II SA/GL 503/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w GliwicachGliwice2023-07-05
NSAAdministracyjneWysokawsa
pomoc społecznadom pomocy społecznejopłata za pobytzwrot wydatkówsytuacja materialnaulgowe umorzeniewywiad środowiskowydecyzja administracyjnaprawo procesowe administracyjne

Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzje o nakazie zwrotu opłat za pobyt matki w DPS, uznając, że organy powinny zbadać sytuację materialną strony i możliwość zastosowania ulg.

Skarżąca kwestionowała decyzje nakazujące jej zwrot opłat za pobyt matki w domu pomocy społecznej, które gmina poniosła zastępczo. Zarzucała organom naruszenie przepisów proceduralnych i materialnych, w tym brak przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i nieuwzględnienie jej trudnej sytuacji finansowej. Sąd uznał skargę za zasadną, uchylając zaskarżone decyzje i poprzedzającą je decyzję organu I instancji. Podkreślił, że organy powinny zbadać przesłanki do zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, który pozwala na odstąpienie od żądania zwrotu opłat w szczególnie uzasadnionych przypadkach.

Sprawa dotyczyła skargi J.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach, która utrzymała w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. o nakazie zwrotu kwoty 23.449,79 zł, stanowiącej wydatki poniesione zastępczo przez gminę za pobyt matki skarżącej w domu pomocy społecznej. Skarżąca zarzucała organom naruszenie przepisów k.p.a. i ustawy o pomocy społecznej, w tym brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego, niewyczerpujące zebranie materiału, nieprzeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz nieuwzględnienie jej trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej. Podkreślała, że dochód na osobę w jej rodzinie pozostawał poniżej ustawowego kryterium, a żądanie zwrotu tak wysokiej kwoty doprowadziłoby do jej ubóstwa. Sąd administracyjny uznał skargę za zasadną. Zwrócił uwagę, że postępowanie w przedmiocie zwrotu należności i odstąpienia od żądania ich zwrotu jest jednym postępowaniem, w ramach którego organ jest obowiązany zbadać, czy zachodzą przesłanki do zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Podkreślił, że organ odwoławczy powinien był uchylić decyzję organu I instancji w celu oceny tych przesłanek, czego nie uczynił. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, wskazując, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji powinien zebrać materiał dowodowy i rozważyć zastosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s. Jednocześnie zaznaczył, że ciężar dowodu nie spoczywa wyłącznie na organie, a w interesie skarżącej leży poddanie się wywiadowi środowiskowemu i dostarczenie dowodów.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Tak, organ jest obowiązany zbadać sytuację materialno-rodzinną osoby zobowiązanej w kontekście możliwości zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, który pozwala na odstąpienie od żądania zwrotu opłat w szczególnie uzasadnionych przypadkach.

Uzasadnienie

Sąd podkreślił, że postępowanie w przedmiocie zwrotu należności i odstąpienia od żądania ich zwrotu jest jednym postępowaniem, w ramach którego organ musi ocenić, czy zachodzą przesłanki do zastosowania ulg.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (13)

Główne

u.p.s. art. 61 § ust. 3

Ustawa o pomocy społecznej

u.p.s. art. 104 § ust. 1 i 3

Ustawa o pomocy społecznej

u.p.s. art. 104 § ust. 4

Ustawa o pomocy społecznej

W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na świadczenie stanowiłoby nadmierne obciążenie lub niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, organ może odstąpić od żądania zwrotu, umorzyć, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. c

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 135

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Pomocnicze

u.p.s. art. 103 § ust. 2

Ustawa o pomocy społecznej

k.p.a. art. 138 § § 2

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 77 § § 1

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 80

Kodeks postępowania administracyjnego

p.p.s.a. art. 239 § § 1 pkt 1 lit. a

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 200

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 205 § § 2

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 119 § pkt 2

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Argumenty

Skuteczne argumenty

Organy nie zbadały przesłanek do zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. (odstąpienie od żądania zwrotu opłat w szczególnie uzasadnionych przypadkach). Organ odwoławczy powinien był uchylić decyzję organu I instancji w celu oceny możliwości zastosowania ulg. Należy zbadać sytuację materialną i rodzinną skarżącej przed ustaleniem obowiązku zwrotu opłat.

