II SA/GL 730/25

II SA/Gl 730/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-11-04
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-06-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Aneta Majowska
Krzysztof Nowak /sprawozdawca/
Tomasz Dziuk /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1, art. 16
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2025 r. sprawy ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 28 marca 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/244/2025/4022 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę.
Uzasadnienie
Pismem z dnia 30 kwietnia 2025 r. P. S. (dalej jako: "strona" lub "skarżący"), wniósł do tut. Sądu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach (dalej jako: "organ odwoławczy" lub "Kolegium"), opisaną w rubrum nn. wyroku. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:
Decyzją z dnia 17 lutego 2025 r. nr [...], Prezydent Miasta S. (dalej jako: "organ I instancji" lub "Prezydent"), działając na podstawie art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 w zw. z art. 16 Ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2024 r., poz. 323 ze zm.), dalej powoływanej jako: "u.ś.r.", że kwoty wypłacone skarżącemu w okresie od 1 czerwca 2024 r. do 30 września 2024 r. w ramach zasiłku pielęgnacyjnego na rzecz jego niepełnosprawnego syna – L. S., w łącznej wysokości 863,36 zł, były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi i zobowiązał skarżącego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że decyzją z dnia 3 sierpnia 2017 r. nr [...] przyznano skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem, na okres od 1 sierpnia 2017 r. do 31 lipca 2020 r. Decyzja ta była kilkukrotnie zmieniana w zakresie przedłużenia terminu wypłacania świadczenia, w tym decyzją z dnia 12 lutego 2024 r. nr [...], którą zmieniono okres przyznania świadczenia do dnia 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności syna skarżącego.
W dniu [...] grudnia 2023 r. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. wydał orzeczenie o numerze [...], niezaliczające L. S. do osób niepełnosprawnych. Od powyższego rozstrzygnięcia złożono odwołanie do Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Śląskim, który orzeczeniem z dnia [...] maja 2024 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżone orzeczenie wydane przez PZON w S.
W związku z wydaniem nowego ostatecznego orzeczenia (z dnia [...] maja 2024 r.), orzeczenie z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] straciło ważność i tym samym wydane na jego podstawie decyzje wygasły z mocy prawa.
Organ I instancji zauważył, że decyzja z dnia 12 lutego 2024 r., zmieniająca okres przyznania prawa do świadczenia, wygasła w dniu wydania przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Śląskim ostatecznego orzeczenia tj. w dniu [...] maja 2024 r.
Mając na uwadze powyższe organ I instancji uznał świadczenie pobrane przez skarżącego w okresie od 1 czerwca 2024 r. do 30 września 2024 r. za świadczenie nienależnie pobrane i dokonał wyliczenia kwoty świadczenia. W ocenie Prezydenta świadczenia wypłacone w w/w okresie są świadczeniami nienależnie pobranymi, ponieważ wypłacone zostały mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wskazał, że decyzja Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Śląskim z dnia [...] maja 2024 r. została zmieniona mocą wyroku Sądu Rejonowego w S. Wydział [...] Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., który zaliczył małoletniego L. S. do osób niepełnosprawnych na okres do 8 grudnia 2026 r. Skarżący wskazał, że informował na bieżąco organ I instancji o toczącym się postępowaniu sądowym w powyższym zakresie.
Zaskarżoną obecnie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało decyzję organu I instancji w mocy w całości.
W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Kolegium podniosło, że organ I instancji jednoznacznie i precyzyjnie wskazał stronie, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacający świadczenie oraz że niedopełnienie tego obowiązku będzie skutkować stwierdzeniem, że świadczenie zostało pobrane nienależnie i dochodzeniem należności z tego tytułu wraz z ustawowymi odsetkami. Organ I instancji pogrubioną i podkreśloną czcionką pouczył stronę, że w związku z toczącym się postępowaniem odwoławczym przed Wojewódzkim Zespołem ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Śląskim, w przypadku uzyskania orzeczenia wydanego przez Wojewódzki Zespół strona powinna niezwłocznie poinformować o tym fakcie organ I instancji pod rygorem stwierdzenia świadczeń nienależnie pobranych od daty ostateczności przedmiotowego orzeczenia. Strona została zatem poinformowana o ciążącym na niej obowiązku poinformowania organu o fakcie uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Strona miała zatem pełna świadomość o konsekwencjach prawnych uzyskania ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka i ciążącym na niej obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o tym fakcie. Niemniej jednak skarżący zaniechał poinformowania organu o fakcie wydania nowego orzeczenia.
