II SA/Gl 675/25

II SA/Gl 675/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-10-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-05-20
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Agnieszka Kręcisz-Sarna /sprawozdawca/
Beata Kalaga-Gajewska
Renata Siudyka /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1576
art. 10, art. 28
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 572
art. 156
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Protokolant specjalista Anna Trzuskowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 października 2025 r. sprawy ze skargi A.Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 kwietnia 2025 r. nr 010070/680/9177566/2024; [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 23 grudnia 2024 r. nr [...] ([...]).
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 7 kwietnia 2025 r., nr 010070/680/9177566/2024 (nr postępowania 500514849) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS" lub "Organ odwoławczy") utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku (dalej "Organ I instancji" lub "ZUS") z 23 grudnia 2024 r. w przedmiocie świadczenia wychowawczego.
Powyższa decyzja Prezesa ZUS zapadła w następującym stanie sprawy.
ZUS, po rozpatrzeniu wniosku A. Z. (dalej "Skarżąca") o świadczenie wychowawcze na syna D. Z. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r., odmówił prawa do tego świadczenia. Rozstrzygnięcie uzasadnił tym, że na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej nie może potwierdzić legalności pobytu dziecka w Polsce.
Jako podstawę prawną decyzji z 23 grudnia 2024 r. ZUS wskazał przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 1576 z późn. zm.; dalej "u.p.p.w.d.") oraz art. 26 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 167 z późn. zm.; dalej "u.o.p.o.U").
W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżąca zakwestionowała jej prawidłowość i przedłożyła dokumenty, które jej zdaniem potwierdzają legalność pobytu w Polsce jej syna.
Zaskarżoną obecnie decyzją Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję Organu I instancji. W uzasadnieniu Prezes ZUS przytoczył treść art. 2 ust. 1 i art. 11 u.o.p.o.U., a następnie wskazał, że przyjazd dziecka na terytorium Polski 10 marca 2022 r. został odnotowany w rejestrze SPEC PESEL. Jednakże na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej ustalono, że brak jest danych w okresach legalności pobytu dziecka na terytorium RP, uprawniających Skarżącą do uzyskania wnioskowanego świadczenia wychowawczego.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gliwicach, Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Prezesa ZUS oraz poprzedzającej ją decyzji ZUS oraz o przyznanie świadczenia wychowawczego na okres 2024/2025. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
1) art. 2 ust. 1 w związku z art. 4 ust. 1 u.o.p.o.U. poprzez jego niezastosowanie, tj. nieuznanie pobytu syna za legalny mimo spełnienia przesłanek;
2) art. 3 ust. 3 u.o.p.o.U. poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie, tj. stwierdzenie, iż odpowiednie odnotowanie w rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej warunkuje legalny pobyt w Polsce i może stanowić podstawę do wydania negatywnej decyzji wobec Skarżącej;
3) art. 26 ust. 3i u.o.p.o.U. poprzez jego niezastosowanie i ograniczenie odczytu danych potwierdzających legalność pobytu syna Skarżącej tylko do ww. rejestru, jakkolwiek bezpośrednia dyspozycja ustawy nakłada na ZUS obowiązek weryfikacji danych na podstawie różnych dostępnych rejestrów publicznych;
4) art. 6 k.p.a. polegające na braku oparcia rozstrzygnięcia organu na obowiązujących przepisach prawa;
5) art. 7, art. 7a oraz art. 77 § 1 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, jak też nierozstrzygnięcie wątpliwości co do treści normy prawnej na korzyść strony, skutkujące bezzasadnym przyjęciem, iż syn Skarżącej nie posiada legalnego pobytu w Polsce;
6) art. 10 k.p.a. polegające na tym, że organy nie wyjaśniły i nie uzasadniły stronie zasadności przesłanek, którymi kierowały się przy wydaniu decyzji oraz polegające na tym, że w uzasadnieniu decyzji nie wskazano jasnej podstawy prawnej wydanego rozstrzygnięcia.
W uzasadnieniu skargi Skarżąca podała m. in., że wraz z synem wyjechała z Ukrainy 5 listopada 2022 r., przekraczając granicę tego samego dnia na Litwie, zaś 6 listopada 2022 r. przyjechała wraz z synem do Polski. Po przyjeździe, dnia 9 listopada 2022 r. złożyła wnioski o nadanie numeru PESEL z dopiskiem UKR. Synowi Skarżącej został nadany PESEL z dopiskiem UKR z datą ważności do 26 kwietnia 2027 r. Od tego czasu Skarżąca wraz z synem przebywa w Polsce i nigdy nie wyjeżdżali poza granice kraju. Skarżąca podkreśliła, że ze swojej strony podjęła wszelkie kroki, niezbędne do wyjaśnienia stanu sprawy: kontaktowała się z ZUS i organami gminy, pisała do Straży Granicznej, dysponuje zaświadczeniami z rejestru PESEL. Do skargi Skarżąca załączyła kserokopie: zaświadczenie z rejestru PESEL dotyczące jej syna; stronę paszportu syna; potwierdzenia przekroczenia granicy litewskiej.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia i wnioski zawarte w zaskarżonej decyzji. Wyjaśnił, że decyzją ZUS z 13 sierpnia 2024 r. odmówiono Skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na syna na okres świadczeniowy 2024/2025. Postanowieniem Prezesa ZUS z 7 października 2024 r. stwierdzono uchybienie terminu do wniesienia odwołania od ww. decyzji. Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 7 maja 2025 r. oddalona została skarga Skarżącej na ww. postanowienie. Skarżąca 9 października 2024 r. złożyła do ZUS kolejny wniosek o świadczenie wychowawcze na syna na okres świadczeniowy 2024/2025 i sprawa dotyczy tegoż wniosku. Z zapisów rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej wynika, że nie odnotowano przyjazdu dziecka na terytorium RP jako obywatela Ukrainy, który przybył do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skargę należało uwzględnić choć z innych przyczyn niż w niej podniesione.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 z późn. zm., dalej "p.p.s.a.").
Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji.
Uwzględnienie skargi przez stwierdzenie nieważności decyzji ma miejsce w przypadku, gdy zaskarżony akt dotknięty jest jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. lub w innych przepisach. Stwierdzenie nieważności decyzji w postępowaniu sądowym nie wymaga wcześniejszego ustalenia, że ujawniona wada miała wpływ na wynik sprawy.
W wyniku kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, a także – z mocy art. 135 p.p.s.a. – poprzedzającej ją decyzji Organu I instancji, Sąd stwierdził, że decyzje te dotyczą sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną, co wypełnia przesłankę nieważności decyzji określoną w art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a.
W pierwszej kolejności należy podkreślić, że w sprawach dotyczących świadczenia wychowawczego organy ZUS działają jako organy administracji publicznej w sposób władczy rozstrzygając o prawach i obowiązkach stron. Jak bowiem stanowi art. 10 ust. 1 u.p.p.w.d. postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego prowadzi Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Przyznanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji (art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d.). Jednakże w sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję (art. 13a ust. 4 u.p.p.w.d.). W przypadku gdy przepisy u.p.p.w.d. nie regulują określonej kwestii procesowej związanej z postępowaniem w sprawach o świadczenie wychowawcze, stosuje się wprost przepisy k.p.a. (art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d.).
Zgodnie z art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. podstawa do stwierdzenia nieważności decyzji zachodzi w przypadku, gdy decyzja dotyczy sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną albo sprawy, którą załatwiono milcząco. Określona w przepisie art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. przyczyna stwierdzenia nieważności to tzw. res iudicata. Ponowne rozstrzygnięcie przez organ sprawy załatwionej wcześniej decyzją ostateczną jest możliwe tylko po uchyleniu pierwotnej decyzji w ustalonym przez prawo trybie. Wobec tego decyzja organu administracji rozstrzygająca ponownie sprawę wcześniej rozstrzygniętą inną decyzją ostateczną tegoż organu, a niestanowiąca o uchyleniu tej pierwotnej decyzji na podstawie odpowiednich przepisów k.p.a., jest dotknięta wadą określoną w art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 maja 1981 r., SA 895/81, opublikowano w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). Przy czym zastosowanie przepisu art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. następuje tylko w przypadku stwierdzenia, że istnieje tożsamość sprawy rozstrzygniętej kolejno po sobie dwiema decyzjami, z których pierwsza jest ostateczna.
Jak wynika z akt administracyjnych, Skarżąca pismem z 6 czerwca 2024 r. wniosła o przyznanie świadczenia wychowawczego na syna na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Po rozpatrzeniu tego wniosku ZUS decyzją z 13 sierpnia 2024 r., nr [...] odmówił prawa do tego świadczenia. Postanowieniem z 7 października 2024 r. Prezes ZUS stwierdził uchybienie terminu do wniesienia odwołania od ww. decyzji ZUS. Wyrokiem z 7 maja 2025 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Gl 1485/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę Skarżącej na postanowienie Prezesa ZUS w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania. Wyrok ten jest prawomocny. Decyzja ZUS z 13 sierpnia 2024 r., nr [...] odmawiająca Skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na syna na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. jest decyzją ostateczną i prawomocną (art. 16 § 1 i 3 k.p.a.). Skarżąca 9 października 2024 r. złożyła ponownie wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na syna na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Decyzją z 23 grudnia 2024 r. ZUS orzekł w stosunku do Skarżącej o odmowie przyznania świadczenia wychowawczego na syna na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r.
Na gruncie okoliczności kontrolowanej sprawy nie może zatem budzić wątpliwości, że w obrocie prawnym funkcjonują dwie decyzje ZUS odmawiające Skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego na syna na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Obie decyzje zostały wydane w stosunku do tożsamego podmiotu oraz dotyczą tego samego przedmiotu sprawy oraz okresu, przy jednoczesnej tożsamości stanu prawnego jak i faktycznego. Prezes ZUS merytorycznie rozpoznał sprawę w postępowaniu odwoławczym, tj. utrzymał decyzję w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Organ odwoławczy nie uwzględnił zatem, że rozstrzygnięcie zaskarżone odwołaniem jest kolejnym w tym samym przedmiocie, a więc było obarczone wadą określoną w art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. Skoro wniosek Skarżącej z 9 października 2024 r. - w zakresie świadczenia wychowawczego za okres trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. - dotyczył sprawy rozstrzygniętej już uprzednio przez ZUS stosowną decyzją ostateczną, to w sprawie zaistniała przesłanka do zastosowania art. 61a § 1 k.p.a. i wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania. Jednakże organy rozpoznały sprawę merytorycznie.
W odniesieniu do zarzutów sformułowanych w skardze wyjaśnić należy, że z istoty kontroli sprawowanej przez sądy administracyjne wynika, iż stwierdzenie nieważności decyzji czyni zbędną potrzebę dokonania przez sąd merytorycznej oceny zarzutów zawartych we wniesionej przez stronę skardze (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 września 2011 r., II GSK 777/10, opubl. w CBOSA).
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania.
Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ Skarżąca, zwolniona z mocy ustawy od kosztów sądowych i działająca osobiście, nie wykazała aby w związku ze sprawą poniosła wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.).