II SA/Ol 1327/15

II SA/Ol 1327/15 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2015-12-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2015-11-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Alicja Jaszczak-Sikora /sprawozdawca/
Janina Kosowska /przewodniczący/
Piotr Chybicki
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2015 poz 114
art. 30 ust. 9
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Janina Kosowska Sędziowie sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora (spr.) sędzia WSA Piotr Chybicki Protokolant referent Marta Kudła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi L. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.
Uzasadnienie
Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt administracyjnych sprawy wynika, że pismem z dnia 8 grudnia 2014 r. L. P. (dalej jako: Skarżąca) po raz drugi zwróciła się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o umorzenie kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, którego zwrotu, w kwocie 8.874 zł wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 3065,69 zł, zażądał Kierownik Sekcji Świadczeń Rodzinnych w/w Ośrodka Pomocy Społecznej (dalej jako organ I instancji) prawomocną decyzją z dnia "[...]" r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie rozpatrując skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymującą w mocy powyższą decyzję, oddalił skargę wyrokiem z dnia 23 września 2014r., sygn. akt II SA/Ol 720/14.
Uprzednio, decyzją z dnia "[...]" r. organ I instancji odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami, a strona od powyższej decyzji nie wniosła odwołania i w dniu 19 listopada 2013 r. decyzja ta stała się ostateczna.
Postanowieniem z dnia 12 grudnia 2014 r. organ I instancji odmówił wszczęcia postępowania wywołanego wnioskiem skarżącej z dnia 8 grudnia 2014 r., z uwagi na tożsamość sprawy ze sprawą już wcześniej rozstrzygniętą decyzją ostateczną. Rozstrzygnięcie to zostało utrzymane w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, postanowieniem z dnia "[...]" r.
W pismach adresowanych do organów skarżąca podnosiła, że ma 83 lata, utrzymuje się z renty, która wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym wynosi 960 zł, zamieszkuje z córką i jej pięciorgiem dzieci. Argumentowała, że nieświadomie pobierała świadczenie pielęgnacyjne z dwóch źródeł, nie została o tym poinformowana. Nie ma możliwości spłaty zadłużenia, gdyż nie posiada takiej sumy i nigdy mieć nie będzie. Również w skardze do sądu administracyjnego na powyższe postanowienia podnosiła, że nie była świadoma tego, iż nienależnie pobierała zasiłek pielęgnacyjny, gdyż nie była o tym poinformowana. Dodała, iż jest osobą niepiśmienną i ciężko jej zrozumieć urzędowe pisma. Podała, że mieszka razem z córką i jej pięciorgiem dzieci, którymi się opiekuje, jednak utrzymanie wielodzietnej rodziny jest bardzo trudne, gdyż są duże wydatki mieszkaniowe, a do tego dochodzą koszty leków, bowiem skarżąca się leczy.
Wyrokiem z dnia 5 maja 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 254/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie uchylił zaskarżone postanowienie Kolegium oraz utrzymane nim w mocy postanowienie organu I instancji. Sąd zobowiązał organy do wyjaśnienia aktualnej sytuacji skarżącej, tj. sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak
i życiowej. Zarzucił organom, że nie ustaliły czy sytuacja skarżącej jest tożsama z tą, która była już oceniana przez organ, a także nie wyjaśnił czy sytuacja ta nie uległa pogorszeniu na tyle, że nie może być mowy o tożsamości sytuacji faktycznej. Sąd zauważył, że pomiędzy pierwszym wnioskiem skarżącej z 12 czerwca 2013 r. i decyzją z dnia "[...]" r., a wnioskiem z 8 grudnia 2014 r. upłynął znaczny okres czasu, w trakcie którego mogło dojść do istotnej zmiany stanu faktycznego. Sąd wskazał, że ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny", dających organom możliwość do umorzenia, odroczenia terminu płatności czy rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej, rodzinnej) wnioskodawcy. Zatem organ, rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, powinien dokonać oceny całokształtu sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy, tj. ustalić, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Ponadto przed wydaniem decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ powinien ustalić, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności, czy pozbawienie zobowiązanego świadczeń nie pogorszy jego sytuacji na tyle, że będzie on zmuszony ubiegać się o kolejne świadczenia.