Organ odwoławczy dalej podniósł, że orzeczenie odmowne zostało następnie utrzymane w mocy orzeczeniem Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Śląskim z dnia [...] maja 2024 r. Podkreślił, że przywołane wyżej przepisy ustawy skutki prawne wiążą z datą ostateczności orzeczenia o niepełnosprawności a nie z datą jego prawomocności.
Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, w ocenie Kolegium w przypadku strony powstały świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1 czerwca 2024 r. do 30 września 2024 r. został stronie wypłacony mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie do niego prawa, a strona była pouczona o braku prawa do jego pobierania.
W skardze sądowej na powyższą decyzję skarżący zarzucił organowi naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz.U. z 2024 r. poz. 572 ze zm.), dalej powoływanej jako: "k.p.a." poprzez nierozpatrzenie całości materiału dowodowego i błąd w ustaleniach faktycznych, który miał istotny wpływ na wynik sprawy, a to poprzez błędne ustalenie, że po uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności strona nie poinformowała o tym organu wypłacającego świadczenie, podczas gdy strona nie uzyskała żadnego nowego orzeczenia, a jedynie zaskarżyła decyzję Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] maja 2024 r. do Sądu powszechnego zgodnie ze ścieżką instancyjną, o czym Kolegium jak i Prezydent wiedziały.
W związku z powyższymi zarzutami skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.
Uzasadniając skargę strona podniosła, że Kolegium rozpatrując odwołanie w ogóle nie wzięło pod uwagę dowodów przedstawionych w odwołaniu i piśmie skarżącego z 21 stycznia 2025 r., w tym wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia [...] r., opierając się wyłącznie na ustaleniach przyjętych przez organ I instancji. Nie wzięło w najmniejszej mierze pod uwagę, iż decyzja Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Śląskim z dnia [...] maja 2024 r. została zmieniona mocą powyższego wyroku, którym zaliczono syna skarżącego do osób niepełnosprawnych na okres do 8 grudnia 2026 r. Do tej chwili w obrocie pozostała decyzja Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Śląskim z dnia [...] maja 2024 r., która odmawiała prawa do zaliczenia małoletniego do osób niepełnosprawnych. Organ wszczął postępowanie w tej sprawie 17 grudnia 2024 r. i skarżący natychmiast po otrzymaniu zawiadomienia w tym przedmiocie, zachowując przewidziany termin, zwrócił się do organu pismem z dnia 21 stycznia 2025 r. wskazując na toczące się postępowanie sądowe. Skarżący wskazywał na fakt toczącego się postępowania sądowego, przekazał informacje na jakim etapie się ono znajduje, jakie przypuszczalnie zapadnie orzeczenie (co się potwierdziło) oraz jaka jest treść kluczowego dowodu - opinii biegłego wydanej w sprawie. Co więcej- wydany wyrok zmienia decyzję Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Śląskim, co wynika wprost literalnie z jego treści. Zdaniem skarżącego nie jest "nowym" czy też "kolejnym" orzeczeniem, o którym skarżący miałby obowiązek powiadomić organ. Dla skarżącego jest niezrozumiałe, dlaczego organy nie respektują orzeczenia wydanego przez właściwy sąd w przewidzianym prawem trybie odwoławczym.
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał twierdzenia i wnioski, zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej "p.p.s.a.").
Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 p.p.s.a. - decyzji organu I instancji wykazała, że akty te nie są dotknięte uchybieniami w stopniu uzasadniającym ich wzruszenie.
W rozpoznawanej sprawie kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem wydanych decyzji jest ustalenie czy organy prawidłowo uznały, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony Skarżącemu za okres od 1 czerwca 2024 r. do 30 września 2024 r. w kwocie 863,36 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie rodzinne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Katalog przesłanek uznania świadczenia za nienależne pobrane wskazany został w art. 30 ust. 2 u.ś.r. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy organ I instancji kwalifikując wypłacone świadczenie pielęgnacyjne jako świadczenie nienależnie pobrane powołał się na przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W myśl tej regulacji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Stwierdzenie, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymaga łącznego spełnienia następujących warunków: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) dokonania wypłaty świadczenia rodzinnego pomimo wystąpienia ww. okoliczności; 3) pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o skutkach zaistnienia ww. okoliczności, tj. o sytuacjach, w których następuje brak prawa do pobierania świadczenia rodzinnego.
Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Świadczeniem nienależnie pobranym jest bowiem świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21; 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12; 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12 – opubl. w CBOSA). Nie ulega zatem wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania.
