II SA/Gl 668/25

II SA/Gl 668/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-09-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-05-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Artur Żurawik /sprawozdawca/
Grzegorz Dobrowolski
Stanisław Nitecki /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 156 par. 1 pkt 2
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2025 r. sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 6 marca 2025 r. nr SKO.PSI/41.5/773/2024/21290 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Prezydent Miasta M. (dalej: organ I instancji) decyzją z dnia 28 maja 2024 roku, znak: [...], działając na podstawie art. 30 i innych ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (obecnie t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1208 - dalej: u.ś.r.) oraz art. 104 i in. ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 - dalej: k.p.a.), orzekając wobec A.Z. (dalej: strona, skarżąca),
1) uznał za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne wypłacone w okresie od 1 stycznia 2021 r. do 31 maja 2024 r. w wysokości 93.516 zł;
2) zobowiązał do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego jw. wraz z odsetkami za opóźnienie.
Pismem z dnia 7 sierpnia 2024 r. skarżąca, działając przez pełnomocnika, wniosła o stwierdzenie nieważności decyzji jw. na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Wskazano, m. in., że objęta wnioskiem decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa, a to art. 30 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez oparcie jej na przesłance, która nie została przez ustawodawcę wskazana, jako umożliwiająca wydanie takiego rozstrzygnięcia, to jest w związku z ustaleniem, że świadczenie pielęgnacyjne jest nienależne i podlega zwrotowi z uwagi na fakt, że małżonek strony pozostawał zatrudniony w niepełnym wymiarze etatu w miejscu innym niż zakład pracy chronionej, podczas gdy niepodejmowanie przez niepełnosprawnego zatrudnienia nie należy do ustawowych przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia jego opiekunowi.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: SKO) decyzją z dnia 6 marca 2025 roku, nr SKO.PSI/41.5/773/2024/21290, działając na podstawie art. 158 k.p.a. i in., odmówiło stwierdzenia nieważności decyzji jw.
W uzasadnieniu wskazano m. in., że strona była pouczona o obowiązku informowania organu o każdej zmianie mającej wpływ na ustalenie prawa do świadczeń, a pomimo tego nie powiadomiła organu o fakcie podjęcia pracy przez męża w pełnym wymiarze czasu pracy (7 godzin dziennie). Informację o tym organ powziął dopiero w dniu 27 grudnia 2023 roku. Organ I instancji ustalił, że mąż strony świadczy pracę w ramach umowy o pracę w wymiarze pełnego etatu. W związku z powyższym, wbrew zarzutom podniesionym we wniosku o stwierdzenie nieważności, decyzja Prezydenta Miasta została wydana w oparciu o prawidłowo wskazane i zastosowane przepisy prawa.
Skargę na powyższą decyzję wniosła przez pełnomocnika ww. skarżąca. Zarzucono m. in.:
I. mające wpływ na treść rozstrzygnięcia naruszenie przepisów postępowania, tj.:
a) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez dowolną a nie swobodną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności wywiadu środowiskowego z dnia 13 lutego 2024 roku, ocenionego przez organ orzekający fragmentarycznie i bez nadania poczynionym ustaleniom waloru spójności i niesprzeczności, w związku z czym doszło do dysharmonii pomiędzy materiałem zgromadzonym w sprawie a konkluzją, na skutek błędnej subsumcji, co w konsekwencji skutkowało błędem w ustaleniach faktycznych i bezpodstawnym przyjęciem, iż skarżąca świadomie wprowadziła organ w błąd co do okoliczności mających wpływ na przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego, jak również, że jej małżonek świadczył pracę w ramach umowy o pracę w wymiarze pełnego etatu, podczas gdy ze wskazanego jako jedna z podstaw rozstrzygnięcia wywiadu środowiskowego z dnia 13 lutego 2024 roku wprost wynika, że nie świadczył on pracy w pełnym wymiarze czasu pracy, a jedynie przez 7 godzin w elastycznym grafiku, nie zawsze pracując pełne 7 godzin, a przy tym wymaga pomocy w szeregu czynności dnia codziennego, jak również w ocenie skarżącej w przedmiotowej sprawie nie został zebrany taki materiał dowodowy, który uzasadniałby przyjęcie konkluzji, iż skarżąca, nie informując o podjęciu przez niego zatrudnienia, działała celem wprowadzenia organu w błąd;
b) art 156 § 1 pkt 2 k.p.a., poprzez przyjęcie, że decyzja o uznaniu za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczeń pielęgnacyjnych nie została wydana w sposób oczywiście sprzeczny z treścią przepisu art. 30 w zw. z art 17 ust. 1 u.ś.r., mimo że decyzja ta oparta została na przesłance niewyszczególnionej przez ustawodawcę, a to na fakcie podjęcia przez małżonka strony zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, jak również wydana została pomimo usprawiedliwionego okolicznościami pozostawania przez skarżącą w przekonaniu, że świadczenie pielęgnacyjne jest jej należne z uwagi na szeroko zakrojoną, codziennie świadczoną mu pomoc, która to pomoc z uwagi na specyfikę niepełnosprawności jej małżonka wymaga od skarżącej ciągłego pozostawania w gotowości do reakcji w sytuacji nagłego kryzysu, a zatem w praktyce czyni niemożliwym podjęcie przez skarżącą zatrudnienia;
II. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 30 ust. 1 u.ś.r., poprzez zobowiązanie skarżącej do zwrotu pobranych świadczeń rodzinnych w sytuacji, w której nie zostały one pobrane nienależnie, a błędy te skutkowały odmową stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta Miasta z dnia 28 maja 2024 roku.
Wskazując na powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji Prezydenta Miasta w całości oraz zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego.
W uzasadnieniu skargi wskazano m. in., że praca małżonka ma charakter elastyczny i nie zawsze pracuje pełne 7 godzin. Tym samym nie świadczy pracy w pełnym wymiarze zatrudnienia. Potrzebuje on codziennego wsparcia w wielu czynnościach, które osoby samodzielne wykonują bez czyjejkolwiek pomocy.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podtrzymując jednocześnie uprzednio wyrażone stanowisko w przedmiotowej sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.
W wyniku analizy akt sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona. Zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza bowiem ani prawa materialnego, ani też organ odwoławczy nie naruszył reguł procedury administracyjnej w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź skutkującym wznowieniem tego postępowania. Tymczasem, zgodnie z art. 145 § 1 p.p.s.a., dopiero stwierdzenie tego rodzaju naruszenia prawa uzasadnia uwzględnienie skargi.
W świetle art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa.
Orzekając w rozpoznawanej sprawie Sąd miał na uwadze, że postępowanie prowadzone w trybie nadzwyczajnym ma ograniczony zakres, gdyż w jego trakcie nie następuje ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy. Stwierdzenie nieważności decyzji jest wyjątkiem od ogólnej zasady ich trwałości, wynikającej z art. 16 § 1 k.p.a. i dlatego może mieć miejsce jedynie w przypadku, gdy akt dotknięty został w sposób niewątpliwy przynajmniej jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. (wyrok NSA z 5 lutego 1988 r., IV SA 948/87). Organ administracji publicznej orzekający w nadzwyczajnym trybie nieważnościowym ma jedynie uprawnienia kasacyjne, tzn. rozstrzyga tylko i wyłącznie w kwestii istnienia bądź nieistnienia w dacie wydania aktu przesłanek z art. 156 § 1 k.p.a., a zatem rozstrzygając kwestie czysto prawne (np. wyrok WSA w Poznaniu z 4 grudnia 2013 r., sygn. IV SA/Po 592/13).
Niniejsze postępowanie nie może być zatem traktowane jako kolejna instancja zwyczajna, w ramach której mogłyby być rozpatrywane zagadnienia dotyczące poprawności procedowania i orzekania przez organ I instancji. Istotne jest jedynie, czy spełnione zostały przesłanki z art. 156 § 1 k.p.a., czy nie. Stronie przysługiwały środki odwoławcze w postępowaniu zwyczajnym (administracyjnoprawne i następnie sądowe), z których w stosownym czasie mogła skorzystać.
Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela przyjęte w orzecznictwie sądowym stanowisko, że o rażącym naruszeniu prawa można mówić wyłącznie w sytuacji, gdy proste zestawienie treści rozstrzygnięcia z treścią przepisu prowadzi do wniosku, że pozostają one w jawnej sprzeczności. Oczywistość naruszenia prawa polega na rzucającej się w oczy sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia, a przepisem prawa stanowiącym jego podstawę prawną (zob. np. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2005 roku, OSK 1134/04).
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu do dnia 31 grudnia 2023 r.) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Świadczenie pielęgnacyjne (w świetle brzmienia obowiązującego do dnia 31 grudnia 2023 r.) miało zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie mogła podjąć osoba, która zajmowała się osobą niepełnosprawną. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego było więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia zatrudnienia lub rezygnacją z niego w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (wyrok NSA z 23 października 2020 r., sygn. I OSK 1148/20).