Decyzją z dnia "[...]" r., znak: "[...]" organ I instancji, działając na podstawie art. 30 ust. 1, 8 i 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114), odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W uzasadnieniu przedstawiono ustalenia faktyczne poczynione w sprawie. Podano, że skarżąca zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoją córką M. D.oraz jej trojgiem dzieci. Córka skarżącej utrzymuje się z renty socjalnej z ZUS w kwocie 643,02 zł oraz świadczeń rodzinnych i alimentacyjnych w łącznej kwocie 1853 zł. W rodzinie występuje niepełnosprawność M. D. oraz jej córek, które nie wymagają jednak leczenia farmakologicznego. L. P. utrzymuje się z renty rodzinnej w kwocie 965,38 zł oraz dodatku mieszkaniowego przyznanego w kwocie 311,24 zł na 8 osób do 30 czerwca 2015 r. oraz w kwocie 253,05 zł na 6 osób od 1 lipca 2015 r. Wnioskodawczyni nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, ale ponosi koszty związane z leczeniem cukrzycy i nadciśnienia (brak faktur na zakup leków). Na podstawie faktur dołączonych do wywiadu środowiskowego organ ustalił, iż wydatki ponoszone na utrzymanie mieszkania wyniosły: czynsz 440,05 zł, opłaty za energię elektryczną 165,42 zł za okres od 11 marca 2015 r. do 26 maja 2015 r., opłaty za gaz 392, 57 zł za okres od 12 maja 2014 r. do 11 maja 2015 r. Rodzina nie korzysta
z pomocy społecznej ośrodka, a środki finansowe, jakimi dysponuje zabezpieczają wszystkie niezbędne wydatki. W rodzinie nie stwierdzono niedostatku. Wnioskodawczyni pomimo podeszłego wieku jest osobą sprawną fizycznie i radzi sobie w codziennym funkcjonowaniu, dodatkowo pomagając córce w wychowywaniu jej dzieci i uprawianiu działki ogrodniczej. W dalszej części uzasadnienia decyzji organ I instancji wskazał na uznaniowy i nadzwyczajny charakter instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Podano, że dochód z renty wnioskodawczyni nie jest jedynym źródłem utrzymania rodziny, ponieważ córka M. posiada comiesięczny dochód z renty socjalnej oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ ocenił, że skarżąca nie gospodaruje w odrębnym gospodarstwie domowym, skoro
w oświadczeniu złożonym do wywiadu środowiskowego oświadczyła, że prowadzi
z córką wspólne gospodarstwo domowe. Dodatkowo organ wskazał na możliwość rozłożenia spłaty nienależnie pobranych świadczeń na raty. W opinii organu, spłata nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w ratach ustalonych w wysokości nieprzekraczającej możliwości finansowych strony, nie wpłynie w żaden sposób na sytuację zobowiązanej ani jej rodziny, ponieważ jak ustalono, w rodzinie nie występują nadzwyczajne okoliczności, które uniemożliwiałyby spłatę powstałego zadłużenia.
W odwołaniu od tej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:
- art. 30 ust. 9 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez jego niezastosowanie pomimo, iż z części dokonanych przez organ ustaleń faktycznych w sposób bezpośredni wynika, że sytuacja materialna, zdrowotna i rodzinna odwołującej przemawia za zastosowaniem wobec niej umorzenia, a wszczęta w stosunku do niej egzekucja należności spowoduje, iż poziom jej życia będzie niższy od minimum egzystencji człowieka;
- art. 7 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie interesów odwołującej przy rozpatrywaniu jej wniosku oraz brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, który w niniejszej sprawie przemawiał za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń,
- art. 8 k.p.a. poprzez przedwczesne wszczęcie przez MOPS egzekucji administracyjnej wobec odwołującej, pozbawiając ją tym samym prawa, o którym mowa w art. 30 ust. 9 ustawy do rozłożenia należności na raty,
- art. 77 § 1 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego rozpatrzenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, którego prawidłowa ocena nie pozwala na jednoznaczne przyjęcie, iż w rodzinie odwołującej nie stwierdzono niedostatku; odwołująca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoją córką i jej dziećmi.