Odrzucone argumenty

Organy prawidłowo ustaliły wysokość opłat do zwrotu, nie badając sytuacji materialnej skarżącej, gdyż postępowanie dotyczyło zwrotu wydatków poniesionych zastępczo. Brak możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z powodu braku kontaktu ze skarżącą usprawiedliwia brak jego przeprowadzenia. Organ nie wykazał, że poniósł faktycznie wydatki, których zwrotu się domaga.

Godne uwagi sformułowania

w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na świadczenie [...] stanowiłoby nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ [...] może odstąpić od żądania takiego zwrotu Postępowanie w przedmiocie zwrotu należności oraz odstąpienia od żądania ich zwrotu, jest bowiem jednym postępowaniem. Z przepisu art. 77 § 1 k.p.a. nie wynika, że na organ został przerzucony cały ciężar dowodowy w sprawie. Zatem w interesie Skarżącej jest poddanie się wywiadowi środowiskowemu i dostarczenie będących w jej posiadaniu dowodów, które przemawiają za celowością zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s.

Skład orzekający

Grzegorz Dobrowolski

przewodniczący

Wojciech Gapiński

sprawozdawca

Edyta Kędzierska

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę za pobyt w DPS, w szczególności obowiązek badania sytuacji materialnej strony i możliwości zastosowania ulg (art. 104 ust. 4 u.p.s.)."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji prawnej związanej z ustawą o pomocy społecznej i może wymagać uwzględnienia indywidualnych okoliczności każdej sprawy.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa pokazuje, jak ważne jest badanie sytuacji materialnej strony w postępowaniach dotyczących zwrotu świadczeń, nawet jeśli pierwotnie dotyczyły one zastępczego pokrycia kosztów. Podkreśla ludzki wymiar pomocy społecznej.

Czy musisz oddać pieniądze za pobyt rodzica w DPS, nawet jeśli jesteś w trudnej sytuacji? Sąd wyjaśnia.