Odnosząc powyższe uwagi ogólne do okoliczności sprawy należy wskazać, że decyzją Prezydenta z 12 lutego 2024 r. nr [...], zmieniono okres przyznania świadczenia do dnia 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności syna skarżącego.
W sprawie jest bezsporne, że [...] maja 2024 r. WZON utrzymał w mocy orzeczenie PZON z [...] grudnia 2023 r., w którym nie zaliczono syna Skarżącego do osób niepełnosprawnych. Orzeczenie WZON z [...] maja 2024 r. weszło do obrotu prawnego wobec doręczenia go Skarżącemu i jest ostateczne.
Pojęcie ostateczności należy odróżnić od pojęcia prawomocności. Ostatecznym orzeczeniem o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności jest orzeczenie, od którego nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji (art. 16 § 1 k.p.a. stosowany odpowiednio). Orzeczenie prawomocne to orzeczenie ostateczne, którego nie można zaskarżyć do sądu (art. 16 § 3 k.p.a. stosowany odpowiednio). Wobec tego orzeczenie o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności może być ostateczne, ale jeszcze nieprawomocne.
Od orzeczenia WZON z [...] maja 2024 r. nie służy żaden środek zaskarżenia w toku postępowania administracyjnego, a zatem jest ono ostateczne. Orzeczenie WZON z [...] lipca 2024 r. nie było jednak prawomocne, gdyż Skarżący odwołał się od niego do Sądu Rejonowego w S. Wydział [...] Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, który wyrokiem z dnia [...] r., który zaliczył syna Skarżącego do osób niepełnosprawnych na okres do 8 grudnia 2026 r.
W decyzji z 12 lutego 2024 r. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zostało przyznane do 30 września 2024 r., jednakże nie dłużej jednak niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne. Utrata prawa do ww. świadczenia została zatem powiązana z ostatecznością, a nie prawomocnością orzeczenia o niepełnosprawności.
Skoro w stosunku do syna Skarżącego wydano nowe ostateczne orzeczenie o niepełnosprawności, to zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Fakt, że orzeczenie to nie było prawomocne nie ma znaczenia w sprawie.
Z racji tego, że orzeczenie WZON stało się ostatecznie z dniem jego wydania, tj. [...] maja 2024 r., to z dniem 11 maja 2024 r. ustało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. O uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności Skarżący nie zawiadomił organu I instancji. Wypłata świadczenia pielęgnacyjnego została dokonana pomimo wystąpienia okoliczności utraty prawa do tego świadczenia.
Analiza treści decyzji z 12 lutego 2024 r. wskazuje, że Skarżący został prawidłowo poinformowany o obowiązku zawiadamiania właściwego organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia, w tym o uzyskaniu nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności / stopniu niepełnosprawności. Natomiast treść zawartego w decyzji rozstrzygnięcia co do okresu, na który przyznany został zasiłek pielęgnacyjny, jest jednoznaczna i nie budzi wątpliwości interpretacyjnych.
W okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak było podstaw do uznania, że Skarżący nie był w stanie prawidłowo odczytać i zrozumieć treści rozstrzygnięcia i pouczenia. Przyjąć zatem należy, że Skarżący miał świadomość, że uzyskanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności powoduje ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a okoliczność ta powinna zostać we właściwym terminie zgłoszona organowi.
Wobec powyższego należy uznać, że organy obu instancji nie dopuściły się naruszenia art. 30 ust. 1-2b u.ś.r. i art. 16 k.p.a.
Odnosząc się do zarzutu, że działanie organów pozostaje w sprzeczności z prawem Skarżącego do odwołania się od orzeczenia WZON z [...] maja 2024 r. do sądu powszechnego należy wskazać, że interes Skarżącego chroniony jest na mocy regulacji art. 24 ust. 2a u.ś.r. Stanowi ona, że jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Na mocy ww. przepisu umożliwiono zatem nabycie prawa do świadczenia zależnego od niepełnosprawności za okres wsteczny. Możliwość ubiegania się o świadczenie z datą wsteczną, tj. od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności, stanowi niejako rekompensatę, za okres niepobierania świadczenia z przyczyn niezawinionych przez stronę. Jedynym warunkiem uzyskania zaległego świadczenia jest wyłącznie to, aby wniosek o jego przyznanie był złożony w terminie 3 miesięcy od dnia wydania orzeczenia o ustaleniu niepełnosprawności albo stopnia niepełnosprawności. Przez datę wydania orzeczenia - w przypadku, gdy stopień niepełnosprawności ustala sąd powszechny - należy rozumieć dzień uprawomocnienia się orzeczenia sądu.
Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.