W uzasadnieniu skarżąca podała, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z córką i jej dziećmi. Środki otrzymywane przez córkę odwołującej ledwie pozwalają jej na utrzymanie samej siebie i dwójki niepełnosprawnych dzieci uczęszczających do szkoły specjalnej. Nie można przyjąć, że odwołująca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe razem z córką opierając się wyłącznie na fakcie wspólnego zamieszkiwania w jednym mieszkaniu. Odnosząc się zaś do oświadczenia strony w tym zakresie, to organ powinien uwzględnić jej stan zdrowia, wiek i brak jakiegokolwiek wykształcenia i tym bardziej świadomości prawnej. Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne, przekonywała, że zwolnienie z obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń nie może być ograniczone jedynie do przypadków nadzwyczajnych. Podkreśliła, że organ ma prawo umorzyć zadłużenie, o ile jego egzekucja mogłaby uniemożliwić świadczeniobiorcy funkcjonowanie na poziomie minimum egzystencji. Podała, że w chwili obecnej dokonano zajęcia świadczenia rentowego skarżącej i nie ma wystarczających środków na życie, i będzie musiała zwrócić się o pomoc finansową do MOPS. Zarzuciła też, że wszczęcie przeciwko niej egzekucji pozbawiło ja prawa do ewentualnego rozłożenia na raty przedmiotowej należności.
Decyzją z dnia "[...]" r., nr "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Kolegium podkreśliło, że zwrot "szczególnie uzasadnionych okoliczności", zawarty w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Nawet sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich rodzin. Zważono też, że organ ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w razie spełnienia przesłanek określonych w art. 30 ust. 9 cytowanej ustawy, tj. w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zobowiązanego, co nie oznacza oczywiście dowolności, gdyż ocena musi obejmować całokształt sprawy. Organ odwoławczy podzielił w całości ustalenia i ocenę organu I instancji. Dodał, że najstarszy syn M. D. – R. D. podjął pracę od czerwca 2015 r. i prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Kolegium wskazało, że ustalenie, iż skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką jest zgodne z oświadczeniem strony, która złożyła to oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej. Ponownie podkreślono, że nawet w przypadku ustalenia, że sytuacja dochodowa i życiowa wnioskodawczyni może, co do zasady stanowić przesłankę umorzenia tego rodzaju należności, to wybór rozstrzygnięcia po dokonaniu jej analizy, należy ostatecznie do organu administracji, który w rozpatrywanej sprawie przedstawił swoje stanowisko w oparciu o całokształt materiału dowodowego w sposób wyczerpujący i logiczny. Pouczono też skarżącą, iż ma możliwość złożenia do organu
I instancji nowego wniosku o odroczenie terminu płatności ewentualnie rozłożenie na raty istniejącego zadłużenia. Zauważono też, że postepowanie egzekucyjne nie może być przedmiotem badania w rozpatrywanej sprawie.
W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skardze, skarżąca domagała się uchylenia decyzji wydanych przez organy obydwu instancji, podnosząc takie same zarzuty i argumenty jak w odwołaniu. Dodatkowo wskazała, że organy błędnie uznały, iż jej córka otrzymuje świadczenie rodzinne i alimentacyjne
w kwocie 1853 zł, podczas gdy w ostatnim okresie drugie ze wskazanych świadczeń wynosi 500 zł. Wniosła o zwrócenie się do MOPS o udzielenie informacji
o wysokości przyznanego M. D. świadczenia alimentacyjnego od września 2015 r. oraz przeprowadzenie dowodu z załączonych do skargi dwóch faktur i paragonu z października 2015 r. na okoliczność zakupionych przez skarżącą leków.