Dane finansowe

WPS: 23 449,79 PLN

Sektor

opieka społeczna

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II SA/Gl 503/23 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2023-07-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Edyta Kędzierska
Grzegorz Dobrowolski /przewodniczący/
Wojciech Gapiński /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 61 ust. 3 i art. 104 ust. 1 i 3
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Dz.U. 2023 poz 259
art. 239 § 1 pkt 1 lit. a, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 200.
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędzia WSA Edyta Kędzierska, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 lipca 2023 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 30 stycznia 2023 r. nr SKO.PS/41.5/1315/2022/18837 w przedmiocie nakazu zwrotu wniesionej zastępczo opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 20 października 2022 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 30 stycznia 2023 r. nr SKO.PS/41.5/1315/2022/18837, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania J.M. (dalej – Skarżąca, Zobowiązana), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. (dalej – organ I instancji) z dnia 20 października 2022 r. nr [...], którą:
1) ustalono wysokość wydatków poniesionych za Skarżącą zastępczo przez Gminę S. za pobyt B.M. w Domu Pomocy Społecznej w P. w kwocie:
a) od stycznia 2019 r. do lutego 2019 r. – 1.521,55 zł miesięcznie,
b) za marzec 2019 r. – 1.630,55 zł,
c) od kwietnia 2019 r. do lutego 2020 r. – 1.587,65 zł miesięcznie,
d) za marzec 2020 r. – 1.311,99 zł,
co łącznie stanowi kwotę 23.449,79 zł;
2) zobowiązano Skarżącą do zwrotu kwoty określonej w pkt 1 w terminie do dnia 30 listopada 2022 r. na wskazany rachunek bankowy.
Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Prezydent Miasta S. decyzją z dnia 13 października 2020 r. nr [...] ustalił w stosunku do Skarżącej od stycznia 2019 r. do marca 2020 r. wysokość opłaty za pobyt jej matki w DPS-ie. Rozstrzygnięcie to zostało utrzymane w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 8 stycznia 2021 r. nr SKO.PS/41.5/1147/2020/15432/AA. Z kolei WSA w Gliwicach wyrokiem z dnia 3 września 2021 r. o sygn. akt II SA/Gl 308/21 oddalił skargę Zobowiązanej na powyższą decyzję organu odwoławczego.
Ponieważ Skarżąca nie uregulowała ciążących na niej opłat z tytułu pobytu jej matki w DPS-ie, organ I instancji wszczął z urzędu postępowanie w przedmiocie ich zwrotu, które poniósł zastępczo. Następnie decyzją z dnia 20 października 2022 r. ustalił wysokość tych opłat na łączną kwotę 23.449,79 zł i zobowiązał Skarżącą do ich zwrotu. W motywach rozstrzygnięcia oprócz wskazania, że Zobowiązana nie uczyniła zadość powinności wnoszenia wspomnianych opłat zwrócono także uwagę, że nie przeprowadzono wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania Skarżącej z racji na brak możliwości nawiązania z nią kontaktu.
W odwołaniu z dnia 4 listopada 2022 r. Skarżąca (reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika) decyzji organu I instancji zarzuciła:
– naruszenie art. 80 k.p.a. poprzez dowolną zamiast swobodnej oceny dowodów skutkującą przyjęciem, iż Skarżąca posiada środki finansowe na pokrycie kosztów pobytu matki w DPS-ie w kwotach wskazanych w decyzji w sytuacji, gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że nie posiada ona nawet wystarczających środków na pokrycie swoich potrzeb;
– naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 2268 z późn. zm. – dalej u.p.s.) poprzez ustalenie opłaty należnej od Skarżącej ponad jej możliwości zarobkowe i majątkowe;
– naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 103 u.p.s. poprzez niezaproponowanie ugody w przedmiocie wysokości opłat przed wydaniem decyzji administracyjnej w tej sprawie;
– naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 107 w związku z art. 103 u.p.s. poprzez odstąpienie od wywiadu środowiskowego wskutek powołania się na brak kontaktu ze Skarżącą w sytuacji, gdy organ nie poczynił żadnych realnych starań, by ten wywiad środowiskowy przeprowadzić, a mianowicie nie zostawiono Zobowiązanej żadnej informacji w skrzynce nadawczej w zakresie potrzeby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, nie skontaktowano się nią ani z jej pełnomocnikiem zarówno telefonicznie, jak i korespondencyjnie.
