tych okoliczności dokonywać należy w odniesieniu do realiów konkretnej sprawy, w tym w szczególności z uwzględnieniem charakteru świadczenia, które ma zostać uznane za nienależne.
W tym aspekcie zauważyć należy, iż stosownie do art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przeznaczone jest na częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb bytowych. Prawo do świadczenia wychowawczego nabywa się ex lege przy łącznym spełnieniu przesłanek wskazanych w ustawie, w tym przesłanki podmiotowej.
Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 2 pkt p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż z dokonanych przez organy administracji ustaleń faktycznych bezspornie wynika, że zgodnie z treścią wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w K. z dnia 14 kwietnia 2015 r. sygn. akt [...] władza rodzicielska nad dziećmi skarżącej – J. i J. powierzona została obojgu rodzicom, a miejscem ich zamieszkania jest każdorazowe miejsce zamieszkania ich ojca (k. 80). Wyrok ten był prawomocny z dniem 6 maja 2015 r. i obowiązywał do dnia 8 lipca 2020 r., kiedy to prawomocne stało się postanowienie Sądu Rejonowego w S. Wydziału Rodzinnego i Nieletnich z dnia 17 czerwca 2020 r. sygn. akt [...] (k. 48).
Zgodnie z art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (j.t. Dz. U. z 2021 r. poz. 1805 z późn. zm.) orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Zatem, w przypadku, gdy opieka nad dzieckiem, bądź miejsce jego pobytu (zamieszkania) zostały uregulowane na mocy orzeczenia sądu, to jego treść ma znaczenie dla prawa do świadczenia wychowawczego.
Przede wszystkim zauważyć należy, że organ I instancji decyzją z dnia 7 października 2020 r., nr [...], uchylił decyzję własną z dnia 28 października 2017 r., nr [...], mocą której przyznał skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na jej dzieci – J., J. i M. w kwocie po 500,- zł. miesięcznie, na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. oraz orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na wymienione dzieci. Decyzja ta, po wniesieniu przez skarżącą odwołania, została utrzymana w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia 17 grudnia 2020 r., nr SKO.PSŚ/41.5/2498/2020/14755/LZ, od której nie została wniesiona skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, co za tym idzie decyzja ta stała się ostateczna. Wobec braku podstawy prawnej do pobierania przez skarżącą w spornym okresie świadczenia wychowawczego zasadnie organy obu instancji uznały, że świadczenie to w okresie od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. było świadczeniem nienależnie pobranym i w związku z tym nakazały jego zwrot wraz z ustawowymi odsetkami.
W ocenie składu orzekającego sytuacja faktyczna, która wystąpiła w niniejszej sprawie powoduje, że była podstawa do "mechanicznego" uznania, że wymienione świadczenie zostało nienależne pobrane przez skarżącą.
Podniesione w skardze zarzuty z tego powodu nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, dlatego Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a,. orzekł o oddaleniu skargi, o czym orzeczono w sentencji wyroku.
Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.