W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że wydane decyzje są dla niej krzywdzące, gdyż organy nie dokonały wnikliwej oceny jej sytuacji życiowej i materialnej. Zaprzeczyła, aby prowadziła wspólne gospodarstwo domowe z córką. Podała, że ich wzajemne relacje ograniczają się jedynie do zamieszkiwania pod jednym dachem, ale opłaty i wyżywienie są oddzielnie finansowane. Stwierdziła, że należy przede wszystkim brać pod uwagę jej wiek i stan zdrowia psychicznego. Zauważyła, że organ nie może
w sposób kategoryczny wypowiadać się, że to ona uprawia ogródek. Gdyby jednak nawet przyjąć, że prowadzi gospodarstwo rodzinne z córką, to dochód przypadający na jednego członka rodziny wynosi 174,50 zł. Wyjaśniła, że wyliczenie to uwzględnia rentę pomniejszoną na skutek wszczętej egzekucji - w kwocie 643 zł, dodatek mieszkaniowy – 253 zł oraz świadczenie alimentacyjne córki – 500 zł, tj. łącznie 1396 zł : 8 +174,50 zł. Zdaniem skarżącej, wyliczenie to dostatecznie obrazuje, iż sytuacja skarżącej zasługuje na zastosowanie wobec niej instytucji umorzenia. Powołała się także na wyrok WSA
w Krakowie z dnia 7 stycznia 2015 r., sygn. akt III SA/Kr 1592/14, w którym wyrażono pogląd, że należność może być umorzona jeśli zachodzi duże prawdopodobieństwo, że natychmiastowa egzekucja nienależnie pobranego świadczenia mogłaby spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka,
w szczególności poprzez uniemożliwienie świadczeniobiorcy i jego rodzinie funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji. Skarżąca przyznała, że do sytuacji typowych, w których art. 30 ust. 9 ustawy może znaleźć zastosowanie, zalicza się
w szczególności złą sytuację materialną, niepełnosprawność lub chorobę przewlekłą jednego z członków rodziny bądź też nagłe zdarzenie losowe, powodujące znaczny wzrost wydatków. Wskazała, że okoliczności te mają jednak tylko przykładowy charakter i nie wyczerpują katalogu sytuacji, w których można zastosować powołany przepis.
W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie jako niezasadnej i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Odnosząc się do wysokości dochodu rodziny, Kolegium wskazało, że z akt sprawy wynika, że na dochód ten składały się: renta rodzinna wnioskodawczyni 965,38 zł, dodatek mieszkaniowy 253,06 zł, renta socjalna z ZUS otrzymywana przez M. D. w kwocie 643,02 zł, świadczenia rodzinne w kwocie 1353 zł oraz świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie 500 zł (łącznie świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu 1853 zł). Organ zauważył, że wbrew zarzutom skargi, w zaskarżonej decyzji nie znalazło się stwierdzenie, że samo świadczenie z funduszu alimentacyjnego wynosiło 1853 zł. Brak jest również podstaw do pomniejszania wysokości świadczenia rentowego wnioskodawczyni o kwoty potrącane na poczet egzekucji. Natomiast ustalenia co do prowadzenia przez wnioskodawczynię wspólnego gospodarstwa domowego wraz z córką i jej dziećmi poczynione zostały na podstawie oświadczeń złożonych przez skarżącą i jej córkę po pouczeniu o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Tym samym, w ocenie organu, dokonane w sprawie ustalenia faktyczne, na podstawie których rozpatrzono wniosek strony uznać należy za prawidłowe. Wskazano, że organ I instancji, odmawiając umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, nie przekroczył granic swobodnego uznania administracyjnego, w związku z czym brak było podstaw do uchylenia decyzji organu I instancji i przekazania sprawy temu organowi do ponownego rozpatrzenia.