Kolegium nie przychylając się do argumentacji odwołania, decyzją z dnia 30 stycznia 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne.
W motywach decyzji organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny i prawny sprawy, a także przywołał obszerne fragmenty wyroku WSA w Gliwicach z dnia 7 maja 2018 r. sygn. akt IV SA/Gl 319/18 oraz uchwały NSA z dnia 11 czerwca 2018 r. sygn. akt I OPS 7/17. Podkreślił, że postępowanie w sprawie ustalenia wysokości należności podlegającej zwrotowi nie jest tożsame z postępowaniem dotyczącym ustalenia wysokości opłat. Jak zaznaczyło Kolegium, w tym pierwszym przypadku – inaczej niż jak przy ustalaniu wysokości opłaty - dochody i wydatki osoby zobowiązanej pozostają bez znaczenia dla rozstrzygnięcia. Bada się jedynie w jakim zakresie gmina zastępczo uiściła opłatę, do uregulowania której zobligowana była Skarżąca. Dlatego też brak było podstaw ku temu, aby badać czy jest ona w stanie zwrócić wymaganą kwotę z posiadanych środków. Dodatkowo Kolegium poinformowało, że przepisy prawa nie przewidują możliwości ustalenia wydatków zastępczo poniesionych przez gminę w drodze umowy.
W skardze z dnia 28 lutego 2023 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Zobowiązana - reprezentowana przez pełnomocnika – zarzuciła decyzji Kolegium:
1) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, a to:
a) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego w sprawie i uznanie, iż możliwości zarobkowe Skarżącej pozwalają na uiszczanie opłaty we wskazanej w decyzji wysokości za pobyt matki w DPS-ie;
b) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niewyczerpujące zebranie materiału dowodowego, a to nieustalenie sytuacji osobistej Skarżącej, a także nie wykazanie, że wydatki, których zwrotu domaga się organ I instancji, zostały faktycznie poniesione i skalkulowane prawidłowo;
c) art. 7 k.p.a. w związku z art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez nie podjęcie przez organ czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, a zwłaszcza nieprzeprowadzenie wywiadu środowiskowego i nieustalenie możliwości wnoszenia opłaty przez Skarżącą, a jedynie ograniczenie się do automatycznego ustalania wysokości opłaty w sytuacji, gdy z treści odwołania wynikało, że ubiega się ona o zwolnienie z opłaty, które to postępowanie nie zostało podjęte i rozstrzygnięte;
2) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to:
a) art. 61 ust. 2 lit. b w związku z art. 103 ust. 2 u.p.s. poprzez automatyczne ustalanie wysokości opłaty Skarżącej, bagatelizując jej trudną sytuację rodzinną oraz fakt, że po wniesieniu opłaty dochód na osobę w rodzinie Skarżącej w okresie objętym decyzją pozostawał poniżej ustawowego kryterium (obowiązującego w tamtym okresie);
b) art. 64 u.p.s. przez ustalenie opłaty w wysokości znacznie wyższej niż wynika to z przepisów prawa i nie obniżenie opłaty pomimo zaistnienia okoliczności faktycznych uzasadniających taką zmianę, m.in. zmiana pracy i stawki wynagrodzenia;
c) art. 107 ust. 1 i 4 u.p.s. poprzez nie przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, pomimo zgłaszania się przez Skarżącą do organu o jego przeprowadzenie.
Wobec tych zarzutów pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji, ewentualnie o uchylenie decyzji organów obu instancji i umorzenie postępowania. W skardze zawarto również żądanie zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.
W uzasadnieniu skargi pełnomocnik wskazał na sprzeczność uzasadnienia, gdzie z jednej strony podnosi się, że Skarżąca nie poddała się wywiadowi środowiskowemu, co legło u podstaw wydania zaskarżonej decyzji, a z drugiej strony stwierdza się, że sytuacja materialna Zobowiązanej pozostaje bez znaczenia dla sprawy. Jednocześnie pełnomocnik zaznaczył, że jego mocodawczyni kilkukrotnie telefonicznie kontaktowała się z organem w sprawie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.
Zdaniem pełnomocnika, błąd pierwotny został popełniony na etapie ustalenia odpłatności, gdy Skarżącej, która utrzymywała się ze świadczeń socjalnych na terenie [...], zasądzono kilkadziesiąt tysięcy złotych tytułem pokrycia kosztów utrzymania jej matki w DPS-ie. Żądanie w chwili obecnej od jego mocodawczyni zapłaty 23.449,79 zł, której dochód stanowi minimalną stawkę krajową, stanowi przejaw urzędniczej i systemowej dysfunkcji poznawczej. Ponadto takie działania, w jego opinii, są bezcelowe, gdyż egzekucja ze względu na sytuację Skarżącej będzie bezskuteczna. Zaznaczył również, że wymuszenie spłaty tak wysokiej kwoty doprowadzi do tego, że Skarżąca stanie się beneficjentem pomocy społecznej, gdyż nie będzie w stanie zaspokoić swych podstawowych potrzeb.