Z przepisu art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. (w brzmieniu poprzednim) wynika, że realizacja celu, jakim jest sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, jest możliwa tylko w przypadku niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna. Ponadto niepodjęcie lub rezygnacja z zatrudnienia musi mieć charakter całkowity, z uwagi na konieczność sprawowania opieki, która z założenia ma charakter stały lub długotrwały. W konsekwencji przepis ten należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres czynności związanych ze sprawowaną opieką, z uwagi m. in. na stan zdrowia osoby niepełnosprawnej, wyklucza jakiekolwiek zatrudnienie (pracę). Natomiast regulacja ta nie powinna mieć zastosowania w sytuacji, w której konieczność sprawowania opieki nie koliduje z aktywnością zawodową (np. wyrok WSA w Kielcach z 15 listopada 2012 r., sygn. II SA/Ke 726/12).
Także NSA zaznaczał, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu u.ś.r. musi być ona stała lub długoterminowa. Te określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok NSA z 23 października 2020 r., sygn. I OSK 1148/20).
W orzecznictwie zasadnie podnosiło się, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie można odczytywać w ten sposób, że samo posiadanie przez osobę niepełnosprawną odpowiedniego orzeczenia lekarskiego sprawia, że świadczenie to przysługuje wskazanym w ww. przepisie osobom. Zakres sprawowania opieki nad osobami chorymi różnić się bowiem może w zależności od stopnia samodzielności tych osób oraz ich potrzeb. Sprawowana opieka musi uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne (zob. np. wyrok WSA w Gdańsku z 22 grudnia 2021 r., III SA/Gd 841/21).
Z powyższych powodów nie można przyjąć, że zakres opieki sprawowanej przez stronę miał charakter stały lub długotrwały oraz uniemożliwiał podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu. Istnieją także możliwości wykonywania różnych prac, np. w ramach własnej działalności gospodarczej, kiedy samemu decyduje się o tym, kiedy i jak długo prace są wykonywane.
W sytuacji, kiedy małżonek był zatrudniony i wiele godzin dziennie przebywał poza domem (z wywiadu środowiskowego wynika, że był dostawcą), skarżąca miała możliwość wykonywania swej działalności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z zaświadczenia o zatrudnieniu z dnia 30 stycznia 2024 r. wynika, że małżonek strony był zatrudniony "w pełnym wymiarze pracy", a w związku z orzeczonym stopniem niepełnosprawności czas pracy wynosił 7 godzin dziennie. Organy ustaliły, że nie był to zakład pracy chronionej, a zatrudnienie trwało od 2019 r.
Co więcej, z dokumentacji urzędowej dotyczącej zawarcia umowy najmu lokalu mieszkalnego z zasobu Miasta M. wynikało, że mąż strony wykazywał 3 różne miejsca zamieszkania dotyczące tego samego okresu, w tym inne, niż sama skarżąca (np. pismo z Miejskiego Zarządu Gospodarki Komunalnej; data wpływu 8 stycznia 2024 r.) Skoro sam podawał, że mieszkał pod innym adresem niż skarżąca, to tym bardziej miała ona możliwość podjęcia pracy, gdyż wtedy nie musiała sprawować nad nim opieki.
Obowiązek opieki nad małżonkiem jest obowiązkiem ustawowym i co do zasady nie jest on wynagradzany przez Państwo. Jedynie w szczególnych okolicznościach przewidziano przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca nie spełniła jednak ww. przesłanek. Co więcej, w decyzji przyznającej świadczenie była pouczona o obowiązku informowania organu o każdej okoliczności faktycznej, która mogła mieć wpływ na prawo do pobierania świadczenia. Obowiązku tego nie wypełniła.
Postępowanie dowodowe przed wydaniem kontrolowanej decyzji zostało przeprowadzone w sposób właściwy i organ uwzględnił niezbędną, dostępną dokumentację. Oparł się na zgromadzonych dowodach i ocenił je w sposób uprawniony, nienaruszający zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Nie można więc twierdzić, że postępowanie przeprowadzono wybiórczo, pomijając część dowodów. Skarga stanowi jedynie polemikę strony niezadowolonej z oceną dokonaną w ww. decyzji, należycie i merytorycznie uzasadnionej (art. 107 § 3 k.p.a.).
Nie doszło zatem do naruszenia art. 7, 77 § 1, 80, 107 § 1 i 3, 156 § 1 pkt 2 k.p.a., art. 17 i 30 u.ś.r., ani też innych przepisów, w tym wyżej podanych, w stopniu uzasadniającym uwzględnienie skargi.
Z powyższych względów skarga nie mogła odnieść skutku i jako nieuzasadniona w stopniu oczywistym podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.