Na rozprawie, która odbyła się przed tutejszym Sądem w dniu 29 grudnia 2015 r., skarżąca podtrzymała skargę. Podała, że jest schorowaną, 84-letnią osobą, która nie umie odczytać pism urzędowych i z trudem może się jedynie podpisać. Wskazała, że zarówno ona jak i jej córka są chore. Córka choruje na cukrzycę i serce
i aktualnie skierowana jest do szpitala. Wskazała, że córka ma dzieci, które się uczą,
a wnuk przerwał naukę, chciał pracować, ale nie ma dla niego pracy. Podała, że wielokrotnie zgłaszała się do Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej, która wie, że skarżąca dawno ukończyła wiek 75 lat i sama Kierownik powinna była cofnąć wypłatę zasiłku, bo informowana była, że przyznana została skarżącej renta po mężu. Podkreśliła, że nie rozumie i nie umie odczytać pism urzędowych i dlatego potrzebuje pomocy i wsparcia, a przede wszystkim umorzenia należności, których nie ma z czego spłacić, bo ma bardzo niską rentę. Podała, że mogłaby ewentualnie spłacać przynajmniej częściowo po 150 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, iż sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności
z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych ((t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 1647).
Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonej decyzji z prawem nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi. Orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia w tym zakresie całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji
w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności decyzji administracyjnej. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie sprawy zawisłej przed organami administracyjnymi, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa,
o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U z 2012 r. poz. 270 ze zm. – powoływanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako: "p.p.s.a.") uchyla go lub stwierdza jego nieważność. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowania wykładni tych przepisów. Tym samym sąd administracyjny nie ocenia rozstrzygnięcia organu pod kątem jego słuszności, czy też celowości, jak również nie rozpatruje sprawy kierując się zasadami współżycia społecznego, ale w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy
Badając legalność wydanych w sprawie decyzji o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, w świetle powołanych wyżej kryteriów oraz w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna, ponieważ zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu
I instancji, zostały wydane bez wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U z 2013 r. poz. 267 - dalej jako k.p.a.),
w zakresie mogącym mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia.
Kontrolowane postępowanie administracyjne wszczęte zostało na skutek ponownego wniosku skarżącej, której uprzednio prawomocnie odmówiono już umorzenia przedmiotowych należności, a wcześniej ostatecznie orzeczono, że pobierany przez skarżącą zasiłek pielęgnacyjny w okresie od 1 maja 2008 r. do końca lutego 2013 r. był świadczeniem nienależnie pobranym, gdyż zgodnie z art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Skarżącej przyznano zasiłek pielęgnacyjny
w kwocie 153 zł miesięcznie od 1 lipca 2007 r. bezterminowo, z tytułu ukończenia 75 roku życia. Z akt sprawy wynika, że skarżąca w dniu 4 marca 2013 r. przedłożyła
w MOPS decyzję o waloryzacji renty i zaświadczenie z ZUS o wypłacaniu jej tej renty wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym od 27 maja 2008 r. Wobec czego organ
I instancji najpierw uchylił decyzję przyznającą stronie zasiłek pielęgnacyjny i orzekł następnie odrębną decyzją, że skarżąca to świadczenie w łącznej kwocie 8.874 zł pobrała nienależnie. Skarżąca w ogóle nie kwestionowała tych rozstrzygnięć i stały się one ostateczne. Natomiast wnosząc o umorzenie tych należności, podnosiła, także za pierwszym razem, że nie była świadoma naruszenia. Akcentowała, że jest osobą
w podeszłym wieku i nie rozumie pism urzędowych. Wskazywała, że nikt jej nie poinformował o niemożności łączenia pobierania zasiłku pielęgnacyjnego z dodatkiem pielęgnacyjnym. Okoliczności te w ocenie Sądu, na tle przedstawionych zdarzeń, niezasadnie pominięte zostały przez organy orzekające milczeniem. Nie jest bowiem pozbawiona logiki argumentacja strony, że z racji podeszłego wieku mogła nie mieć rozeznania w obowiązujących przepisach i mimo że we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, który skarżąca podpisała osobiście, wprost zawarte jest pouczenie, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) oraz na podstawie innych ustaw, to skarżąca mogła tego nie zrozumieć. W decyzji przyznającej jej to świadczenie zawarte zostało bowiem jedynie ogólne pouczenie o obowiązku informowania organu o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń. O braku świadomości strony co do niemożności pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z dwóch źródeł przekonuje okoliczność, że to sama skarżąca przedłożyła organowi I instancji dokumenty potwierdzające pobieranie przez nią dodatku pielęgnacyjnego. Fakt ten, jak również niekwestionowanie przez stronę w ogóle decyzji o nienależnym pobraniu świadczeń uwiarygadnia twierdzenie skarżącej, że nie rozumiała konsekwencji wydanych decyzji i potrzebowała większego zainteresowania i wsparcia ze strony pracowników socjalnych. W niniejszej sprawie, wobec niepodjęcia postępowania wyjaśniającego we wskazanym kierunku, nie można wykluczyć, że Skarżąca, jak podniosła na rozprawie, informowała wcześniej pracowników MOPS o uzyskaniu renty po mężu, co skutkować winno wcześniejszym uchyleniem prawa do zasiłku pielęgnacyjnego i przyczyniłoby się do powstania mniejszego zadłużenia. Ewentualność taka wynika z faktu korzystania przez skarżącą
i jej córkę z innych form pomocy np. dodatku mieszkaniowego, świadczeń rodzinnych
i wskazywania siebie jako osoby we wspólnym gospodarstwie domowym (skarżąca otrzymywała dodatek mieszkaniowy na osiem osób), z czym wiązał się obowiązek wykazania źródła dochodów. Nie można więc wykluczyć, że organ I instancji dużo wcześniej wiedział o fakcie pobierania przez Skarżącą dodatku pielęgnacyjnego przy rencie rodzinnej, lecz zwlekał z wszczęciem postępowania w przedmiocie zasiłku pielęgnacyjnego. Jeżeli taki stan rzeczy zostałby potwierdzony, to organ powinien ocenić przy ponownym rozpoznawaniu sprawy, czy okoliczności te mieszczą się
w zakresie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny",
o których mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, szczególnie
w kontekście poczucia krzywdy u Skarżącej, wynikającego z ewentualnego zaniedbania organu. Obecnie Skarżąca ma obowiązek zwrócić 8.874 zł + 4.921,92 zł odsetek, gdyż prawie przez pięć lat pobierała nienależnie zasiłek pielęgnacyjny. Istotne w związku
z tym, dla oceny niniejszego wniosku o umorzenie należności, ma znaczenie ocena skarżącej pod względem poradności życiowej i ustalenie, czy i kiedy skarżąca informowała organ I instancji po raz pierwszy o przyznanej rencie wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym. Tym bardziej, że strona konsekwentnie domaga się uwzględnienia okoliczności, z powodu których doszło do nienależnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego przez pięć lat i jej stanu psychicznego z powodu podeszłego wieku. Zasadnie też strona wywodzi, że podana kwota przy jej stanie majątkowym i jedynym dochodzie z tytułu renty, uwzględniając wiek 84 lat, jest w zasadzie nierealna do spłaty. Ponadto zajęcie komornicze, co też nie bez racji podniosła skarżąca, pogorszyło i tak trudną sytuację finansową rodziny. Analiza tych wszystkich wydarzeń splatających się ze sobą pozwoli dopiero na prawidłową ocenę sytuacji skarżącej pod kątem szczególnie uzasadnionych okoliczności, z którymi ustawodawca wiąże w art. 30 ust. 9 ustawy
o świadczeniach rodzinnych prawo do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Nie powinno budzić bowiem wątpliwości, że wyrażenie "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", zamieszczone w treści art. 30 ust. 9 omawianej ustawy może się odnosić nie tylko do sytuacji majątkowej, rodzinnej, czy konkretnych zdarzeń zaistniałych po stwierdzeniu nienależności pobranych świadczeń, ale zwrot ten powinien uwzględniać też splot okoliczności, w tym motywów działania, które przyczyniły się do powstania naruszenia powodującego nienależność świadczeń.
Poza tym w ocenie Sądu, organy niezasadnie usprawiedliwiały odmowę dochodem córki, która będąc osobą niepełnosprawną utrzymuje się tylko z niskiej renty oraz świadczeń rodzinnych i alimentacyjnych na troje dzieci, w tym dwoje niepełnosprawnych, a najstarszy syn, jak podała skarżąca na rozprawie, mimo chęci podjęcia zatrudnienia, nie znalazł go, wiec też musi liczyć na wsparcie matki.