Pełnomocnik Zobowiązanej zarzucił także, że niemożność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie uniemożliwia dokonania ustaleń i oceny sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej strony postępowania w sprawie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. Jednocześnie zauważył, że organy zignorowały wniosek Skarżącej o zwolnienie jej z obowiązku zwrotu opłat za pobyt matki w DPS-ie. Według pełnomocnika, wpływ takiego podania winno skutkować zawieszeniem postępowania w sprawie ustalenia wysokości opłat podlegających zwrotowi. Zatem organ zobowiązany był przede wszystkim zbadać, czy żądanie zwrotu udzielonego świadczenia stanowić może dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też zniweczyć skutki udzielonej pomocy.
W końcowej części skargi pełnomocnik stwierdził na marginesie, że organ nie wykazał, że poniósł faktycznie wydatki, których zwrotu się domaga. Otóż poza prostym arytmetycznym zabiegiem zsumowania kwot za poszczególne miesiące, w najmniejszym stopniu nie wykazał podstaw obranych do wyliczeń.
Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem sprawy jest rozstrzygnięcie o zasadności żądania zwrotu opłat za pobyt matki Skarżącej w DPS-ie, które zastępczo poniósł organ I instancji. Zajęcia stanowiska wymaga również kwestia, czy przy ustalaniu kwoty podlegającej zwrotowi bada się sytuację materialno-rodziną Zobowiązanej, a jeżeli tak, to czy wpływa ona na wysokość opłat, których zwrotu może żądać organ. Wyjaśnienia wymaga także, to czy wniosek Zobowiązanej o odstąpienie od żądania zwrotu opłat poniesionych zastępczo przez organ winien być rozpatrzony przed wydaniem decyzji ustalającej wysokość opłat podlegających zwrotowi, czy też powinno to nastąpić dopiero po tym jak rozstrzygnięcie w tym przedmiocie uzyska przymiot ostateczności.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 61 ust. 3 i art. 104 ust. 1 i 3 u.p.s. Stosownie do ich treści, w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a u.p.s., z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 u.p.s. stosuje się odpowiednio (art. 61 ust. 3 u.p.s.).
Należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 104 ust. 1 u.p.s.). Wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (art. 104 ust. 3 u.p.s.).
Wskazać w tym miejscu przyjdzie, że w sprawie niewątpliwie wystąpiły przesłanki do zastosowania powyższych przepisów i wydania orzeczenia we wskazanym trybie. W obrocie prawnym funkcjonuje bowiem ostateczna i prawomocna decyzja ustalająca Skarżącej wysokość opłaty za pobyt matki w DPS-ie. Kwestią bezsporną pozostaje również fakt, że Skarżąca nie uiściła należnych opłat, pokrywanych zastępczo z budżetu gminy. Pełnomocnik nie kwestionuje bowiem zaniechania w tym zakresie swej mocodawczyni. Pod wątpliwość natomiast poddaje okoliczność, czy organ faktycznie uregulował w zastępstwie Zobowiązanej opłaty za pobyt jej matki w DPS-ie, jak również wskazał, że organ nie wyjaśnił podstaw dla przyjętych kwot do ustalenia należności podlegającej zwrotowi. W tym względzie zauważyć należy, że stosownie do art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku niewywiązywania się z obowiązku uiszczania opłat za pobyt osoby bliskiej w DPS-ie, są one zastępczo regulowane przez gminę. Oznacza to, że w takim przypadku rozliczenie następuje bezpośrednio pomiędzy DPS-em a gminą. Tym samym samo zaniechanie Zobowiązanej w regulowaniu tych należności jest wystarczające dla wszczęcia postępowania w trybie art. 104 ust. 3 u.p.s. bez konieczności wykazywania przez organ, że istotnie dokonał zapłaty wymaganych opłat. Przechodząc do następnej kwestii wskazać należy, że skoro Skarżącą nie wniosła żadnej opłaty w jakiejkolwiek części, to ustalenie kwoty podlegającej zwrotowi jest ich sumą za dany okres. Niezrozumiałym jest w tej sytuacji żądanie przedstawienia podstaw dla przyjętych kwot, które wliczone zostały do łącznej sumy ustalonej w zaskarżonej decyzji.