Reasumując, przyznać należy rację skarżącej, że stan faktyczny sprawy nie został należycie wyjaśniony i rozważony przez organy orzekające w sprawie. Organy
w ogóle nie wypowiadały się w kwestii częściowego umorzenia należności choć w/w przepis wyraźnie daje podstawę do umorzenia należności w całości lub w części. Dowolnie przez to przyjęto, z naruszeniem art. 80 k.p.a., że sytuacja skarżącej nie uprawnia do umorzenia zadłużenia, chociażby tylko w części. W argumentacji organów dostrzec można wyraźnie automatyzm działania uzasadniany odwołaniem się do uznaniowego charakteru wydanych decyzji. Dostrzegalne jest to szczególnie
w uzasadnieniu organu II instancji, który podkreślał, że nawet, jeżeli sytuacja strony kwalifikowałaby się do umorzenia, to i tak organ I instancji nie miałby obowiązku uwzględnienia wniosku. Argumentacja taka pomija, że każda sprawa ma charakter indywidualny i za każdą sprawą stoi konkretny człowiek, zasługujący na wnikliwą ocenę całokształtu jego sytuacji i rozważenia wszystkich podnoszonych przez niego okoliczności. Ponadto powoływanie się tak szeroko na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia poddaje w wątpliwość rzetelność załatwienia sprawy.
Ponadto, organ odwoławczy skupił się na ocenie legalności działania organu
I instancji, z pominięciem wymogów wynikających z art. 15 k.p.a., zgodnie z którym organ II instancji ma obowiązek rozpoznać na nowo sprawę w jej całokształcie, a nie tylko ograniczyć się do skontrolowania prawidłowości postępowania organu I instancji. W tym miejscu wskazać należy, że organ II instancji w żaden sposób nie podjął samodzielnej próby przeanalizowania twierdzeń strony.
Powyższe okoliczności czynią zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji co najmniej przedwczesnymi.
Podkreślić należy, iż na organie prowadzącym postępowanie spoczywa obowiązek wszechstronnego zgromadzenia i rozpatrzenia materiału dowodowego,
w tym ustalenia stanu faktycznego zgodnego z rzeczywistością (art. 7 i 77 k.p.a.). Przy czym w omawianym przypadku obowiązek ten dotyczy nie tylko ustalenia przesłanek, warunkujących umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, ale również rozważenia całokształtu okoliczności występujących w sprawie, szczególnie powoływanych przez stronę, które przyczyniły się do powstania tak dużego zobowiązania i możliwości jego spłaty. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organy uwzględnią więc poczynione przez Sąd rozważania, biorąc pod uwagę nie tylko aktualną sytuację materialną
i rodzinną strony ale także jej wiek oraz okoliczności w jakich doszło do powstania nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Konieczna do rozważenia pozostanie też kwestia, jaki wpływ na poziom życia rodziny Skarżącej może mieć zwrot przedmiotowego świadczenia, w szczególności, czy uniemożliwiłby świadczeniobiorcy funkcjonowanie na poziomie minimum egzystencji. Już w uzasadnieniu wyroku z dnia
5 maja 2015 r. sygn. akt II SA/Ol 254/15 tutejszy Sąd wskazywał, że przed wydaniem decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ powinien ustalić, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności, czy pozbawienie zobowiązanego świadczeń nie pogorszy jego sytuacji na tyle, że będzie on zmuszony ubiegać się
o kolejne świadczenia. Wyrokiem tym organy rozpoznające sprawę były związane, na mocy art. 153 p.p.s.a. lecz zalecenia Sądu co do dalszego postępowania zostały przez nie pominięte.
Niepodjęcie przez organy orzekające czynności zmierzających do należytego wyjaśnienia sprawy w przedstawionym powyżej zakresie, a mającym istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia, stanowiło naruszenie przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, co w konsekwencji obligowało Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji
z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a.
Powyższe oznacza, że organy zobligowane są ponownie przeprowadzić postępowanie wyjaśniające we wskazanym zakresie.