Przechodząc do dalszych rozważań zwrócić należy uwagę na treść art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Wskazać przyjdzie, iż wszczynając z urzędu postępowanie o zwrot poniesionych zastępczo wydatków za pobyt w domu pomocy społecznej, organ administracji właściwy do wydania decyzji na podstawie z art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s., obowiązany jest w myśl art. 104 ust. 4 u.p.s. ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu należności. Postępowanie w przedmiocie zwrotu należności oraz odstąpienia od żądania ich zwrotu, jest bowiem jednym postępowaniem. Zatem w ramach tego jednego postępowania konieczne jest wyjaśnienie, czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby zobowiązanej (zob. m.in.: wyrok NSA z dnia 22 października 2021 r. sygn. akt I OSK 520/21, Lex nr 3274378; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 9 stycznia 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 1072/19, Lex nr 2825822; wyrok NSA z dnia 1 grudnia 2021 r. sygn. akt I OSK 403/20, Lex nr 3449841; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 15 czerwca 2022 r. sygn. akt IV SA/Wr 801/21, Lex nr 3364821).
Sąd stoi na stanowisku, iż na organie ciąży obowiązek pouczenia zobowiązanego o przysługujących mu ulgach, a w razie złożenia stosownego wniosku - nawet pośrednio, konieczności zebrania materiału dowodowego i zawarcia w decyzji rozstrzygnięcia w zakresie stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. Mając na uwadze uznaniowy charakter decyzji w powyższym zakresie, powinna ona być precyzyjnie i wnikliwie uzasadniona. W niniejszej sprawie, po otrzymaniu przez Skarżącą decyzji organu I instancji, z pouczeniem o treści art. 104 ust. 4 u.p.s., wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu wydatków za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, Skarżąca złożyła w treści odwołania od decyzji. Mianowicie w owym środku zaskarżenia podniosła, że organ winien dokonać oceny jej sytuacji materialno-rodzinnej dla rozważania zasadności żądania od niej zwrotu opłat za pobyt matki w DPS-ie, które zastępczo uregulowała gmina. Skoro sprawa w tym zakresie nie była przedmiotem postępowania przed organem I instancji, organ odwoławczy powinien orzec o uchyleniu decyzji tego organu, celem oceny przesłanek do zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., stosownie do treści art. 138 § 2 k.p.a., czego w niniejszym wypadku nie uczynił. Faktu tego nie zmienia twierdzenie o braku możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z powodu braku kontaktu ze Skarżącą.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji winien zebrać konieczny materiał dowodowy, a następnie rozważyć, czy w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki do zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s.
Nadmienić w tym miejscu należy, że o ile organ ma obowiązek poszukiwania dowodów, to jednak nie jest nieograniczony w swoim zakresie, bowiem z przepisu art. 77 § 1 k.p.a. nie wynika, że na organ został przerzucony cały ciężar dowodowy w sprawie. Organ nie ma obowiązku poszukiwania dowodów dla wykazania słuszności stanowiska strony. Ze wskazanego wyżej przepisu nie daje się w szczególności wyprowadzić konkluzji, że organy administracji obowiązane są do poszukiwania środków dowodowych służących poparciu twierdzeń strony, w sytuacji gdy ta ostatnia środków takich nie przedstawia. Nie można bowiem w takim przypadku założyć, że przy bierności strony, cały ciężar dowodzenia faktów mających przemawiać przeciwko ustaleniom poczynionym przez organy administracji spoczywa na tych organach (zob. wyrok NSA z dnia 19 stycznia 2023 r. sygn. akt II GSK 954/19, Lex nr 3511856). Zatem w interesie Skarżącej jest poddanie się wywiadowi środowiskowemu i dostarczenie będących w jej posiadaniu dowodów, które przemawiają za celowością zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. Bierna postawa Skarżącej może skutkować niekorzystnym dla niej rozstrzygnięciem.
Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm. - p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Dlatego też o kosztach postępowania w kwocie 480 zł orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zaliczając do nich wynagrodzenie adwokata w kwocie 480 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. poz. 1800 z późn. zm.).
Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem Kolegium w tym zakresie i brakiem żądania strony o przeprowadzenie rozprawy.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI